بيماري طبقه متوسط يا استعارههاي كرونا!
كمالالدين دعايي
طبقه متوسط «شادي» و «سلامت» را چونان هنجارهاي مهم حيات بشري دروني کرده است. در ناخودآگاه اين طبقه، «بيماري» نوعي انگ اجتماعي به حساب ميآيد. اگر بشود، حتي سرطان را بايد از چشم ديگران پنهان کرد. براي لايهاي از اين طبقه که دل به «حشمت و جاه» در «عصر جديد» سرمايه بسته است، نفس آدمبودن و زندگيکردن به خودي خود واجد هيچ ارزشي نيست؛ مگر اينکه در پي سودايي خود را به آب و آتش بزند و معرکه بگيرد و ارزش افزوده بيافريند. اينها در کنار هم، براي گروهي که تصور ذهنياش از مفهوم آزادي عمدتا با آزادي مصرف رقم خورده است، وضعيتي هولناکتر از اين ميشود که روياروي پديدهاي ميکروسکوپي، گرفتار در ميان خطر مرگ و احتمال زندگي، با رگباري از نواهي مصرفي بمباران شود؟ «بيرون نرو، نخر، نخور، لذت نبر». «تا کي؟». «معلوم نيست، فعلا بيرون نرو، نخر، نخور، لذت نبر». در جهاني که باور منحصر شده است به امر ديدني و سوداي «ديدن» و «ديدهشدن» معنابخش سهم بزرگي از ارتباطات اجتماعي است، احساس خطر از سوي موجوديتي چنين ناشناخته و ناپيدا، پيامدي جز يک تروماي جمعي نخواهد داشت.
درعينحال و در همين قم، همزمان با دعوا بر سر اينکه «حرم» باز باشد يا نه يا کسي دست به «ضريح» بزند يا نزند، در فروشگاههاي زنجيرهاي هم که معابد مصرف باشد هرولهاي پا گرفته است از سر اضطرار . استعارههاي کرونا چيست؟ تعبیر «ژان لوک نانسی » درباره انفجار نیروگاه فوکوشیما این بود که ما در معرض «فاجعه معنا » قرار گرفتهایم . بخشی از اضطراب و آشفتگی ، قطعا همان رنج فقدان معناي متافيزيکي در جامعه است کرونا را بحق بايد ويروس سرمايهداري جهاني دانست. قرنهاست بشر با بيماريهاي واگيردار به هراس و هلاک گرفتار شده است: وبا، طاعون و مخملک. تفاوت کروناويروس، ظهور و شيوع فراقارهاي و برقآساي آن در شبکههاي ارتباطات کار و سرمايه است. از من وشما پنهان نیست که بسیاری بر سر خوان کرم چین هستند اما آمريکاييها ميگويند «ناهار مجاني» واقعا مجاني نيست. اين ماجرا به ادبيات اقتصاددانها هم راه پيدا کرد و به اين نتيجه رسيدند که پذيرش هر گزينهاي هرچند خوشايند و چربونرم به نظر آيد، هزينههاي پنهاني دارد که در بلندمدت رخ مينمايد. اینک کرونا را ميتوان شمهاي از پيامد بهرهوري ارزان جهان از چين دانست. طي چند دهه گذشته، اين به لطف استثمار بيرحمانه ميليونها نيروي کار گرسنه در گولاگهاي توليدي چين بوده است که طبقه متوسط جهاني طعم دموکراسي مصرفي را چشيده است. اين مصرفکنندگان، هيچگاه از خودشان نپرسيدند تيشرت، روغن نارگيل، گوشي تلفن همراه، يا رژلبي که با قيمت مفت ميخرند چطور مفت برايشان تمام ميشود، چنان مفت که قيمت کالا حتي با هزينه حملونقلش از آنسوي اقيانوسها سازگاري ندارد يا اينکه سرمايهداري خودکامه کمونيستهاي چين و چنگاندازي به تاروپود بازارهاي جهاني، چه بلايي بر سر طبقات کارگر در ديگر کشورها، در کشور خود همين مصرفکنندگان، آورده است. يا اينکه سلطه امپرياليستي چين در قاره آفريقا چگونه به تأمين مواد اوليه و تحقق «معجزه چين» مدد رسانده است. ناشناختگي و ترسناکي کرونا، همارز نماديني است از همين چين ناشناخته و نفرتانگيز. مصرفکننده نوبورژوا که هيچ پروايش نبوده است لذتاندوزي از کالاي ارزان و رنگارنگ چيني همآيند چه درد و رنجي در چهار گوشه دنياست، چطور توقع دارد که انسان چيني از ترس انتشار ويروس و درد و رنج در اينطرف دنيا دست از لذت سوپ خفاش و خورش موش بشويد؟ به قول نظامي «شراب چينيان مانيفريب است»: هرکه شيدايياش به شاهد چيني بيشتر و شکيبايياش در مقابل کالاي چيني کمتر، سهمش از کرونا بيشتر. بااينحال، کرونا يک چرنوبيل جهانيشده است. درست مثل همان امواج نامرئي راديواکتيو که آب و هوا و غذا را آلوده کرد و همه را به کنج آلونکها راند يا به جلاي وطن واداشت. درست مثل هزينههاي پنهان «انرژي مفت». جامعهشناس فقيد آلماني «اولريش بک» چند ماه قبل از آنکه رآکتور هستهاي در اوکراين به باد فنا برود، کتاب «جامعه ريسک» خود را به ناشر سپرده بود. با انفجار چرنوبيل، همه با گوشت و پوست خود فهميدند منظورش از ريسک يعني چه: در جهان بههمپيوسته، خطر در هرکجا يعني خطر در همهجا. به تعبير خودش: «در مدرنيته پيشرفته، توليد اجتماعي ثروت به طور سازمانيافتهاي همراه است با توليد اجتماعي خطر». برخي دانشمندان ميگويند ويروس کوويد-19 فراورده جهشهاي ژنتيکي پياپي است و همين حالا در زنجيرهاي از دگرگونيهاي ژنتيکي در حال قدرتگرفتن است. به فرض که چنين باشد، اگر چين در آزمايشگاههاي ژنتيکي خود مشغول آزمونوخطا براي توليد خفاشهاي تپلتر و مارهاي خوشمزهتر باشد چه؟ تصور کنيد يک روز کودکتان هديه تولد خود را در هياهوي شوقوذوق اطرافيانش باز کند و ناگهان از ميان کالاي چيني، يکي از همان هيولاهاي جهشيافته ژنتيکي، يک کروناي کوچولوي رگوپيدار، مثل «زنومورف» فيلم «بيگانه»ي ريدلي اسکات، بيرون بجهد و همهجا را به خاکوخون بکشد. به صفحه تلويزيون چيني خانهتان اندکي با دقت نگاه کنيد: هاليوود از آنچه گمان ميکنيد بسيار به شما نزديکتر است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.