تجربه وفق با طبيعت
کمالالدين دعايي
صبح روز يکشنبه اول نوامبر 1755، اهالي شهر بندري «ليسبون»، پايتخت پادشاهي پرتغال، هنوز از برگزاري مراسم «عيد مقدسان» فارغ نشده بودند که زلزلهاي مرگبار جهان را پيش چشمشان سياه کرد. شهر زيروزبر شد. هنوز ساعتي نگذشته، زلزلهاي در دريا به راه افتاد و کشتيها را به کام خود فرو برد و بخش عمدهاي از شهر را دستخوش امواج خود کرد. هزاران نفر که از ترس زلزله به ساحل پناه برده بودند و عجز و لابه ميکردند، به کام دريا فرو رفتند. همزمان با زلزله، سقوط شمعها و مشعلها توفاني از آتش به راه انداخت و بر شدت ويراني افزود. اکثر ساختمانهاي شهر به خاک تباهي نشست و از جمعيت 200هزارنفري ليسبون، بين 30 تا 40 هزار نفر زير آوار زنده به گور شدند.
معروف است که پس از سقوط رم، هيچ رخدادي مثل زلزله ليسبون تمدن غرب را نلرزانده است. تلفات جان و ضايعات سرمايه به کنار، اين عالم معناي انسان غربي بود که به لرزه درآمد. زير پاي آدميزاد که خالي بشود، بنيان باورهايش هم تکان ميخورد. 50 سال قبل از ليسبون، زلزلهاي ديگر شهر «پورترويال» در جامائيکا را ويران کرده بود؛ کک هيچکس را در اروپا نگزيد، بلکه رسالهاي هم نوشته بودند که قلمرو دزدهاي بدتبار دريايي حقش بوده است که مثل «سدوم» گرفتار عذاب شود. اما پايتخت امپراتوري پرتغال چه؟ لیسبون در 1755 عروس شهرهاي جهان بود؛ کليد نيمکرهاي از مستعمرات در دست ليسبون بود و شاهراه ارتباط اروپا با جهان خارج، از آن ميگذشت. زلزله فقط انبوه ثروت و انبارهاي کالا را ويران نکرد؛ اکثر کليساهاي مهم شهر با خاک يکي شد، آنهم روزي که مسيحيان مشغول پاسداشت مقام قديسان بودند. بااينحال، همانطور که «سوزان نايمن» تأكيد ميکند، در آن زمان طبيعت و رخدادهاي طبيعي هنوز غني از معناهاي متافيزيکي بود. فلاسفه که رونق سکهشان در کشاکش عصر روشنگري رو به زوال داشت، خيلي زود تفسيري از اين فاجعه به دست دادند و آن را تنبيه گناهکاران و نوانديشان خواندند. برخي گفتند نزول عذاب خدا در روز قديسان، يعني اينکه خدا دعاي قديسان براي نابودي اين جماعت حريص و دنياپرست را مستجاب کرده است. آنکه بيش از همه آشفته بود، فيلسوف ليبرالي بود که هنوز انبان فکر و استدلالش در رويارويي با اين مهيبترين جلوه شر، خالي از توضيح و توجيه بود. «پمبال»، نخستوزير دربار، بيدرنگ به تأويلهاي طبيعتگرا دامن زد؛ چون ميدانست بحث از عذاب الهي اگر جدي باشد، يعني خاندان حاکمه بايد جمع کنند و بروند و ضمنا مردم اگر به قول اصحاب کليسا اعتماد کنند و منتظر عذاب بعدي باشند، تن به هيچ تدبيري در مديريت اوضاع نميدهند. آنقدر بر کنترل اطلاعات و جلوگيري از رواج شايعهها و اخبار کذب تأكيد داشت که در آن هنگامه اجازه نداد انتشار هفتهنامه رسمي پرتغال حتي يک شماره تعطيل شود. «امانوئل کانت» آن موقع 31 سال داشت. در يکي از روزنامههاي محلي سه مقاله درباره لیسبون نوشت و تأكيد کرد نبايد هيچ معناي مذهبي و مافوقطبيعي در تفسير زلزلهها به کار بست، بلکه «انسان بايد بياموزد که خودش را با طبيعت وفق دهد؛ هرچند دلش بخواهد که ميتوانست طبيعت را با خود وفق دهد». او چنان در تبيين اينجهاني ماجرا کوشيد که آزمايشهايش با خاک، گوگرد و براده آهن عملا پايههاي علم لرزهشناسي را گذارد. پس از ليسبون، خلایق خداگسسته اروپا به اين نتيجه رسيدند که فاجعههاي طبيعي نهتنها ربطي به شرور اخلاقي ندارد، بلکه اصلا هيچ معنايي ندارد. به تعبير نايمن، فاجعه طبيعي شد مسئله پيشبيني و کنترل، نه تفسير. صدای اصرار می آید که سال ما سال ليسبون بشود. کرونا به قم زده است و دعوا بر سر کنترل بيماري، ضمنا به نزاعي بر سر تعريف معناي متافيزيکي آن تبديل شده است. طبق يک تفسير، قرنطينه قم و تعطيلي «حرم» يعني ... خيلي معنادار اشاره کردند که «تعطيل»شدن قم موجب ميشود «تصوير» قم مخدوش شود. در ديگر تفاسير، مطلقا از سوگيريهاي عرفاني پرهيز شده است. در قم چه خبر بود؟ دغدغه حفاظت در مقابل کرونا بروز طبقاتي دارد؛ بسته به اينکه تخمين مخارج پيشگيري بر هزينههاي ادامه زندگي بچربد يا نه، تقلا براي مراقبت از خود در برابر اين زامبي نامرئي معنا پيدا ميکند. آنهايي که ماسک زدهاند، بهوضوح بيشتر از آنهايي که ماسک نزدهاند ميترسند. آنها حتي از تلاقي نگاه با ديگران پرهيز ميکنند. آنها در کنج خانههايشان هم که نشستهاند، ميترسند. طبقات پايينتر، بيخيالي مطلق پيشه کردهاند. راننده تاکسي که دو مسافر ماسک بر دهان را از «شاهجمال» به داروخانه آورده است، با شوخطبعي ميگويد: «خانم دکتر اين کرونا هم که خيلي ازش تعريف ميکنند». چشمشان که به واکنشهاي هراسآلود آدمهاي خودمراقب ميافتد، خندهشان ميگيرد. امنيت اقتصادي و غرور مصرفي طبقه متوسط، مثل نمرودي به بال مگسي لگدمال شده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.