پندهاي کرونا براي ايران و جهان
مهرنوش جعفري*
شيوع انفجاري نوع جهشيافته ويروس کرونا موسوم به کوييد 19، پيامهاي بسياري دربر دارد که با وجود اصل پايداري حيات اگر فرصتي براي پندپذيري باقي مانده باشد، توجه به آن ميتواند آويزه گوش جهانيان شود.
نخست: بشر امروز براي عبور از بحران جاري ناشي از همهگيرشدن ويروس کرونا لازم است درباره علت پيدايش و تکثير برقآساي آن تأمل کند و براي اين پرسش پاسخ روشني بهدست بدهد که آيا اين پديده امري طبيعي و خارج از نحوه زيست او در کره خاکی است يا امري خودساخته و حاصل ادامه رژيم ناصواب زيستياش بهشمار ميرود؟ طبعا پاسخ سياستمداران با پاسخ دانشمندان تفاوت بسيار خواهد داشت و علت هم روشن است؛ هيچ سياستمداري حاضر به قبول اين واقعيت نيست که کشورش در پيدايش و تکثير اين بليه مسئوليت داشته است (طرفه اينکه چينيها حتي در اين واقعيت که منشأ اين ويروس در چين بوده ترديدآفريني کردهاند). بنابراين سياستمداران بهدليل منافع سياسي بيشتر تابع منافعاند تا عقلانيت و اخلاق و عدالت. دوم: کرونا تهديدي عليه کل بشريت است و نه فقط مردمان يک کشور يا سرزمين. علت روشن است؛ جهانيشدن و گسترش ارتباطات سويههاي متفاوتي دارد. مثلا تمامي آن منحصر به فراهمآمدن امکان بازديد از عجايبي مثل ديوار چين و گرفتن سلفي و ارسال همزمان به دوستان در قاره دوردست نيست، بلکه سويه ديگرش انتقال بيماريهايي است که ممکن است ناشي از نوعی رژيم غذايي رايج ميان مردمان يک منطقه خاص باشد؛ به همين سادگي! اگر روزگاي دسته بيل و كلنگ و سنگ قبر از چين صادر ميشده، چرا نبايد انتظار داشت که اثرات ناخواسته سوپ خفاش که خوراک طايفهاي از مردمان آنجاست، سر از سرزمينهاي ديگر درآورد؟ سوم: در پرتو جهانيشدن ملل و دول دوست، رقيب يا متخاصم به يک اندازه درمعرض آسيب و بلکه شکست و ويراني نسبي، ناشي از ظهور اين ويروس مرگبارند؛ بنابراین صرفنظر از دوستيها و دشمنيهاي متداول ميان بلوکهاي قدرت، لازم است همگان به يک احساس مشترک نه براي نجات بشريت لااقل براي حفظ قدرت خود، کاري بکنند و در وهله بعد نيز براي تکرارنشدن اين بلاي خودساخته آستينهاي همتشان را بالا بزنند و مانند اقدام مشابه پس از جنگ جهاني دوم، يعني تشکيل جامعه ملل، اينبار پروتکلهاي مؤثر و لازمالاجراي جهاني تدوين کنند و به تصويب نمايندگان همه ملل برساندند تا بهعنوان نمونه دامنه تداخل زيستبوم بشر در حيات ساير جانداران وحشي دقيقا مطالعه شده و پس از آشکارشدن پيامدهاي سوء آن محدود و کلا ممنوع شود. چهارم: بشر امروز هنوز درک نکرده است که براي ادامه زندگي و حفظ حيات (اين موهبت فوقالعاده پيچيده و فوقالعاده زيبا و بينظير) در زميني که براي مدتي «معلوم» در اختيارش گذاشته شده است تا آبادش کند، نيازمند درک و شناخت درست سازوکار آن در تمامي ابعاد و عرصههاست. پديدههايي همچون گرمايش زمين و نابودي جنگلها و تاراج منابع کمياب زميني و دريايي که دانشمندان سالهاست درباره آن هشدار ميدهند، هنوز که هنوز است جدي گرفته نميشود و حتي با تمسخر و ريشخند از کنار آن عبور ميکنند (نگاه کنيد به سرانجام معاهده پاريس درباره گرمايش زمين و خروج دولت ترامپ از اين معاهده). هنوز فعاليت زيستمحيطي در بسياري از کشورها ازجمله کشور ما ناشناخته يا حاشيهاي و متأسفانه در مواردي بسيار پرهزينه و حتی مرگبار است. پنجم: بديهي است مديريت جهاد در راه نجات زمين و حيات روي آن، بيش از آنکه در دستان سياستمداران (که عموما عقلگريز يا عقلستيزند) باشد، در صلاحيت دانشمندان متعهد و متفکران مستقل دنياست که بايد دست استمداد بشرِ درمانده امروز و مردمان رنجديده را بگيرند و حکمرانان را سر عقل آورند و مجابشان کنند که زندگي مردم بيپناه را بازيچه حس قدرتطلبي و بلندپروازي خود قرار ندهند. در بحران جاري متأسفانه صداي اين دسته از متفکران و دانشمندان گويي (اصلا) شنيده نميشود و تکصداهايي مانند قهرمان کوچک سوئدي، گرتا تونبرگ در اين ميان استثنا است. ششم: کرونا به همه ما ميآموزد همانطوري که غفلت يا باورنداشتن به مقررات راهنماييورانندگي موجب سقوط راکب و مرکب به دره مرگ ميشود، در صورت ادامه بيتوجهي به سازوکار حيات و زيستبوم بشر، نبايد انتظار رهايي از منجلاب وحشت و ناامني و قحطي را از هيچ منبع طبيعي يا قدرت فراطبيعي داشت.
زيرا قوانين حيات را کسي وضع کرده که خالق آن است و هم او همگان را به رعايت آن سفارش و تخطي از آن را مستوجب عذاب و پشيماني عنوان كرده است. پس آيا راهي جز بازگشت و اذعان به خطا و جبران آن وجود دارد؟ (روم:41) و بالاتر اينکه خالق نيروهاي (فوق)طبيعي بينياز از آزمون است و بنابراین ارائه تفسير خاص از سنخي که عموما شده است، نهتنها ايمانافزا نيست بلکه محکوم به سستشدن است تا ايمان تازهاي برويد. هفتم: انسانهای خداباور و خداناباور در اين بحران جهاني به يک اندازه در معرض خطر و آسيباند؛ چون به يک اندازه مسئول بودهاند. بنابراين هردو راهي جز شناخت درست سازوکار جهان طبيعت و پيچيدگيهاي حيات و ارائه راهکار برونرفت از وضع اسفبار کنوني را ندارند. باور خداباوران اقتضا ميکند نسبت درستي با واقعيات مزبور برقرار کنند. بحران کرونا يک بار ديگر نشان داده است که هر باوري که بيگانه با اين جنبه آگاهيبخشي باشد يا در مقابل بديهيات عقلي و نتايج مطالعات علمي با پيچيدن نسخههاي آنچناني به بيراهه برود، پايههاي ايمان را به دست خود ويران ميکند (نگاه کنيد به نقش يک فرقه مذهبي در کره جنوبي يا برخي حرکات متناظر آن در کشورمان که دستمايه طنز در فضاي مجازی شده است). هشتم:انسان خداباور اعم از پيروان همه اديان الهي گريزي از پذيرش اين واقعيت ندارد که درک و تبيين روشن رابطه ايمان با شناخت واقعيات مسلم هستي و جهان طبيعت و نقش و آگاهي از مسئوليت انسان در قبال زيستبوم او، امري کاملا لازم و صد درصد ضروري است. کرونا و موارد مشابه به يک ميزان تباهکننده چرخه زندگي است و در اين ميان تفاوتي ميان انسان مسلمان يا مسيحي يا يهودي و بودايي از يک طرف با انسان خداناباور نيست؛ مادامي که مؤمنان قطع نظر از عنصر آگاهي از طرز کار واقعي و صحيح طبيعت تصور کنند بدون به کار بستن نتايج مطالعات علمي مصون از بلا بوده و قادر به تداوم اقتصاد و معيشت خود هستند و فقط کافي است به شعائر ظاهري اکتفا کنند. نهم: انتظار از متفکران مسلمان بيش از بقيه دانشمندان است و بايد در اين ميدان براي نجات بشريتي که تصور ميکند چنان تمدني عظيم برپا کرده که مو لاي درز آن نميرود اما ميبينيم که خانهاش مانند لانه موري پر از آب شده، نقش پيشتازي داشته باشند. از اينرو پيام کرونا بيش از آنکه هشداری به سياستمداران عقلستيز باشد، تلنگري به متفکران حوزه مختلف علوم (science) است تا در ميراث انديشگي خود تأمل کرده و آن را بهنحو صحيح براي مردم و همتايان خود در فرهنگها و تمدنهاي ديگر بازگويي کنند و راهي براي زيست سالم و پايدار بشر امروز در کره خاک نشان دهند. دهم: در آستانه بهار و نوروز، متأسفانه نبض زندگي کند شده و در کوچهها، خيابانها و بازار شور و شوق چنداني به چشم نميخورد. کسبوکار بيرونق و نگراني در همه اقشار مشهود است. چيزي که ميتواند روزنه اميدي بهسوي روزهاي پررونق باز کند، شعار و لفاظي و دادن اميد کاذب نيست. صبر و بردباري و اصلاح نگرش و عقلانيت جمعي و بازکردن ميدان براي دانشمندان و متفکران و شخصيتهاي مورد وثوق مردم است که ميتوانند نقش تاريخي و جهاني خود را ايفا کنند. اين تحول رنسانسگونه را بازماندگان از اين ابتلا شاهد خواهند بود و آن روز که چهبسا نگارنده و يا خداي نکرده شما نباشيم، روزي سازنده براي ايران و جهان خواهد بود. *مديرکل مطبوعات داخلي دولت اصلاحات
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.