|

گفت‌وگو با غلامرضا نظربلند درباره حوادث آبان ۹۸

جدال گفتماني در راه است

شکوفه حبيب‌زاده: کوتاه‌ترشدن فاصله اعتراضات عمومي در چند سال اخير، اين سؤال را در ذهن ايجاد مي‌کند که گره کار کجاست که ديگر قشر پايين جامعه که دغدغه آب و نان داشت و همچون قشر نخبه و متوسط لزوما به دنبال توسعه سياسي نبود، قدم به ميدان نهاده و دست به اعتراض مي‌زند؟ غلامرضا نظربلند، اقتصاددان و تحليلگر سياسي، در گفت‌وگو با «شرق»، ريشه چالش کنوني را در اختلاف گفتماني در داخل و در عرصه بين‌المللي مي‌داند. او هشدار مي‌دهد: «در حال حاضر با شکل‌گيري گونه‌اي دوقطبي روبه‌رو هستيم؛ اين دوقطبي اينک به وزن‌کشي روي آورده‌اند و بيم آن مي‌رود که تعميق جهات اختلافي در نبود ديالوگ بينابيني، آن دو را روي در روي هم قرار دهد». تنها راه برون‌رفت از ديدگاه نظربلند، فراهم‌کردن اسباب و لوازم ديالوگ است؛ به‌طوري‌که «سياسيون و دولتمردان بپذيرند صداي مخالفي هم از گوشه‌اي از اين مرز و بوم به گوش مي‌رسد و خيلي مهم‌تر از آن اينکه بپذيرند صداي مخالف لزوما از حلقوم برانداز بيرون نمي‌آيد و ممکن است غيربرانداز هم مخالف باشد». اين تحليلگر با اشاره به ناآرامي‌هاي آبان‌ماه گذشته مي‌گويد: «ناآرامي‌هاي خونين آبان‌ماه گذشته که متأسفانه هنوز در باب کم و کيف آن اطلاع‌رساني و شفاف‌سازي نشده، نشان داد که اگر اعتراضات معيشتي از کنترل خارج شود و سر از طغيان درآورد، هيچ‌کس در امان نخواهد ماند و اين همه و همه، فارغ از تعلقات اجتماعي و اقتصادي و جناحي‌شان را شامل خواهد شد». او در جايي ديگر پاي مقصران را هم به ميان مي‌کشد: «بي‌آنکه بخواهم نفس تخريب را توجيه کنم، مقصر اصلي هر خشونتي (که رخ داد) را مسئولان ذي‌ربط مي‌دانم. بالاخره نمي‌توان آنها را که با فعل‌شان يا ترک فعل‌شان موجب نارضايتي عمومي مي‌شوند، از هر گزندي مصون كرد و به آنها که واکنش نشان مي‌دهند، حکم محکوميت داد».

با توجه به اينکه کشور در شرايط پايداري نيست و تحريم‌هاي فوق‌فشرده‌اي را متحمل شده‌ايم، فاصله زماني بروز نارضايتي‌ها در سال‌هاي گذشته کوتاه و کوتاه‌تر شده است. ريشه اصلي اين اعتراضات به چه برمي‌گردد؟ اگر بخواهيم ريشه‌اي بحث کنيم، طبعا بايد نه فقط به اين چهار دهه که به دوران قبل از انقلاب هم نگاه و نظري عميق داشته باشيم، چراکه بسياري از مسائل به آن زمان هم برمي‌گردد. انقلاب و دگرگوني در نظام سياسي کشور که نه يک‌شبه رخ داد و نه بي‌دليل بود، حاوي و حامل پيام‌هاي پيدا و پنهاني بود که براي تحليل هرگونه رويداد اجتماعي و سياسي نظير ناآرامي عمومي که در 10 ‌سال گذشته حداقل سه مورد آن را شاهد بوديم، مورد امعان‌نظر قرار گيرند. به‌عبارت ديگر، 41 سال پيش انقلابي را شاهد بوديم که هدف از آن، سرنگوني نظام سياسي مستقر وقت بود که ديگر نمي‌توانست کشور را اداره کند و جايگزيني آن با نظام سياسي ديگري که جمهوري اسلامي ناميده شد. در سرلوحه اين نظام سياسي جايگزين منظومه‌اي از آموزه‌ها، انگاره‌ها و منشورهاي اخلاقي و رفتاري قرار داشته که به گفتمان انقلاب اسلامي شهرت يافته است. بن‌مايه حق‌طلبي، عدالت‌خواهي و ظلم‌ستيزي اين گفتمان قرار بود در همه ارکان وجودي زندگي زير بيرق جمهوري اسلامي ساري و جاري شود و آنها را از چشمه زلال ارزش‌ها سيراب کند. اين در حالي است که در نظام بين‌المللي، «سياست واقعي (real politic)» که نه بر مباني ارزشي، بلکه منطبق با واقعيات ميداني است، حکمراني مي‌کند. مقصود از اين واقعيات، همان معادلات قدرت است که قدرالسهم هر کشوري را متناظر و متناسب با قدرت سياسي، اقتصادي و توانمندي نظامي و تکنولوژيک آن تعيين مي‌کند. اين به آن دليل است که وقتي قدرالسهم کشورها از کيک قدرت با قدرت سياسي، اقتصادي و توانمندي نظامي و تکنولوژيک آنها همبستگي کامل و مستقيم دارد، معني ندارد که مباني ارزشي آن کشورها در وزن‌سنجي و رتبه‌بندي به کار آيد يا منازعات و اختلافات بين کشورها با استفاده از متره و سنجه «حقانيت» رفع و رجوع شود. از اين‌رو، اگر مثلا دعوي کشور ذي‌حقي عليه کشور ديگري به واسطه برتري سخت‌افزاري و نرم‌افزاري و لابي‌گري آن (خوانده) نسبت به خواهان، مردود شناخته شود، جاي تعجب ندارد! اينجاست که مي‌بينيم نظام سياسي‌اي که با نظام بين‌الملل اين‌چنيني سر سازگاري ندارد، دچار مشکل مي‌شود. از سوي ديگر، مواجهه نظام ارزشي مورد نظر با چالش‌ها و مشکلات اساسي در داخل هم نمي‌تواند دور از ذهن به نظر رسد، چراکه به‌طور طبیعی گفتمان اولیه در بين نسل‌هاي دوم و سوم همراهاني از جنس نسل‌اولي‌ها را با خود ندارد طرفه آ‌نکه مي‌بينيم کشور در طول زمان به لحاظ گفتماني و چارچوب‌هاي مفهومي دچار چالش شده و به لحاظ عملکردي، کارنامه‌اي نه‌چندان موفق از خود به جاي گذارده است. اين وضعيت چالشي- ريزشي، موجب شرايط ويژه‌اي شده است که وقوع ناآرامي و نافرماني در سطح جامعه را مي‌تواند قابل توجيه کند. به عبارت ديگر، چون در داخل انتظارات برخاسته از گفتمان انقلاب به‌ويژه در رابطه با فقرزدايي، برقراري قسط و عدالت‌گستري، به نحو مورد دلخواه تحقق نيافته و در بيرون هم نمي‌توانيم با جامعه بين‌الملل با آن صفحه مختصاتي که عرض کردم تعامل کنيم و کنار آييم، بنابراين وضعيتي برزخي پيدا کرده‌ايم که براي برون‌رفت از آن، حداقل گروه‌هايي از مردم به‌ويژه در سال‌هاي اخير دست به تحرکاتي زده است که آخرين آن را در آبان‌ماه گذشته شاهد بوديم. تقابل گفتمان را شاهد هستيم و چون آمريکا، دشمن ماست. اين تقابل توجیه‌پذیر است، اما تقابل با داخل چطور اتفاق مي‌افتد؟ در داخل هم نارضايتي نسل‌اولي‌ها و انباشت مطالبات نسل‌هاي دوم و سوم را داريم. مضافا، حداقل در موارد و موضوعاتي نمي‌توان بين آنچه داخلي است و آنچه مربوط به عرصه بين‌المللي است، مرز کشيد و خط‌کشي کرد. برای مثال، برخي نمي‌توانند جدال گفتماني با جهان را پذيرا باشند. آنها در توجيه اين پرسشگري چالشي مي‌گويند هزينه تعارض با دنياي بيرون را در‌نهايت مردم مي‌پردازند و اين غير از آنکه در کار سرمايه‌گذاري خارجي خلل و مانع ايجاد مي‌کند، موجب تحليل منابع آنان نيز مي‌شود که اگر چنين هدررفتي در کار نبود، به همان ميزان فرصت شغلي ايجاد مي‌شد و بي‌کاري کاهش مي‌يافت و رونق اقتصادي به‌بار مي‌آمد. شوربختانه اين‌گونه پرسشگري‌ها که به نيازهاي اوليه مردم به‌ويژه قشر جوان برمي‌گردد، چيزي نيست که اگر پاسخ مناسب نگيرد، به بايگاني راکد برود و به امان خدا سپرده ‌شود؛ اينها روي ميز نارضايتي‌ها مي‌مانند و در طول زمان روي هم تلنبار مي‌شوند و سر بزنگاه با روش‌هاي تهاجمي مانند همين ناآرامي‌ها فرياد سر مي‌دهند تا بلکه شنيده شوند و حداقل از اين گذر التيامي يابند. يک‌سري مي‌پذيرند و يک‌سري نمي‌پذيرند. بنابراين در داخل هم اختلاف وجود دارد و دوقطبي ايجاد شده است. اينکه اختلاف نظر ريشه‌اي است درست، اما به هر حال، همه‌ در يک‌جا هستيم و بايد به هم‌زيستي با يکديگر فکر کنيم. اين بحثی ديگر است. بحث فعلي شکل‌گيري گونه‌اي دوقطبي است که يک قطب آن را بخشي از مردم و قطب ديگر را دولتمردان و سیاسیون رقم مي‌زنند. اين دو قطبي اينک به وزن‌کشي روي آورده است و بيم آن مي‌رود تعميق جهات اختلافي در نبود ديالوگ بينابيني، آن دو را روي‌درروي هم قرار دهد. براي برون‌رفت از چنين وضعيت خطرناکي بايد هر چه زودتر چاره‌اي انديشيد. چه چاره‌اي؟ عرض کردم که در‌حال‌حاضر جاي ديالوگ خالي است. از قضا کار را بايد با اين شاه‌کليد مغفول مفقود آغاز کرد. بنابراين تا اسباب و لوازم ديالوگ فراهم نشود، حداقل در شرايط فعلي نمي‌توانيم اميدي به برگزاري آن داشته باشيم. ناگفته نماند که از‌جمله آن اسباب و لوازم اين است که سياسيون و دولتمردان بپذيرند صداي مخالفي هم از گوشه‌اي از اين مرز‌و‌بوم به گوش مي‌رسد و از آن خيلي مهم‌تر آن است که بپذيرند صداي مخالف لزوما از حلقوم برانداز بيرون نمي‌آيد و ممکن است غير‌برانداز هم مخالف باشد. اگر رويکرد ديگري موجود است که معتقد است سياست‌ورزي و حکمراني نه ميدان فرصت‌سوزي بلکه حتي عرصه تبديل تهديد به فرصت است، از اين وضعيت حتي مي‌توان در راستای ايجاد وفاق ملي بهره گرفت. با اين مفروض، ديگر نگاه متصلب به موضوع جايگاهي ندارد و روزنه‌اي حتی کوچک؛ ولي البته با اهميتي فوق‌العاده، باز مي‌شود که مي‌تواند براي طرفين خوشايند باشد؛ چراکه از سويي مخالف اين پيام اميدبخش را دريافت مي‌کند که شنيده شده و از سوي ديگر، سیاسیون و دولتمردان هم اين پيام مسرت‌بخش را منتقل مي‌کنند که از سعه ‌صدر بهره‌مندند. همين نشان‌دادن سعه ‌صدر و همان شنيده‌شدن، راه‌گشا است و مي‌تواند راه را براي گفت‌وگوي ملي باز کند و به اپوزيسيون غير‌برانداز شأنيت قانوني ببخشد. اين‌گونه بده‌بستان‌ها قادر است با کاستن از شکاف دولت- ملت منافع طرفيني را که در اينجا منطبق با منافع ملي است، تضمين کند. اکنون يک‌سري اعتراضات نه از جانب طبقه متوسط يا ليدرها؛ بلکه از کف جامعه شروع شده است. اين فضا را چگونه مي‌توان تحليل کرد؟ اصولا قشر متوسط بيشتر به فکر تأمين نيازهاي ثانوي است؛ چراکه نيازهاي اوليه آن کم‌و‌بيش تأمين است. اين در حالي است که دهک‌هاي پايين درآمدي نوعا دغدغه نيازهاي اوليه را دارند. علم روان‌شناسي به‌ويژه آنجا که به تقسيم‌بندي نيازها بر‌اساس نظريه مازلو مربوط مي‌شود، به اين امر پرداخته است. اينکه در اين چند سال اخير قشرهاي با نياز اوليه کانون ناآرامي‌ها شده، حاوي اين پيام نگران‌کننده است که دغدغه‌هاي دموکراسي‌خواهانه طبقه متوسط و قشر نخبه به نگراني‌هاي نان‌و‌آبي قشر کف جامعه تنزل پيدا کرده است. اين عقب‌گرد که عواقب وخيمي در پي دارد، به معناي توسعه منفي است. در بحث توسعه بماهو کلمه، شما ضمن عبور از مرحله فقر‌زدايي به توسعه سياسي فکر مي‌کنيد؛ درحالي‌که در اينجا با اين واقعيت تلخ روبه‌رو مي‌شويم که نه‌فقط پاسخ‌گوي دغدغه‌هاي توسعه‌اي جامعه مدني نبوده‌ايم؛ بلکه کار درست‌و‌درماني هم در راستای فقر‌زدايي انجام نداده‌ايم. قشر کف جامعه، دنبال نان‌و‌آب است و تا وقتي که اين تأمين باشد، طبق قاعده به همان بسنده مي‌کند؛ اما وقتي خللي در تحقق اين خواسته حداقلي را مشاهده کرد، خطرناک مي‌شود. اين ماجرا فقط به آبان‌ سال جاری بازنمي‌گردد. اعتراضات دي 96 را هم داشته‌ايم که در آن هم قشر پايين جامعه به دلیل فشارهاي اقتصادي به خيابان آمده بودند. منظورم از سال‌هاي اخير، ناآرامي‌هاي عمومي دي‌ سال 96 هم هست؛ هر‌چند در سال‌ها و دهه‌ها قبل از آن هم اعتراضات و ناآرامي‌هايي مانند آنچه را که در اسلامشهر و مشهد و شيراز اتفاق افتاد، شاهد بوديم؛ اما آنها نوعا محلي بودند و نه کشوري! اعتراضات دي 96 که به مدت دو هفته در بيش از صد شهر و شهرستان جريان داشت، در‌واقع اولين اعتراض سراسري قشرهاي آسيب‌پذير جامعه بعد از انقلاب بود. البته در سال 88 هم ناآرامي‌هاي گسترده شهري داشتيم؛ اما آنها صبغه معيشتي نداشتند و معترضان از طبقه متوسط و نخبگان جامعه بودند. جا دارد حالا ‌که بحث به اينجا کشيده شد، به رويداد رکب‌خوردن يک جريان سياسي که گفته شد اعتراضات دي 96 را در مشهد سازماندهي و راه‌اندازي کرد، اشاره کنم که فوق‌العاده درس‌آموز است. جريان سياسي مزبور که نه دغدغه معيشتي داشت و نه اهل توسعه سياسي و اين حرف‌ها بود، چون مي‌خواست يک جريان سياسي ديگر را به چالش بکشد و آن را به دردسر بیندازد، با نقشه و طراحي قبلي مبادرت به راهپيمايي اعتراضي در مشهد کرد؛ غافل از آنکه هنوز ساعاتي از شروع اين ماجراجويي نگذشته، ناخودآگاه و ناخواسته زمين بازي را به حريف مشترک خود و جريان سياسي رقيب واگذار مي‌کند. زمینه‌ساز اصلي اين واگذاري را بايد در نارضايتي گسترده‌اي ديد که در زير پوست جامعه خود را پنهان کرده بود. تظاهرات مشهد يک فرصت طلايي براي ناراضي‌ها بود تا با استفاده از آن به‌‌عنوان ماشه‌چکان، خشم خفته‌شان را بيدار کنند و آتش آن را به اقصا‌ ‌نقاط کشور گسترش دهند. رکب‌خوردن يک جريان سياسي که مي‌خواست در مشهد عليه جريان سياسي مخالف اعتراض کند، از قشرهاي فرودست و واگذاري ميدان به اين گروه اجتماعي به‌وضوح نشان داد که هيچ‌‌گونه نافرماني و يک‌شبه و بدون زمینه لازم اتفاق نمي‌افتد و ناراضي‌هايي که درد شکم دارند، گویی برخلاف گروه‌هاي سياسي نه توان برنامه‌ريزي و سازماندهي دارند و نه از بنيه مالي و تشکيلاتي برخوردارند، مي‌توانند در راستای دريافت مطالبات انباشت‌شده و پرداخت‌نشده خود جناح‌هاي سياسي را پشت سر بگذارند و حتي سر بزنگاه‌ها ميدان بازي آنها را به نفع خود مصادره کنند. شما روند شرايط را ترسيم کرديد و گفتيد بايد صداي مخالفان را شنيد و بسترها را براي انجام گفت‌وگوي ملي تدارک ديد. اين گفت‌وگو که به‌سادگي رخ نمي‌دهد؛ راه آن چيست؟ اگر کار راحت و آساني بود که نيازمند اين همه تمهيدات و مقدمات نبود. کارهاي سخت است که در توان و ظرفيت مردان سياست و دولتمردان قدر است، و‌الا هرکسي از پس آن بر‌‌مي‌آمد. به سبب همان جدال گفتماني بين نخبگان جامعه، آنها نمي‌خواهند صداي همديگر را بشنوند و اگر قصد شنيدن داشتند که چنين نمي‌شد... اگر اراده لازم در کار نباشد و گفت‌وگوي ملي صورت نگيرد و در عمل برون‌رفتي از شرايط حاد فعلي به وجود نيايد، بايد منتظر عواقبش هم بود. اين رشته سر دراز دارد و متوقف‌شدني نيست. اگر هم متوقف بشود، آتش زير خاکستر مي‌ماند که حتي با وزش نسيم نیز مشتعل مي‌شود. اعتراض‌هاي سال 88 و دي‌ماه 96 و آبان‌ 98 در يک بازه زماني 10‌ساله با ميانگين کمتر از سه سال و نيم اتفاق افتادند. از آن مهم‌تر، فاصله ناآرامي نخست با دومي بيش از هشت سال و دومي با سومي کمتر از دو سال بوده است. نگران‌کننده‌تر آنکه تظاهرات اعتراضي 96 و 98 صبغه معيشتي داشته و شدت و حدت بيش از پيشي به خود گرفته است. اين وهن گفتمان انقلاب و نظام جمهوري اسلامي برخاسته از آن است که در ابتداي عرايضم به گفتمان، انگاره‌ها و آموزه‌هاي آن اشاره کردم. خلاصه عرض کنم که شرايط کلي ما نه مناسب است و نه زيبنده زيست‌بومي به نام ايران و مردمان آن. گفتمان بين اقشار نخبه و بدنه جامعه چطور بايد شکل بگيرد؟ قشر متوسط و نخبه جامعه بايد با قشرهاي کم‌درآمد جامعه ارتباط بيشتري بگيرد و بيش از پيش آنها را درک کند. به‌ گمانم طبقات آسيب‌پذير بيشتر مظلوم واقع شده و کمتر ديده شده‌اند. بخش عمده‌اي از شکاف‌هاي موجود اجتماعي در جامعه ما به اين معضل برمي‌گردد. اين‌طور نيست که بتوانيم بين اقشار جامعه ديوار چين بکشيم و در يک‌ سو فقرا و در سوي ديگر اغنيا را قرار بدهيم. امنيت، کالايي است دسته‌جمعي و مافوق و مادون، فقير و غني، نخبه و غيرنخبه و طبقه و قشر اجتماعي سرش نمي‌شود. اگر بخشي از جامعه در رفاه باشد و بخش ديگري نتواند حتي نيازهاي اوليه خود را مرتفع کند، اين‌طور نيست که اين دو بتوانند تا ابد در يک زيست‌بوم مشترک همزيستي مسالمت‌آميز داشته باشند. ناآرامي‌هاي خونين آبان‌ گذشته که متأسفانه هنوز در باب کم و کيف آن اطلاع‌رساني و شفاف‌سازي نشده، نشان داد اگر اعتراضات معيشتي از کنترل خارج شود و سر از طغيان درآورد، هيچ‌کس در امان نخواهد ماند و اين همه و همه، فارغ از تعلقات اجتماعي، اقتصادي و جناحي‌شان را شامل خواهد شد. متأسفانه قشر نخبه و قلم‌به‌دست در رابطه با وقايع آبان 98 کم‌کاري کرد. اين‌گونه وقايع مي‌توانند به فاجعه بينجامند. بنابراين هرکس که احساس مسئوليت مي‌کند که بايد هم بکند، وظيفه دارد متناسب با توان تخصصي و حرفه‌اي و عمومي خود کنشگري کند. حوادثي از اين قبيل، به‌جاي استتار بايد مورد واکاوي و آسيب‌شناسي اجتماعي قرار گيرند و حسب نتيجه، نسخه مناسب برايشان پيچيده شود تا بلکه به علاجشان بينجامد. بنده واقعا در شگفتم که چطور مي‌شود که ما اگر بخواهيم يک کارگاه مثلا ريخته‌گري راه بيندازيم، کلي مطالعه و نيازسنجي مي‌کنيم و طرح تجاري سفارش مي‌دهيم و بازارهاي هدف را مي‌يابيم و الي‌آخر، ولي در رابطه با رويدادی به‌شدت با‌ اهميت اجتماعي مانند قضيه ناآرامي‌هاي آبان گذشته، حتي نمي‌آييم يک همايش خشک‌و‌خالي برگزار کنيم و براي اين پرسش‌هاي اساسي پاسخي بيابيم. - اين اشخاصي که حاضر مي‌شوند جان خود را کف دست بگذارند و در اين ناآرامي‌ها شرکت کنند، دردشان چيست؟ - چرا اين‌گونه تظاهرات به خشونت کشيده مي‌شود و چه کساني آن را به خشونت مي‌کشند؟ دردشان بسيار واضح است، مسئله معیشت دارند... دردشان بيشتر از اينهاست. دردشان غير از نان شب، نابرابري،‌رانت‌خواري و فساد گسترده است. دردشان اين است که نمي‌توانند دردشان را به کسي بگويند. در دهلي، ميداني وجود دارد که هرکس هر ناراحتي‌اي که از حکومت و مسئولان دارد، مي‌تواند به آنجا برود و تا مي‌تواند فرياد بز‌ند و حتي بد‌و‌بيراه بگويد. قانون اين امکان را به معترضان داده و تنها شخص رئيس‌جمهور را مستثنا کرده است. علت استثنا هم اين است که رئيس‌جمهور يک مقام تشريفاتي است و نمادين! نماد نبايد مورد بي‌احترامي و هتک حرمت قرار گيرد. شوربختانه ما معترضان را حتي از داشتن همين امکان محدود هم محروم کرده‌ايم. خب، در غياب آن حداقل‌ها، مردم معترض مي‌روند به جايي حمله‌ور مي‌شوند و به اين طريق خشم خود را نشان مي‌دهند. بي‌آنکه بخواهم نفس تخريب را توجيه کنم، مقصر اصلي هر خشونتي از اين قبيل را مسئولان ذي‌ربط مي‌دانم. بالاخره نمي‌توان آنها را که با فعل‌شان يا ترک فعل‌شان موجب نارضايتي عمومي مي‌شوند، از هر گزندي مصون کرد و به آنها که واکنش نشان مي‌دهند، حکم محکوميت داد. به بستر جامعه و ايجاد نافرماني اشاره كرديد، اما اعتراضي كه در بطن جامعه وجود دارد فقط اين نيست. در بين نخبگان و حتي بخشي از مردم شاهديم که يك‌سري از سياست‌هاي دولت مورد نقد قرار مي‌گيرد كه يكي از اين سياست‌ها حضور ما در منطقه است. گفته مي‌شود چرا وقتي خودمان درگير بحران اقتصادي هستيم، منابع کشور صرف جاي ديگري مي‌شود؟ كشورداري يك لوازمي دارد و يك ملزوماتي. كشورداري اين نيست كه فقط نان و آب مردم را تأمين کند. امنيت هم جزء نيازهاي اوليه مردم است که تأمين آن وظيفه ذاتي و واجب عيني دولت‌ها است. حيطه امنيت هيچ کشوري به داخل مرزهاي خود محدود نمي‌شود و شعاع فيزيکي مشخصي وراي مرزهاي جغرافيايي آن را هم در‌بر مي‌گيرد. ما با 15 كشور مرز آبي و خاكي داريم. تا آنجا که مي‌دانم هيچ کشوري تا اين تعداد همسايه ندارد. درست است که اين تعداد همسايه براي ما موقعيتي راهبردي به ارمغان آورده، اما در عين حال ما را هم آسيب‌پذير كرده است. شما وقتي يك همسايه ناامن داشته باشيد، ترکش آن به شما هم مي‌خورد. پس بايد در ماوراي مرزهايمان هم در امان باشيم. حتي اگر همسايه شروري هم نمي‌داشتيم جز اينکه موقعيت ژئوپليتيکي و ژئو استراتژيکي خود را حفظ و تقويت کنيم، چاره‌اي نداشتيم. پيش‌نياز اين مهم داشتن حياط‌خلوت، جاي پا و استقرار در اطرافمان و در يک کلمه، عمق راهبردي است. ما بايد در حوزه پيراموني خود حضور داشته باشيم. کشوري با مشخصات ما ناچار است با کشورهاي منطقه خود تا آنجاکه ممکن است روابط راهبردي داشته باشد. روابط راهبردي بدون داشتن ضريب نفوذ مناسب در آن کشورها ممکن نيست. اين نوع نفوذ وقتي عينيت مي‌يابد که مثلا امنيت همسايه‌هاي حلقه اول (بلافصل) و حتي‌المقدور همسايه‌هاي حلقه دوم (غيربلافصل) تنگ امنيت ما قرار گيرد و با هم ‌تنيدگي پيدا کند. ايران بيشترين جمعيت را در بين کشورهاي منطقه دارد. مشكلات آن هم بيشترين است. همسايه غربي‌ (عراق)، در اوج ضعف نظامي ما به کشور ما حمله نظامي کرد که هشت سال به درازا کشيد. سه همسايه جنوبي (عربستان)، شرقي (پاکستان) و شمال غربي (ترکيه) در موارد و مواقعي با ما قلدري کرده و هنوز هم در مواقعي قلدري مي‌کنند. افغانستان جنگ‌زده همين حالا هم فرصت دست دهد، براي ما شاخ و شانه مي‌کشد. ماه گذشته بود که رئيس‌جمهور اين کشور ما را متهم کرد که زبان آنها را دزديده‌ايم! گو آنکه گفته شد که او به تلافي اظهارات ظاهرا تحقيرآميز همتاي ايراني خود عليه افغانستان اين‌گونه سخن گفته است. بالاخره ما سوئيس نيستيم كه همسايگانش فرانسه و ايتاليا باشند. ما در چنبره بيش از دوجين کشور همسايه‌ايم كه يكي از آنها مركز كشت و صادرات مواد مخدر است. همسايه‌ ديگر، بزرگ‌ترين زرادخانه سلاح‌هاي هسته‌اي در غرب آسيا را دارد. همسايه جنوبی، ما را سر مار فرض کرده كه بايد زده شود. بله ما همين‌طوري در حصر بعضي از همسايه‌هاييم و اگر نبود همسايگان ديگري، اعم از بلافصل و غيربلافصل كه بتوانيم با آنها رابطه راهبردي داشته باشيم، قطعا سرافکنده بوديم و بايد بازي را به همين همسايه‌هايي که مترصدند شما را ضعيف ببينند تا برايتان شاخ و شانه بکشند، واگذار مي‌کرديم. در اين واگذاري، قدرت بازيگري و امنيت خود را بايد معامله مي‌کرديم و به اين ترتيب، عملا هژموني منطقه‌اي آنها را مي‌پذيرفتيم. پس شما موافق حضور در منطقه هستيد، اما با شرط و شروط؟ بله! منتها تا سر حد امکان شفاف و حسابگرانه! شيوه عملكرد فعلي مسئولان در اين زمينه را چطور مي‌بينيد؟ من اگر جاي جمهوري اسلامي بودم در اين زمينه کمپين روابط عمومي (PR) راه مي‌انداختم. روابط عمومي در اين زمینه در حد صفر است. جمهوري اسلامي بايد با دليل و منطق و تشريح موقعيت کشور که مربوط به حالا هم نيست، مواضع خود را در اين زمينه تبيين و مردم را قانع كند كه ما به داشتن عمق راهبردي حداقل در منطقه خودمان نياز مبرم داريم و در جهت تحقق اين مهم بايد با كشورهاي دوست روابط راهبردي داشته باشيم. بايد گفت‌وگوي ملي که صحبت آن را کرديم اينجا وارد عمل شود و کار اقناع‌سازي و تنوير افکار عمومي را انجام دهد. بايد به جاي توجيه‌کاري و از آن بدتر، مخفي‌کاري استدلال کرد. مگر در زمان شاه ما در عمان (ظفار)، قسمت‌هايي از عراق، يمن، کنگو حضور نداشتيم؟ رابطه خوب ما با عمان که در 41 سال بي‌نظير بوده، مگر نه اين است که ريشه در جان‌فشاني سربازان ايراني در ظفار در قبل از انقلاب دارد؟ ما همين نيمچه روابط راهبردي را که الان با عراق داريم، اگر نداشتيم چه بايد مي‌کرديم؟ 12 ميليارد کالاي ما به عراق مي‌رود. با اين مبلغ مي‌شود کشور را در حد تأمين نيازهاي اوليه‌اش اداره کرد! صادرات نفت ما که تا قبل از اين محل اصلي تأمين درآمدهاي ارزي و دارايي‌هاي خارجي (ترازنامه بانک مرکزي) بود، هم‌اکنون از اين مبلغ هم کمتر است. براي ايجاد روابط راهبردي بايد ضريب نفوذ را بالا برد. البته ابزارهاي اقتصادي هم کم‌اهميت نيستند، اما بايد امنيت آنها را تنگ امنيت خودمان قرار دهيم. با داشتن جايگاه و جای پا، برقراری رابطه راهبردي تسهیل می‌شود. هر چه ریشه درخت روابط راهبردی محکم‌تر باشد، امنیت شما تضمین‌شده‌تر می‌شود و ديگراني كه احیانا فکر هجمه به شما را در سر می‌پرورانند، سر جايشان می‌نشاند. آنها این پیام را می‌گیرند که جغرافیای شما در داخل مرزهایتان حبس نمی‌شود و شما می‌توانید در صورت حمله آنها، تا فرسنگ‌ها ورای مرزها تعقیب‌شان کنید و جنگ را به درون جغرافیای خودشان بکشانید و در آنجا گوشمالی‌شان دهید. این بهترین نوع بازدارندگی است که با کشیدن ترمز ماشین جنگی متجاوزان، جان انسان‌ها از هر دو طرف را از افتادن به ورطه مرگ نجات می‌دهد. یعنی حضور باید پراکنده باشد و نه در مرکز که کنترل بیشتری به وجود آید؟ در هر حال امنیت کمتر از پول نیست که می‌گویید همه آن را نباید در یک سبد گذاشت، آن هم امنیت کشوری با این بزرگی و 85 میلیون جمعیت كه اين‌قدر هم مورد هجمه و تحت فشار است. سازمان‌های اطلاعاتی و امنیتی آمریکا اسناد به‌کلی سری خود را در خانه‌های امن در پنج قاره عالم نگه می‌دارند. زمانی یکی از افسران سیا گفته بود که ما این کار را می‌کنیم تا اگر چهار قاره از این پنج قاره هم زیر آب رفت یا بلایای طبیعی مانند زلزله نابودشان کرد یا بمباران اتمی از بین‌شان برد، باز هم یک جای سالم برایمان باقی بماند تا اسناد طبقه‌بندی امنیتی‌مان حداقل در یک جای عالم محفوظ مانده باشد! شما از روابط‌عمومی جمهوری اسلامی حرف زدید که برای اقناع مردم درست عمل نکرده است. سؤال این است که هرچند ایجاد امنیت در ورای مرزها، امری کاملا ضروری است، اما در اولويت‌بندي‌ای که صورت می‌گیرد، نباید نیاز مردم اول تأمين شوند؟ ایران نوعا مشکلی در امر تأمین منابع ندارد. مشكل اصلی در ساختار بودجه و نحوه بودجه‌بندی و پادار‌کردن تخصیص‌های غیرضرور و بدون اولویت و رابطه‌سالاری در چیدمان ردیف‌های بودجه‌ای، خاصه خرجی و نیز توزيع و بازتوزیع منابع در سطح ملی و بین‌المللی و عدم شفافیت است. مشکل ما در امر حسابداری ملی و حسابرسی و پایشگری منابع مصروفی و چگونگی و بهینگی مصرف و از این قبیل است. وقتي جریان‌هايي در كشور وجود دارند كه دنبال جذب قدرت و ثروت هستند جز اين اتفاق‌افتادن عجيب است. هرچند دير‌هنگام است، اما هنوز هم مي‌توان منابع را درست توزيع و توزیع را هم درست بازتوزیع کرد. بايد برای ایجاد دیالوگ مورد نظر که بخشی از آن هم به روابط عمومي مربوط می‌شود، واقعيت را به مردم گفت و صادقانه مشکلات را با آنها در میان گذاشت. مردم ما اگر صداقت ببینند، پای کار می‌آیند و همراهی و حتی همدلی می‌کنند. روان‌شناسی سیاسی و روان‌شناسی اجتماعی بر این گزاره‌ها مهر تأیید می‌زند. مردم هم اینک رویکردی واگرایانه با دولتمردان در پیش گرفته‌اند. اعتماد و وفاق ملی جای خود را به افتراق ملی داده است. مردم اگر محرم فرض شوند حتی به همین کمینه هم رضایت می‌دهند و از مقام ولی‌نعمتی خود که جایگاه آنها است، کوتاه می‌آیند. مردم وقتي به حساب بیایند و حساب و کتاب به آنها پس داده شود، اگر بدانند پاي امنيت‌شان در كار است، درک می‌کنند که امنيت هزينه دارد و آن را می‌پردازند. اين جواب سؤال من نبود. سؤال این است که آیا نباید شرایط را برای زندگی مطلوب مردم مهیا کرد؟ مردم در زمان جنگ تحمیلی، حتي تخم‌مرغ‌هايي را كه قوت لايموتشان بود، براي جبهه مي‌فرستادند. گاهي ممكن است اولويت با اين باشد كه از غذای خودتان و فرزندانتان هم بزنيد و براي آن كار مورد نظر اختصاص دهيد. منتها مسئولان بايد در برابر این ایثار و گذشت‌ها پاسخ‌گو باشند. اگر تخم‌مرغ را گرفتند بايد پاسخ‌گو باشند که كجا مصرف شده است. اگر این تخم‌مرغ‌ها را در جاي خودش استفاده نکرده باشند، ظلم كرده‌اند. هر چیز که در موضع خود قرار نگیرد، ظلم است. مردم رابطه ظالمانه را برنمي‌تابند و دفعه ديگر همكاري نمي‌كنند و مال گذشته را هم طلب مي‌كنند چون به دست مصرف‌کننده مورد نظر نرسیده است. ما به اين مرحله رسيده‌ايم. ما شفاف‌سازی نکرده‌ایم. بايد بيت‌المال را بازرسی کرد. باید هر قلم آن را از مبدأ تا مقصد پایش کرد. اگر اسراري در کار است که باید باشد، امنای مردم، نه خود دست‌اندرکاران، باید در جریان قرار گیرند و حاضر و ناظر باشند تا خدای ناکرده تعارض ‌منافع منجر به هدررفت اموال عمومی و حق‌الناس نشود. نباید گذاشت فساد بسترهای مورد نظر خود را بسازد و آنگاه نهادینه شود و به قدری سر پیدا کند و سر توی سرها در بیاورد که به قول معروف به اژدهای هفت‌سر تبدیل شود. با این توضیح مفصل خواستم بگویم مشکل این نیست که بخشی از منابع صرف امنیت در محیط پیرامونی و عمق راهبردی‌مان شود که در پاسخ به پرسش قبلی دلایل آن را برشمردم. مشکل عدم شفافیت است. مشکل نامحرم‌شمردن یا خدای ناکرده نادیدن مردم است. مشکل نگاه تنگ‌نظرانه است که می‌گوید اگر شفاف‌سازی کنیم و مردم را در جریان این امور گذاریم، دشمن دست ما را می‌خواند و سود آن را هم می‌برد. نگاه‌ها را باید اصلاح کنیم نه اینکه هزینه امنیتمان را نپردازیم. به دليل شرايط جغرافيايي بايد در جاهايي حضور داشته باشيم، اما مخالفاني نسبت به اين حضورها داريم. مشکل آنجاست که وقتی فرضا در عراق یا سوریه هستیم، بخشی از مردم آن کشورها هم نسبت به حضور ایران،موضع دارند... طبيعي است. آمريكا همه‌جا حضور دارد و همه‌جا هم مخالفاني هم دارد. متأسفانه ما زمين را مي‌گيريم، اما نگاه نمي‌داريم. اصل، زمين را نگه‌داشتن است. زمين را براي چه مي‌گيريم؟ يكجا دست بالا را پيدا مي‌كنيم و دیری نمی‌پاید که دستمان قطع مي‌شود. آيا از اول دچار اشتباه محاسبه بوده‌ايم؟ آيا رفتارمان باعث شده كساني‌كه مخالف ما نبودند، از ما زده شوند يا آنقدر قدرت دشمنانی مثل آمريكا زیاد است كه مي‌توانند ما را آچمز كرده و صحنه را به ضرر ما و به نفع خودشان عوض كنند؟ البته گاهي هم آنها نياز فوری دارند و درخواست کمک می‌کنند و بعد از اينكه نيازشان را رفع كرديم مي‌گويند به سلامت! اينها همه بايد بررسي شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.