کرونا محصول «کارِ» ما است یا «کارما»؟
ابراهیم احمدیان
این روزها که همهجا سخن از ویروس کرونای جدید یا کووید ۱۹ است، اظهارنظرها درباره آن در فضاهای حمایت از حیوانات نیز درخور توجه است. حامیان حیوانات در ایران را میتوان با معیارهای مختلفی دستهبندی کرد. با معیار زیرساختهای نظری و فکری، دو گروه مهم عبارتاند از اول، متخصصان بااطلاع از مسائل محیط زیست که استدلالها و عملکردهای آنها مبتنی بر یافتههای علمی است و دوم، طیفی از حامیان محیط زیست و حیوانات شکلگرفته در دو دهه اخیر که بیشتر اعضای آن را مردمان عادی طبقه متوسط تشکیل میدهند؛ این گروه اگرچه رویکرد گروه نخست را هم تا حدودی داراست، ولی بیشتر بر پایه «شهودهای عاطفی و اخلاقی» میاندیشد و عمل میکند. گروه نخست، عمده مشکلات زیستمحیطی نوپدید را معلول سیاستهای غلط توسعه دولتها میداند و راهکارهای صرفا علمی برای درمان پیش مینهد؛ اما گروه دوم، رذایل اخلاقی (مثلا طمعکاری انسان) یا حتی عوامل ماوراء طبیعی و آنچه را علم از آن سخن نگفته نیز دخیل میداند. در میان این گروه از تعابیری مانند «انتقام طبیعت» بسیار میشنویم؛ نه به معنای مجازی آن بلکه به معنای حقیقی کلمه؛ به این معنا که طبیعت واقعا با آگاهی، اراده و شعور در حال انتقامجویی است. در این نگرش، با «طبیعتی انسانواره» مواجهیم؛ طبیعتی که خصوصیات انسانی ـ مانند آگاهی، خشم و غضب و ارادهـ دارد. کرونا یا بلایای طبیعیای مانند سیل، از این منظر، انتقام عمدی و آگاهانه طبیعت است از انسان مادهگرا که برای رسیدن به آرزوهای مادی خود، بیرحمانه به زمین، طبیعت و حیوانات دست میاندازد. در سالهای اخیر، آموزههای ادیانی مانند هندو هم به ماجرا راه یافتهاند و در این میان «کارمه» ورد زبانها شده است. شما در فضای مجازی در توجیه پیدایش ویروس جدید کرونا هم بسیار به آموزه کارمه برمیخورید. ظاهرا کارما یا کارمه، نخست در «اوپانیشاد»ها (یا اوپهنیشاد از متون دینی ـ فلسفی هندویی) آمده است و تعریف ساده آن، این است که هر عمل آگاهانه و با اختیار و اراده، در جهان ما تبدیل به بازخورد میشود و گریبان شخص عامل را میگیرد. پیتر سینگر، فیلسوف حامی حیوانات، در کتاب «آزادی حیوانات» ضمن ارجگذاشتن به عواطف و احساسات انسانی، معتقد است در این میدان باید فقط از استدلالهای عقلی و علمی و اصول اساسی اخلاق بهره جست. توسل به شهودهای عرفانی، عاطفی و اخلاقی بهجای استدلالهای علمی و دلایل عقلی اخلاقی، توانایی اقناع همه مردم جهان را ندارد. اینگونه رهیافتهای غیرعلمی، معیار و ملاک پایدار و یکسانی ندارند. همانگونه که شهود میتواند ما را به دوری از گوشتخواری راه نماید، توان آن را هم دارد که دیگران را به جهت مخالف هدایت کند. کاربست آموزههایی مانند کارمه، ممکن است مردم را به بیعملی دچار کند؛ زیرا آنها به عمل خود طبیعت امید میبندند و گمان میکنند طبیعت خود میتواند حق خویش را بستاند. خلاصه کلام اینکه ما آنقدر برای اثبات زیانباربودن تخریب محیط زیست و رنجدادن به حیوانات دلایل عقلی و علمی داریم که نیازی به شهود، عرفان و آموزههایی مانند کارمه نیست. غالب بلایای طبیعی نوظهور مانند گرمشدن کره زمین و آتشسوزیهای مهیب و کنترلناشدنی جنگلها، بینظمی نزولات آسمانی و وقوع غیرطبیعی سیل یا خشکسالی و مانند آن، همه محصول مستقیم «کار» ما انسانهاست نه آموزههایی مبهم و اثباتناشدنی مانند کارمه.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.