|

مرد آراسته و استوارِ موسیقی

حمید فرید

روزگار هجوم دشواری و تلخکامی است. خبر ایست قلبی استاد هوشنگ ظریف، این روزگار پرهیاهو و ویروسی را کدرتر کرد. ننوشتن سخت است و نوشتن سخت‌تر! سال‌ها پیش که نواختن و مشق ساز‌کردن روزی هر روزه‌ام بود؛ مدام برای مشق‌کردن ردیف خدمت استاد پرویززاده می‌رسیدم و از هر گوشه و کناری به‌دنبال منبع شنیداری مرتبط با مشقم بودم که گوشم را تربیت کنم. در همان سال‌ها وقتی بیات اصفهان را تمرین می‌کردم، یکی از کارهایی که به آن بارها و بارها و بارها... نمی‌دانم چندین و چندبار گوش می‌دادم؛ آن کاست جلد سیاه بود که چهره مردی متین در میانه داشت. مردی که تصویرش به همان لطافت و ظریفی نامش بود. تا اینکه بخت با من یار بود و در روز دفاع کارشناسی ارشد حسین مهرانی به همراه استاد علیزاده ملاقاتش کردم و دیدم ظریف‌تر و لطیف‌تر از تصویرش است. مردی نازنین و دوست‌داشتنی که ظریف‌ترین فرد برای شهرتش بود. او را با عاشقی، مستی و رندی شناختم. با شور و قلندری آغاز‌شدنی که پایان نداشت. «مردن عاشق نمی‌میراندش» صدای تارش هم شفافیت تار استاد شهناز و هم لطافت صدای تار استاد شریف را داشت و با تکنیک خاص خودش با ادغام این دو صدا، صدایی جدید را به‌وجود آورده بود؛ صدایی که با هر بار شنیدنش محو می‌شوی انگار در مضراب‌ها، و هر بار مواجهه، تازگی نوبت پیشین را دارد! و اگر کسی قطعاتی را بشنود که استاد ظریف نواخته، بلافاصله تشخیص می‌دهد که این صدا متعلق به تار ایشان است. نوعی نوازندگی شیرین که وجه تمایز شیوه نوازندگی استاد ظریف با دیگر هم‌نسلان خود است. در این شیوه مضراب‌ها شمرده‌تر، ریتم‌ها سنگین‌تر و استفاده از تکنیک‌هایی مانند پاساژ، نواختن در قسمت بم‌تر پوست ساز وگلیساندوها و کنده‌کاری‌های شفاف و دقیق و بداهه‌نوازی‌های اصولی برگرفته‌شده از ردیف است. در چهارمضراب‌ها جملات کوتاه و به‌صورت سؤال و جواب در قسمت‌های بم و زیر نواخته می‌شوند. او اعتقاد داشت تار مادر سازهای ایرانی است و به هر صورت باید اصالت این ساز حفظ شود. ساز دستش تارِ «یحیی» بود که روزگاری پنجه‌های «وزیری» روی آن نشسته بود و بعدتر به «خالقی» رسید و استاد به شاگرد مستعدش داد و اکنون بر دست استاد ننشسته است. این غم بزرگی است برای هر کسی که دل در گروی موسیقی ایران دارد. درد عظیمی است که نوازنده‌ شهیر و استاد بزرگ -که باید او را از آخرین بازماندگان نسل غول‌های موسیقی دانست- حالا از سازش نوایی برنمی‌خیزد. این هنرمند عرصه موسیقی سال ۱۳۱۷ در تهران متولد شد. از نوجوانی در هنرستان موسیقی ملی و هنرکده عالی موسیقی فراگیری آموزش تار را نزد موسی معروفی و علی‌اکبر شهنازی شروع کرد. او از سال ۱۳۳۷ در وزارت فرهنگ‌و‌هنر، سازمان پیش‌آهنگی ایران، سازمان خدمات اجتماعی کشور، هنرستان عالی موسیقی ملی، واحد موسیقی سازمان زرتشتیان ایران (فروهر)، هنرستان‌های پسران و دختران، دانشگاه‌های موسیقی به تدریس موسیقی مشغول بود. هوشنگ ظریف به‌عنوان تک‌نواز تار در ارکسترهای متعدد سازمان ملی وابسته به وزارت فرهنگ و هنر، گروه استاد فرامرز پایور، رادیو تلویزیون ملی ایران، ارکسترهای موسیقی سنتی وابسته به وزارت فرهنگ‌و‌هنر و‌... حضور داشته و اجراهای متعددی در کشورهای اروپایی و آسیایی به روی صحنه برده است.

ظریف در اوایل دهه۷۰ موفق به دریافت نشان درجه یک هنری از وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی شد که معادل مدرک دکتراست. او بیش از ۵٠ سال از عمرش را به آموزش موسیقی پرداخته است و رد پای پررنگی در تاریخ موسیقی ایران بر جای گذاشته و با بهره‌گیری از محضر استادانی مانند علی‌اکبرخان شهنازی، روح‌الله خالقی، موسی و جواد معروفی، چنان مهارتی در نواختن «تار» کسب کرد که شاگردانش هر کدام چهره‌های تارنوازی شدند که می‌توان به چهره‌هایی مانند حسین علیزاده، داریوش طلایی، ارشد طهماسبی و حمید متبسم اشاره کرد. شاگردانش هر کدام سبک خود را دارند و هیچ‌کدامشان تقلیدی از او نیستند. ظریف به نواختن سه‌تار و تنبک نیز آشنایی کامل داشت و برای تدوین متد نوازندگی تنبک با حسین تهرانی همکاری کرد که حاصل این همکاری دو کتاب با عنوان «آموزش تنبک» به چاپ رسیده‌ است و در تصحیح ردیف‌های آوازی محمود کریمی، استاد آواز ایران نیز کتابی با عنوان «ردیف آوازی موسیقی سنتی ایران» چاپ شده است. استاد هوشنگ ظریف مرد آراسته و استوارِ موسیقی به لطف سازِ دلکش و آثاری درخشان در تاریخ موسیقی نقشی ارجمند دارد و بجاست که در شناخت چنین شخصیتی، نه‌تنها مضراب‌ها که قلم‌ها به کار آید. روحش شاد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.