گفتوگو با هادي مظفري، مديرکل هنرهاي تجسمي و رئيس جشنواره هنرهاي تجسمي فجر
هستونيستهاي جشنواره دوازدهم
فرانک آرتا
جشنواره هنرهاي تجسمي فجر در مقايسه با ساير جشنوارههاي فجر از قدمت کمتري برخوردار است، به همين دليل به نظر ميرسد با آزمونوخطا ميتواند کاستيهاي خود را مرتفع کند. هرچند يکي از الگوهاي حساب پس دادهشده در جهان «بيينال ونيز» است که سازوکار خودش را دارد و ميتواند هنر روزآمد و خلاقه جهان را نمايندگي کند. بااينحال جامعه هنري ايران مختصات خاص خود را دارد و براي رسيدن به الگوي مناسب بايد مناسبتهاي پيراموني خود را لحاظ کند. با اين رويکرد به سراغ هادي مظفري رفتيم و با او گفتوگو کرديم.
جشنواره هنرهاي تجسمي فجر در مقايسه با ساير جشنوارهها، جشنواره جوانتري است و شايد بايد مسير طولانيتري را طي کند تا جا بيفتد. دقیقا؛ يعني اگر ساير جشنوارهها دهه سوم عمرشان را طي ميكنند، جشنواره هنرهاي تجسمي فجر تازه دهه اول را پشتسر گذاشته است. رويکرد جشنواره امسال ادامه مسيري بود که سال گذشته پايهريزي شد. مباني اين مسير چيست؟ در وهله نخست بايد گفت جشنواره امسال چند تفاوت نسبت به 10 دوره گذشته داشت. تفاوت اول اينكه جامعه بزرگتري از هنرمندان تجسمي را دعوت كرد؛ چه در شوراي سياستگذاري که با تركيب 13 نفره شكل گرفت، چه در شوراي دبيران كه 10 دبير بخش تخصصي با يك دبيركل كار ميكردند، چه در داوريها قبلا تيم پنجنفره همه بخشها را داوري ميكرد و الان بايد 30 نفر داور بخشهاي مجزا را داوري كنند. خانواده تجسمي خانواده بزرگي است و جشنواره هم به همان نسبت بايد بزرگ باشد؛ يعني اگر ميخواهيم بخشهاي مختلف نمايندگاني داشته باشند و خوانشهاي مختلف را دنبال کنيم، بايد فرصت دهيم كه از گروههاي مختلف در اين جشنواره حضور داشته باشند كه اين مسير از سال گذشته شروع شد. تفاوت دوم بين اين جشنواره با ساير جشنوارهها اين بود كه آن جشنوارهها در طول زمان، رابطه خود با بازار و با مردم را پيدا كرده بودند؛ مثلا طي يک سال رقابت در حوزه تئاتر اتفاق ميافتد و تئاترهاي برتر به جشنواره فجر ميآيند؛ يعني به صورت ليگ اجرا ميشود و در نهايت بهترينها هستند كه به اين جشنواره ميآيند. يا در جشنواره فيلم تمام آثاري كه قرار است سال آينده روي پرده بروند، مردم میتوانند در يك ويترين آنها را مرور كنند. فيلمساز، تهيهكننده، بازيگر و... مسير سال آينده سينما را در اين جشنواره ميبينند و حتي فروش را در بخش گيشه و سينماي خانگي مديريت ميکنند. پس اين منفعت مالي كه در جشنواره تعريف شده، باعث ميشود كه در اين سه بخش رابطه بين هنرمند و مردم تعريف شود. اما در حوزه تجسمي هيچكدام از اين اضلاع مثلث شكل نگرفته بود! يعني در عمل جشنواره فراخوان ميدهد که هنرمندان عزيز آثارتان را به دبيرخانه ارسال و هيئت داوران لطفا داوري كنيد. در نهايت هم نفرات اول تا سوم جايزه ميگيرند. با اين رويکرد طبيعي است كه جشنواره نميتواند مسير خودش را شبيه جشنوارههاي ديگر طي كند. دو ضلعي كه آسيب جدي داشتند، بازار هنر و مردم بودند كه در تجسمي اين فضا وجود نداشت. سال گذشته با حضور گالريها به اين نتيجه رسيديم كه اولا آثار هنرمندان طراز اول كشور كه از مرحله داوري گذشته و قرار نيست كسي آنها را قضاوت كند، با ورود بخش گالريها با عنوان «چارسو» در جشنواره به نمايش درآيند. يعني از حالت رقابتي خارج شدند و به نوعي «بازار هنر» ايجاد کرديد؟ بله. طبيعي است كه بين استادان اين رقابت شكل نگيرد؛ يعني فضايي ايجاد شود تا مخاطبان تجسمي با رويکرد مالي در اين جشنواره حضور پيدا کنند. يعني اگر قرار نيست روي كارم داوري شود، دستکم بتوانم اثرم را در معرض فروش قرار دهم. ترسيمكردن اضلاع اين مثلث براي جشنواره تجسمي كاري بود كه سال گذشته شروع شد و امسال هم همين مسير بايد ادامه پيدا میکرد. حوزه سوم هم بحث پژوهشي بود؛ يعني جشنواره فقط به جايزهدادن و رونق بازار هنر محدود نشود. از آمدورفتها در جشنواره بايد برداشت پژوهشي و علمي هم داشته باشيم، چون 10 سال بعد وقتي اين جشنواره به دوره بيستم رسيد، پژوهشهايي كه اين دوره با دورههاي بعد انجام شد و كتابهايي كه منتشر ميشوند بهعنوان سرمايه علمي در حوزه هنرهاي تجسمي خواهد بود. اصلا چرا جشنواره هنرهاي تجسمي به صورت غرفهاي اجرا نميشود؟ مثل همان چيزي كه در بيينال ونيز شاهد هستيم. ما الان درباره جشنوارهاي 12 ساله صحبت ميكنيم، اما مثالي كه شما زديد يك بيينال 116 ساله است! درواقع تفاوت سني اين دو حدودا 100 سال است. اتفاقا شما ميتوانيد از تجربههاي بيينال ونيز بهره ببريد. جشنواره هنرهاي تجسمي فجر بايد چكيده و برگزيدهاي از هنر سال باشد. نظرتان چيست؟ حتي به اين موضوع هم فكر كرديم. اگر قرار باشد شكلي كه در جشنواره تئاتر اتفاق ميافتد كه مثلا در شهرستانها نمايشها با هم رقابت كرده و به مرحله استاني ميروند، بهترينشان به مرحله كشوري و بعد جشنواره فجر ميآيند. اين نيازمند ضرورتي است كه بايد سازوكار بسيار مفصلي داشته باشد. يعني به زيرساخت نياز داريد؟ اگر از زاويه ديگر به موضوع نگاه كنيم اين است كه شايد در هنرهاي تجسمي روش مطلوبتر اين باشد كه جنبه مسابقه را از روي آن برداريم، چون هميشه فكر كردهايم بهترين كار قضاوتشدن و قضاوتكردن است. شايد اين بهترين روش نباشد. شما يك هنرمند با يكسري تجربيات و داشتهها هستي و آثار خودت را ارائه ميكني. قطعا مخاطب ميتواند انتخاب كند. كمااينكه مخاطب بين آثار رئاليسي و انتزاعي حق انتخاب دارد. در يك نمايشگاه هم آثار هنرمنداني كه ممكن است هيچ شباهتي به هم نداشته باشند، قضاوت را از رويش برداريم، مخاطب بپسندد و انتخاب كند. شايد قضاوت به سمت مخاطب جامعه برود؛ يعني چيزي كه در جشنواره نگاه مردمي يا سيمرغ بهترين فيلم از نگاه مردم اتفاق ميافتد ناظر بر همان بخش است كه مخاطب اثرش را انتخاب كند. به نظرم اين كار در هنرهاي تجسمي خيلي پررنگتر است. اگر از اوايل انقلاب دقت كنيم، توجهي كه به سينما شد به هنرهاي تجسمي نشد. تجسمي چند سال است با اتفاقاتي مثل «حراج تهران» پررنگ شده! وگرنه شكل و نگاهي كه قاطبه مردم به فيلم دارند، به تجسمي ندارند! طبيعي است. خيلي از هنرمنداني كه در تجسمي كار ميكنند خودآموخته و به نوعي برآمده از هنرستانها و يك ترم كلاس آموزش طراحي و يك ترم كلاس آموزش خوشنويسي هستند و خيليهايشان حتي تحصيلات آكادميك ندارند. البته تنوع در هنرهاي تجسمي زياد است. بله. در تجسمي 10 رشته زير يك سقف جمع شدهاند. خيلي با هم فاصله جدي دارند. بين خوشنويسي كه كاملا بر مبناي آموزش است و هنرهاي جديد كه اينستاليشن يكي از بخشهاي هنرهاي جديد است، فاصله زيادي ميبينيد. اينها را زير يك سقف جمع كرده و نامشان را هنرهاي تجسمي گذاشتهايم. واقعا به اين موضوع فكر ميكنم كه چقدر عنوان داوريكردن و جايزهدادن اهميت دارد. بايد فرصتي را فراهم كنيم كه بهترين هنرمندان آثارشان را ارائه كنند. اتفاقي كه در سالهاي اخير در گالريها ميافتد. گالريها با تم و رويكردهاي مختلف كار ميكنند. در جريان هستم كه در اين مدت خيلي به وضعيت گالريها اهميت ميداديد كه ساماندهي شود و حتي دورهاي ايراد گرفته بودند كه چرا اينقدر مجوز ميدهيد كه ظاهرا تجديدنظر هم شده. اينكه توجه ويژهاي به گالريها شده و فشارها روي مركز تجسمي كمتر ميشود. اما يك بخش از داوري هم تشويق جوانهاست. آنچه وظيفه شما را خطير ميكند، اين است كه نسبت به اين وضعيت تعادل ايجاد شود. رويكرد شما به اين قضيه چيست؟ رويكردي كه شما دربارهاش صحبت ميكنيد چندوجهي است. در هنرهاي تجسمي رشتهها و موضوعات را كنار بگذاريد بين بخشي كه آموزش ميبيند و جوانترها و گروهي كه هنرهاي تجسمي را تجربه ميكند و اساتيد و پيشكسوتان فاصله جدي و چشمگيري وجود دارد. باز مقايسه ميكنم. در سينما هنرمند جوان فيلماولي هم ميآيد و كارش در همان جايي ديده ميشود كه كار استاد پيشكسوت ديده ميشود. و در مقايسه با هم مقايسه ميشوند. بله. چون جنبه رقابتي دارد. واقعا اعتقاد جدي در هنرهاي تجسمي به بخش رقابتي ندارم. معتقدم بايد اين وجه رقابتي را كمرنگ كنيم. هنرمند اثر خلق كرده يا شايستگي اينكه اثرش را در معرض نمايش عموم قرار دهد، دارد يا نه. يعني يك شوراي ارزيابي اوليه كه اثري كه روي ديوار ميرود كيفيت اوليه و لازم هنر را داشته باشد. اگر اين اتفاق افتاد، براي اينكه تو بهترين نقاش و مجسمهساز هستي، به نظرم بايد تجديدنظر كنيم در اين همه مسابقه و جايزه و جشنواره كوچك و بزرگ كه در سال بالغ بر 80 جشنواره فقط در حوزه تجسمي در كشور برپا ميشود. چقدر ميخواهيم آثار را داوري كنيم. چقدر قرار است به افراد لوح تقدير بدهيم كه تو از ديگري بهتري، يا اثر تو در برابر ديگران برتري ندارد. ما اين قضاوت را خيلي پررنگ كردهايم. علتش هم برميگردد به اينكه اولين چيزي كه دمدستمان است برگزاري جشنواره است. فلان شهر كوچك با جمعيت صد هزار نفر جشنواره برگزار ميكند و عنوانش را هم ميگذارد «جشنواره بزرگ كاريكاتور ملي»! پس موافق رويکرد نمايش آثار به شکل غرفهاي هستيد؟ بله غرفههاي متعدد، اكسپوها، فضاي عمومي براي عرضه كار به وجود ميآيد. اثري كه اولين بار مورد توجه ديگران قرار ميگيرد، اثر درخشاني است. اين رويکرد چقدر در جشنواره امسال محقق شد؟ به نظرم امسال جشنواره فجر را در اين مسير قرار دادهايم كه بخش داوري در سالهاي آينده كمرنگتر شود اما در قبالش بخش ارائه و فروش آثار پررنگتر شده. امسال براي اولين بار از هنرمندي كه اثرش به مرحله پاياني راه پيدا كرده، پرسيده شده كه آيا مايلي اثرت را براي فروش قرار دهي و او اين كار را كرده. 50 درصد شركتكنندگان گفتهاند اثرمان را براي فروش ميگذاريم و قيمت ارائه كردهاند. اين فرصت را بايد برايشان فراهم كنيم. اين به جشنواره نزديكتر است تا اينكه كارها داوري شود و هيئت داوران به سختي يك اثر را به عنوان بهترين اثر انتخاب كنند. البته گاهي هم شدني نيست. گاهي حتي ملاكهاي داوري زير سؤال ميرود. مثلا بايد در خوشنويسي بين شكسته و نستعليق و نقاشيخط و نسخ و ثلث يك كار انتخاب كنيد كه كار سختي است. آرزويم اين است كه رويكرد رقابتي را در جشنواره تجسمي به سمت انتخاب مردمي ببريم و اينكه براي هنرمند انگيزهاي ايجاد كنيم كه از حضور در جشنواره علاوه بر شهرت و استعداديابي به منفعت مالي هم برسد و اين ضرورتي است كه بايد به سمتش حركت كنيم. اينكه مردم قضاوتكنندههاي اصلي يك اثر هنري باشند، در شكلي كه شما گفتيد قابل پذيرش است. اما با كشف استعداد و رويشهاي هنري چه كار ميكنيد؟ يكي از مهمترين وظايف جشنوارهها كشف استعدادهاست. نكتهاي كه عرض كردم، كشف استعداد را دارد. مثلا در نمايشگاه گروهي هنرمندان زير 30 سال كه در فلان گالري برگزار ميشود كه جايزه نميدهد، 50، 60 هنرمند درجه يك با نگاه يك كيوريتور يا نمايشگاهگردان آثارشان در معرض ديد عموم قرار ميگيرد و حتما لابهلاي آن 60 نفر مخاطب حق انتخاب دارد و اتفاقا كسي هم كه دنبال سرمايهگذاري روي آثار هنري است هم ميتواند هنرمندش را انتخاب كند. گالرياي هم اگر قرار است سرمايهگذاري و مسيري را دنبال كند، ميتواند از بين آنها دنبال كند. پس كشف استعداد ضرورتا و الزاما به معناي جايزهگرفتن نيست. آقاي دكتر احمد نادعليان در خاطراتش ميگفت دقيقا در همان مسيري به موفقيت رسيدم كه جايزه نگرفتم. يعني جشنوارههاي متعددي شركت كردم و جايزه نگرفتم و بعد مسير ديگري را طي كردم تا بتوانم تجربيات ديگري را به اندوختههايم اضافه كنم. شايد خيلي از افرادي كه در دورههاي حضور ايشان به عنوان هنرجو يا هنرمند حضور داشتند جايزه گرفتند اما هيچ وقت نادعليان نشدند. ضرورتا اهدا يا گرفتن جايزه به معناي كشف يك استعداد نيست. دو گالري كه در جشنواره هنر تجسمي توجه من را جلب كرد يكي كاري مربوط به آقاي اللهخاني بود كه در مورد هواپيماي اوكرايني بود و ديگري درباره سردار سليماني. بهواسطه اتفاقاتي كه در جامعه افتاد «دوقطبي» ايجاد شد و برخي فكر ميكردند حضور يك اتفاق، نافي اتفاق ديگري است. چطور به اين جمعبندي رسيديد كه اين دو بخش مورد توجه باشد؟ بعد از اتفاق حدفاصل 13 ديماه با شهادت سردار سليماني تا 21 ديماه حادثه دلخراش هواپيماي اوكراين، هفته بسيار تلخي را در كشورمان تجربه كرديم. بين آن اتفاقاتي رخ داد كه متأسفانه هيچوقت نوري به آنها تابيده نشد مثل هموطناني كه در كرمان جان باختند و بهلحاظ رسانهاي اتفاقي نيفتاد و درنهايت مظلوميت اين حادثه پشتسر گذاشته شد. تأثيري كه اتفاقات اجتماعي روي هنر ميگذارد اجتنابناپذير است. حتما اين را قبول داريد. اما تأثيري كه اينبار روي جشنوارهها گذاشت تأثير بسيار بزرگي بود و عدهاي از هنرمندان احساس كرده بودند با سوگواري و خروج از فضاي جشنواره ميتوانند رابطهشان را با آن رويدادها تعريف كنند. يعني موج احساسي به وجود آمد؟ بله. اين موج سوگوارانه تا جايي که از نگاه انساني نشئت گرفته بود بسيار قابل احترام و ارزشمند بود، چون تمام كشور متأثر شده بود و اينطور نبود كه فقط در هنرمندان شكل گرفته باشد. در تمام مردم ايران اعم از كسبه و بازاري و هنرمند و... اين موج مشترك بود. اما بعد موجي ايجاد شد كه هنرمندان بايد از فضاهاي هنري خودشان خارج شوند و صرفنظر كنند. اين موج دوم به نظر ميآمد موج قابل قبولي نبود. يکي از موارد قابل تأمل اين بود که موج استعفاها از هنرهاي تجسمي شروع شد؟ ميشود گفت از بخشهاي متعدد شروع شد اما در هنرهاي تجسمي بروز بيشتري داشت. اما ظاهرا چنين حرکتي کمتر در جامعه تجسمي اتفاق افتاده بود؟ به هر حالت اين موج اينگونه بود حالا که چنين اتفاق افتاده و من اگر مهندس هستم فردا سر كار نروم چون سوگوار هستم. يا معلم سر كلاس درس حاضر نشود. اين اتفاق تا حد زيادي عجيب بود كه تعدادي از افراد را اينطور مورد خطاب قرار دادند كه اگر به كارتان ادامه دهيد حتما خيانت ميكنيد. هيچكس نفهميد اين خيانت از كجا پيدا شد و در ادبيات سوگواري قرار گرفت! در اين كار هيچ منطقي وجود نداشت. به نظرم هر كدام از ما در هر جايگاهي كه هستيم مسئوليتي را قبول كردهايم؛ پزشك، هنرمند، معلم و... بايد به سرانجام برسانيم. من پذيرفتهام جشنواره تجسمي فجر را برگزار كنم و اين وظيفهاي است كه بايد انجام دهم هر قدر هم كه سوگوار باشم. به هر حالت يك فضاي دوقطبي شكل گرفت. روزهاي سختي را پشتسر گذاشتيم تا به گفتوگو و مفاهمه رسيديم كه در حين سوگواربودن ميتوان كاري را كه بر عهدهمان است، انجام دهيم. شنيدم دبير جشنواره، آقاي حقيقي، هم ميخواستند استعفا دهند. شما چطور اين بحران را مديريت كرديد؟ به نظرم با گفتوگو بسياري از خوانشها به هم نزديك شد. مرز بين سوگواري، ابراز احساسات و تألمات روحي با كار حرفهاي كه مسئول برگزارياش بوديم، اين مرز را از هم جدا كرديم. به قيمت اينكه از فرط فشار غش كرديد. يا آقاي حسيني عمل جراحي مغز کردند؟ به هر حال فشارها زياد بود! از كدام سمت؟ وقتي يك ساختمان فرو ميريزد، شايد اولين سؤالی که بعد از سوگواري مطرح ميشود اين است كه مقصر كيست و دنبال مقصرگشتن كار سختي است. چون وارد قضاوت ميشويم. به نظرم با گفتوگو دوستان به هم نزديك شدند. خيلي از دوستان برگشتند و اعلام كردند آمادهاند كار را به اتمام برسانند اما نه بهصورت اينكه حقالزحمه بگيرند، اعلام كردند حاضرند تبرعا كار را به ثمر برسانند و حتي برخي داوران اعلام كردند حقالزحمهمان را به هموطنان سيستانوبلوچستان هديه ميكنيم. اينجا يك موج انساني شكل گرفت. حتي يكي از داوران بخش مجسمه، همان روزها به سيستانوبلوچستان سفر كرده بود و بين روستاها در حال كمك بود. اين موج سرايت كرد در بين ديگران و قرار و مدارمان با بقيه دوستان اين شد كه برای همدردي امسال افتتاحيه نداشته باشيم و هزينهاش را صرف خريد صد منبع آب كه نياز ضروري سالانه روستاهاي سيستانوبلوچستان است، كنيم كه اين كار انجام شد. مجبور نشديد دبيري را جايگزين كنيد؟ حتي يك نفر جايگزين فرد ديگري نشد. با همان تيم تمامي دبيران و با قول مساعدت برگشتند و كار را دنبال كردند. خوشبختانه آسيبي در اين بخشها هم نداشتيم و فكر ميكنم يك اتفاق انساني و روحيه دوستي در فضاي هنر شكل گرفت كه روز افتتاحيه در افرادي كه در اين جشنواره حاضر شده بودند، ديدم. چرا اين دوره جشنواره كه اينقدر با زحمت برگزار شد، فشرده و کوتاه بود؟ روز 15 اسفند سال 97 وقتي جشنواره تمام شد به اين آسيبشناسي رسيديم كه سال آينده جشنواره بايد يك هفته برگزار شود و ربطي به اتفاقات اخير نداشت. دوره طولاني جشنواره فرسايشي است. استانداردهايي كه در گالريها و نمايشگاههاي متعدد در كشور برگزار ميشود (بين يك تا دو هفته است) و ما هم تلاشمان اين بود كه به اين استاندارد نزديك شويم. از طرف ديگر، بايد طوري برنامهريزي و مديريت ميكرديم كه سايه جشنوارههاي ديگر مثل فيلم، موسيقي و تئاتر روي اين جشنواره نيفتد و قبل يا بعد از جشنواره تجسمي برگزار شده باشد. دبيرخانه سال گذشته به اين نتيجه رسيد كه حتما در سالهاي آينده جشنواره تجسمي در يك هفته برگزار شود و دورهها بين هفت تا 10 روز باشد. از سوي ديگر، آسيبشناسي ديگري كه سال قبل اتفاق افتاد اين بود كه تعدد مكانها براي برگزاري جشنواره تجسمي اتفاق خوبي نيست؛ يعني اگر بخواهيم دعوت كنيم مخاطبان پژوهش و آثار بخش مسابقه و فروش به جايي بروند، ناقض ايده اصلي است كه ابتدا در موردش صحبت كرديم. ما درباره گفتوگوي هنرها صحبت ميكنيم كه بايد زير يك سقف باشند. يكي از آرزوهاي من اين است كه جشنواره تجسمي كه خانواده بزرگي دارد و 10 رشته را شامل ميشود، زير يك سقف تجسمي جمع شود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.