نقش مهم کردها در شطرنج سياسي عراق
عبدالرحمن فتح الهي: با نقشي که کردها و اهل سنت در تشکيل کابينه جديد عراق و شکست محمد توفيق علاوي ايفا کردند، روشن شد که اگرچه کابينه محمد توفيق علاوي تشکيلنشده، ساقط شد بااينحال اين تجربه، اقتضائات سياسي احزاب و جريانهاي عراق و اقليم کردستان را با يک آزمون و چالش مواجه کرد که بررسي خروجيهاي آن ميتواند نقشه روشني از وضعيت کنوني سياسي اين کشور به ما بدهد.اولین نکته ناظر بر اين واقعيت است که هرگونه تلاش براي تشکيل دولت اگرچه ميتواند در سايه اتحاد جريانات و احزاب شيعي با دراختيارداشتن اکثريت کرسيهاي پارلماني به سرانجام برسد؛ اما بیتردید تشکيل چنين دولتي از يک سو باعث خواهد شد ساختار سياسي در بغداد بسيار شکننده شود، بهگونهاي که دولت توان انجام دو مأموريت و هدف خود يعني مديريت نسبي و موقت شرايط عراق و از همه مهمتر فراهمآوردن بستر و فضا براي برگزاري انتخابات زودهنگام پارلماني را نخواهد داشت.از سوي ديگر، تشکيل دولت بدون درنظرگرفتن نظر، خواست و منافع کردها و اهل سنت ميتواند بهتدريج عراق را به سمت تجزيه اين کشور بکشاند؛ بنابراین مجموع اين نکات باعث سنگينترشدن وزن سياسي کردها و اهل سنت در پروسههاي آتي تشکيل دولت در عراق شده است.دومين نکته اين واقعيت را به ذهن متبادر ميکند که مهره تأثيرگذار سياست اقليم، نه حکومت فدرال اربيل و شخص نچيروان بارزاني، رئيس اقليم کردستان عراق يا مسرور بارزاني، نخستوزير، بلکه شخص مسعود بارزاني است که تصميمگيرنده نهايي در اقليم کردستان است و حرف نهايي را او ميزند.در اين راستا و با وجود آنکه محمد توفيق علاوي در مذاکرات خود با هيئت سياسي اقليم کردستان، علاوه بر سه وزارتخانه سهم کردها، يک منصب اضافي ديگر را به اقليم در قالب پست معاون نخستوزيري بهمنظور رسيدگي به امور اقليم کردستان اختصاص داده بود و حتي اخبار حکايت از اين داشت که محمد توفيق علاوي شخص فؤاد حسين را براي تصدي اين پست در نظر گرفته و نچيروان بارزاني، رئيس اقليم کردستان نيز اين توافق را تأييد کرده است؛ اما در نهايت مسعود بارزاني توافقهای انجامشده بين اربيل و بغداد را نپذيرفت و تمام آنچه را نچيروان بارزاني و محمد توفيق علاوي رشته کرده بود، پنبه کرد تا نشان دهد که اگرچه رئيس فعلي حزب دموکرات کردستان عراق هيچ منصب رسميای در دولت فدرال اقليم ندارد، ولي بدون درنظرگرفتن رضايت او اربيل قادر به انجام هيچ حرکت و اقدام عمليای نيست.سومين نکتهاي که نبايد فراموش کرد اين است که شايد نتوان بدون درنظرگرفتن رضايت و سهم کردها از تشکيل کابينه عراق، موفق به شکلگيري دولت شد، ولي قطعا اين واقعيت نميتواند نگاه و باور غلط احزاب کردي و اهل سنت عراقي، بهویژه نگاه مسعود بارزاني را در تحمیل گزينههاي حزبي و مدنظر خود به دولت موقت توجيه کند.مسعود بارزاني، رئيس حزب دموکرات کردستان عراق، از آغاز مذاکرات با هرگونه تلاش محمد توفيق علاوي بهمنظور انتصاب افراد مستقل در مناصب وزارتي مخالفت کرد و اعتقاد داشت بايد فؤاد حسين و ديگر وزراي کُرد، بدون تغيير در مناصب خود باقي بمانند، چراکه اعتراضهای خياباني مردم عراق در مناطق عمدتا شيعهنشين اين کشور ارتباطي با عملکرد و کارنامه کردها و وزراي کُرد دولت بغداد ندارد.پيرو اين نکته بیتردید جريانهاي سني و بهويژه کردي و در رأس آن حزب دموکرات کردستان با نقشآفريني مسعود بارزاني در تجربه محمد توفيق علاوي نشان دادند که بهدنبال قبضه قدرت سياسي و تعيين وزراي سهميهاي خود در دولت بغداد از حلقه يارانشان هستند تا ضمن حفظ قدرت سياسي در اقليم کردستان عراق که در اين سالها در يک پروسه کاملا اتوکراتيک و ديکتاتورمآب پي گرفته شده است، کماکان قدرت خود در بغداد را نيز در چنگشان داشته باشند تا به هيچ حزب کردي ديگري اجازه تنفس سياسي و به تبع آن کسب قدرت، نه در اربيل و نه در بغداد را ندهند.واقعيت مهم چهارم وضعيت پيچيده، متشتت و دوگانه سياسي در عراق است؛ وضعيتي که پروسه انتخاب جانشين نخستوزيري و تشکيل کابينه در عراق را روندي بهشدت سهل و ممتنع جلوه ميدهد، زیرا از يک طرف همه جريانات سياسي و بهویژه کردها و در رأس آن مسعود بارزاني کماکان خواهان حفظ مهرههاي مد نظر خود در دولت هستند و قطعا اين خواسته در آينده نيز تکرار خواهد شد، اما در مقابل جانشين نخستوزيري، حال هرکس ميخواهد باشد، بنا به شرايط جدید عراق موظف است با رد درخواست انتصاب وزراي حزبي، چه از جانب کردها و چه از جانب اهل سنت و احزاب شيعي در روند تشکيل دولت، تلاش خود را براي تکميل کابينهاي متشکل از افراد مستقل، بدون گرايشهای حزبي و داراي توانايي و تخصص به کار گيرد.اين در حالي است که يقينا بدون مشارکت کردها، سنيها و برخي از جريانهای مخالف شيعي، دولت آتي، دولتي موفق نخواهد بود، آن هم در شرايطي که مهمترين مأموريت دولت موقت کنترل شرايط کنوني عراق و ايجاد زمينه براي برگزاري انتخابات پارلماني زودهنگام در اين کشور است. اين وضعيت دوگانه پروسه انتخاب نخستوزير و تشکيل کابينه را بسيار سخت و حتي غيرممکن ميکند.نکته ديگري که بايد خاطرنشان کرد اين است که در سايه همين وضعيت پيچيده سياسي عراق که تشکيل کابينه را به يک آرزو تبديل کرده است، اکنون زمزمههايي براي برگزاري انتخابات زودهنگام بدون تشکيل دولت موقت شنيده ميشود و از آن مهمتر بهواسطه مجموعه تجربههاي تلخي که در سايه ساختار سياسي پارلماني براي عراق شکل گرفته و اکنون يک انسداد و بحران سياسي تمامعيار را براي اين کشور رقم زده است، برخي از شخصيتها، جريانات و احزاب سياسي در عراق خواهان تغيير اين سيستم از پارلماني به رياستي هستند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.