|

زیست‌سیاستِ کازینسکی

شرق: «پرواز را به خاطر بسپار» و «حضور»، دو رمانی است که از یرزی کازینسکی، نویسنده آمریکایی- لهستانی معاصر به‌تازگی با ترجمه ساناز صحتی (همسر رضا براهنی) در نشر نگاه منتشر شده است. «پرواز را به خاطر بسپار» که تاکنون بیش از چهار میلیون نسخه از آن به زبان انگلیسی فروش رفته و تقریبا به همه زبان‌های مهم دنیا ترجمه شده، از مهم‌ترین رمان‌های کازینسکی است که با استقبال جهانیان مواجه بوده است. توصیفِ کم‌نظیر انسان‌ها و صحنه‌هایی از دوره‌های سختِ زندگی آنها خاصه در دوران جنگ جهانی دوم و سیطره نازیسم بر اروپا و پاک‌سازیِ نژادی از جمله خصایص بارز رمان‌های کازینسکی است. رمان «پرواز را به خاطر بسپار» نیز روایتی است از تیره‌روزی‌های قربانیان جهالت و تعصب و جنگ به‌ویژه کودکان. راوی داستان کودک شش، هفت ‌ساله‌ای است که در خلال جنگ جهانی دوم و برنامه پاک‌سازی نژادی نازی‌ها، به‌خاطر نژاد و رنگ پوست آواره‌ روستاها می‌شود. از روستایی به روستایی دیگر، از خانه‌ای به خانه‌ای دیگر و از دامان کلیسا به آغوش کمونیسم. کودک بی‌نام داستان گرسنگی‌ها، آزارها و تحقیرها و شکنجه‌های بسیار را تاب می‌آورد تا سرانجام توسط سربازان ارتش سرخ رهایی می‌یابد. کودکی و معصومیت راوی چنان نابود می‌شود که در انتهای داستان با کودک‌سربازی مواجهیم که ستاره‌ای بر سینه و نشانی بر بازو دارد. در خلال این روایت نویسنده با مهارت تمام، خرافات و جهل جامعه را به تصویر می‌کشد. در واقع جنگ تنها زمینه‌ و بستری است که نویسنده از خلالِ آن توانسته اوضاع‌واحوالِ اروپای جهل‌زده را به تصویر بکشد. این رمان، روایتی فاجعه‌بار از جنگ جهانی دوم است از زبانِ کودکی که با معصومیت و رنج خود در قالب زبانی ساده اما هولناک فجایع این دوران را بیان می‌کند. خانواده‌ای از ترس کشتار و نسل‌کشی فاشیست‌ها در قلب اروپا، فرزند خود را در اوان کودکی، به خانواده‌ای در یک روستای دورافتاده می‌سپارند. کازینسکی در این فصل، با مهارت بسیار، تراژدی آوارگی و وحشت از مرگ را نشان می‌دهد. درعین‌حال، روایت هولناک این رمان، بی‌شباهت به زندگی خودِ این نویسنده یهودی لهستانی نیست. نویسنده‌ای که در کودکی و در آستانه جنگ جهانی دوم ناگزیر از خانواده‌اش جدا شد و در لهستان و روسیه آواره شد. او که دانش‌آموخته رشته‌های تاریخ و علوم سیاسی است، در رمان اخیر که بار نخست در سال ۱۹۶۵ منتشر شد، بخشی از زندگی و تجربیات دردناک دوران کودکی‌اش را در جریان جنگ جهانی روایت کرده است. «پرواز را به خاطر بسپار» این‌گونه آغاز می‌شود: «در نخستین هفته‌های جنگ جهانی دوم، پاییز 1939، پدر و مادر پسربچه‌ای شش‌ساله، او را به‌‌مانند هزاران کودک دیگر از شهرهای بزرگ اروپای شرقی، به دهکده دورافتاده‌ای فرستادند تا در امان باشد. مردی که به شرق سفر می‌کرد، پذیرفت که در مقابل مبلغ قابل‌توجهی، برای پسربچه، پدرخوانده و مادرخوانده‌ای موقتی پیدا کند... پدر و مادر بچه باور داشتند که دورکردن فرزندشان بهترین راه اطمینان از ادامه حیات او در طول جنگ است. به‌خاطر فعالیت‌های ضد نازی قبل از جنگ پدر، والدین کودک خود نیز برای اجتناب از کار اجباری در آلمان و یا زندانی‌شدن در اردوگاه کار اجباری، ناگزیر از اختفا بودند. می‌خواستند که کودکِ خود را از این مخاطرات برهانند و امیدوار بودند که سرانجام روزی به یکدیگر برسند؛ اما حوادث، نقشه‌های آنان را نقش بر آب کرد. در بحبوحه جنگ و اشغال، در ‌نتیجه مهاجرت انبوه جمعیت، پدر و مادر تماس خود را با مردی که فرزندشان را در دهکده جا داده بود، از دست دادند. آنان باید می‌پذیرفتند که شاید دیگر هرگز پسر خود را بازنیابند. مادرخوانده پسر، دو ماه پس از ورود او درگذشت و کودکِ تنها از دهی به دهی دیگر آواره و سرگردان شد. گاه پناهش می‌دادند و گاه وادار به فرارش می‌کردند. دهکده‌ای که پسربچه قرار بود چهار سال آینده را در آن به سر برد از لحاظ قومی، با زادگاه او تفاوت داشت. روستاییانی که در انزوا زندگی می‌کردند، هم‌تیره بودند، پوست روشن، موی بلوند و چشم‌های آبی یا خاکستری داشتند؛ اما پسربچه پوست زیتونی‌رنگ، موی تیره و چشم‌های سیاه داشت. به زبان طبقه تحصیل‌کرده صحبت می‌کرد که به‌سختی برای دهاتی‌ها قابل‌فهم بود. دیگران او را یک کولی ولگرد به شمار می‌آوردند و پناه‌دادن به کولیان و یهودیان که جایشان در گتوها و کشتارگاه‌ها بود، افراد و اجتماعات را در معرض بدترین مجازات‌ به دست آلمان‌ها قرار می‌داد. قرن‌ها بود که دهات این ناحیه به بوته نسیان سپرده شده بود. این دهات دورافتاده که دور از دسترس کلیه مراکز شهرنشین بود، در عقب‌مانده‌ترین قسمت اروپای شرقی قرار داشت... مردم به شیوه اجدادشان در آلونک زندگی می‌‌کردند. دهاتی‌ها بر سر حق استفاده از رودخانه و جنگل و دریاچه با یکدیگر نزاع داشتند. تنها قانون حاکم، حق سنتی قوی‌تر و ثروتمندتر بر ضعیف‌تر و فقیرتر بود... خرافات شدید و بیماری‌های بی‌شماری بود که انسان و حیوان را به یکسان می‌آزرد... زمین بی‌حاصل بود و آب‌و‌هوا سخت... اشغال آن منطقه به‌وسیله آلمان‌ها فقط بدبختی و عقب‌ماندگی آنجا را عمیق‌تر کرد. دهقانان مجبور بودند که محصولات ناچیز خود را از یک طرف به سربازان ارتش و از طرف دیگر به پارتیزان‌ها بدهند. امتناع از انجام چنین کاری سبب یورش‌های تنبیهی به این دهکده‌ها می‌شد و ویرانه‌هایی دودخیز به‌جا می‌گذاشت». رمان «حضور» کازینسکی که در سال ۱۹۷۱ نوشته شد، روایتِ زندگی باغبانی چهل‌ساله است که هرگز از خانه‌اش خارج نشده و تنها منبع اطلاعاتی او از دنیا تلویزیون بوده است. در بخشی از این رمان چنین می‌خوانیم: «یکشنبه بود. شانس توی باغ بود و آهسته حرکت می‌کرد. شیلنگ سبزرنگ را از این باریکه به باریکه دیگر می‌کشید و جریان آب را به‌دقت تماشا می‌کرد... گیاه مثل انسان است، برای زیستن، برای غلبه بر بیماری‌ها و برای مرگ آرامش، احتیاج به مراقبت دارد. با وجود این، گیاه با انسان فرق دارد. هیچ گیاهی قادر نیست به خود بیندیشد و یا قادر نیست که خود را بشناسد... توی باغ امن‌وامان بود و دیوار بلندی با آجرهای قرمزرنگ و پوشیده از پیچک باغ را از خیابان جدا می‌کرد. حتی صدای اتومبیل‌هایی که از خیابان رد می‌شدند نمی‌توانست آرامش باغ را به هم بزند. شانس، خیابان‌ها را نادیده می‌گرفت. گرچه هیچ‌وقت پایش را از خانه و باغ بیرون نگذاشته بود، بااین‌حال نسبت به زندگی آن‌سوی دیوار کنجکاو نبود... باغ، به‌رغم پویایی‌اش، حتی در اوج شکوفایی هم گورستان خود بود. زیر هر درخت و بوته‌ای، تنه‌های پوسیده و ریشه‌های وارفته و متلاشی افتاده بود. مشکل می‌شد گفت که آیا ظاهر باغ است که اهمیت دارد یا گورستانی که باغ از آن سر برکشیده است و مدام در نتیجه زوال تدریجی در آن غرق می‌شود... شانس رفت داخل اتاقش و تلویزیون را روشن کرد. تلویزیون نور و رنگ و زمان خود را می‌ساخت. تلویزیون از قانون جاذبه زمین که تا ابد همه گیاهان را به طرف پایین خم می‌کرد، پیروی نمی‌کرد. در تلویزیون همه‌چیز- شب و روز، کوچک و بزرگ، محکم و شکننده، نرم و سخت، سرد و گرم، دور و نزدیک- آری همه‌چیز، مغشوش و درهم بود و به‌رغم همه اینها، صاف و هموار. در این دنیای رنگارنگ تلویزیون، باغبانی‌کردن، عصای سفید کورها بود.»

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.