نقش سياست در شعلهورشدن يا کنترل اپيدمي کرونا
حميد بهلولي
بروز بيماري ناشی از ويروس کرونا در چين در ماه دسامبر ۲۰۱۹ زماني اتفاق افتاد که دولت چين بنا بر شواهد هيچ آگاهيای از واقعهاي که در حال روی دادن بود، نداشت. بنابر اطلاعات واصله و اعلام شده، منبع ويروس مربوط به خفاشاني بود که با جامعه انساني ارتباطي جز از راه مواد اوليه براي تغذيه چينيها نداشتند و اصولا پديده نادري بود که ناآگاهي دولت نسبت به آن نميتوانست مورد نکوهش قرار گيرد. درباره اينکه کروناويروس جديد سينتتيک و مربوط به زرادخانه بيولوژيک است يا نيست، هنوز اطلاعات موثقي در دست نيست اما بعد از کنترل بحران چينيها اشارههایی داشتهاند که ممکن است منبع آلودگي خارج از چين بوده باشد و اگر چنين باشد، نزاع بزرگ سياسي يا انتقام بيولوژيک خارج از ذهن نخواهد بود.طبيعي بود که با بروز علائم اين بيماري نظام سلامت کشور چين و سيستم حکومت براي مدتي در گيجي و شرايط گيجي قرار بگيرد. اما با جديشدن بحران و در مقابل چشمان نگران جهان، حکومت چين با بسيج همه امکانات درصدد کنترل آن برآمد و با اتخاذ سياستهاي ويژه اقدام به کنترل اپيدميای کرد که ميرفت کل چين را غرق کند. اما چين چه سياستهايي را به کار گرفت؟ اولين و مهمترين سياستي که چينيها به کار گرفتند، اعلام سياست دفاع از جهان بود و اين سياست سازمان جهاني بهداشت و سازمانهاي زيرمجموعه سازمان ملل و بسياري از دولتها را در کنار چينيها نگاه داشت.
دومين سياست مهم چينيها اطلاعرساني و آموزش وسيع در کنار کنترل سختگيرانه ابزار مهم شبکه اجتماعي چيني يعني ويچت (V chat) با کنترل ۵۱۶ کلمه کليدي به دو زبان چيني و انگليسي مرتبط با اپيدمي کرونا بود.و سومين سياست که شاهکار چينيها بود، بهکارگیری نظام فرماندهي در هدايت عمليات بود. چهارمين نوعي سياست اتخاذشده رويکرد چندخطي (multi-line approach) براي شروع چند کار همزمان در کنترل عفونت، مطالعات بيولوژيکال ويروس و شناسايي سيکونس ژنتيکي آن و طراحي و ساخت واکسن مربوطه و مطالعات در جهت توليد داروي لازم براي درمان بود. سياست ديگر چين بسيج همه حکومت براي کنترل همهگيري کرونا بود. ششمين سياست که بهشدت کارساز افتاد، امکان ايجاد مشارکت مردم در خودمراقبتي بود و برخلاف شيوههاي مرسوم مشارکت را در برانکارد بردن و مداخلات نامنظم در روند تشخيصي و درماني تعريف نکردند بلکه با سپردن اين امور به افراد کاملا حرفهاي، مشارکت را به سمت مراقبت از خود و خانواده خود تعريف کردند و اين عامل اصلي مراقبت شد. چين با استفاده از نظام فرماندهي قدرتمند (Robust) و مقتدر، بهکارگيري نيروهاي ارتش، استفاده از سرعت و شدت بالا، ضمن تعطيلي عمومي کانونها و منابع آلودگي را قرنطينه کرد و با همان سرعت بيمارستانها و آسايشگاههاي عظيمي را در چند روز ساخت يا سازماندهي کرد تا مسير کرونا را از مسير بيماران الکتيو خود جدا کند و توانست در ضمن درمان با جديت بيماران آلوده به کرونا، زنجيره انتقال ويروس را قطع کند و ضمن ضدعفونيسازي وسيع محيطهاي عمومي بار ويروس را در اين مجامع و مکانها کاهش دهد. با اتخاذ اين سياستهاي مرکزي بود که چين توانست در عرض هشت هفته کمرشکن از بروز موارد جديد آلودگي بکاهد و تعداد حدود 19هزار نفر از 47 هزار از شهروندان مبتلا به بيماري را نيز به زندگي بازگرداند. و بالاخره با حدود 93 هزار آلودگي تشخيص داده شده و سههزارو 100 مرگ ثبتشده کنترل اپيدمي را با موفقيت در دست گيرد. بايد اذعان داشت که يک سياست بسيار موفق چين، قرنطينهکردن ووهان با حدود ۱۱ ميليون نفر جمعیت تحت خطر بهعنوان منبع آلوده به کرونا و قطع زنجيره ارتباط بود. سياست بعدي چين که به کمک تکنولوژي به آن جامعه عمل پوشانيد، استفاده از سيستم فناوري اطلاعات (IT) در رديابي و جهتيابي افراد سالم در عدم مواجه با افراد بيمار که با کد ملي مشخص شده و در صفحه مانيتور اپليکیشن موبايل قابل رديابيکردن هستند، بود. در نهايت ترغيب قرنطينهشدگان در خانه تحت مراقبت به خريد از مراکز فروش ديجيتال تعيينشده تحت مراقبت و اجازه محدود دو هفته يک بار به يکي از اعضاي خانه براي تأمين مايحتاج ضروري بود.ضدعفونيکردن وسيع مکانهاي عمومي و هر جاي آلوده احتمالي براي کاهش بار ويروسي محيط از اقدامات اثربخش بود. ماسک و وسايل ضروري و مواد ضدعفونيکننده رايگان در اختيار همه قرار ميگرفت. چين برخلاف تصور و استهزای بسياري از رسانههاي غربي و گزارشهای تلفني از درون خانههاي شهر قرنطينهشده ووهان، همانها که در انتظار پايان تسلط اقتصاد چين بودند، توانست از اين واقعه هولناک سربلند بيرون بيايد تا امروز ادعا کند که منبع اصلي عفونت ممکن است خارج از چين بوده باشد و تلاشها براي يافتن آن ادامه دارد که آن را ميتوان نوعي تهديد ضمني به حساب آورد. آنچه در چين اتفاق افتاد همه در سايه سياستگذاري استراتژيک درست و سرعت عمل بيمانند نظام فرماندهي چين در اجراي اين سياستها بود. اين سياستها و راهکارها البته ميتواند با سازگارسازي با شرايط ما به کار گرفته شود اما اجراي آنها نيازمند زيرساختهاي سياسي و فرهنگي بسياري است که در شکست يا موفقيت آنها تأثيرگذار خواهند بود.سرعت توسعه که از دو سال پيش مورد مطالعه بنده بوده است، در کنار کيفيت سياست و کاهش هزينه سياست باید از مسير عقلانيت بگذرد اما مسير عقلانيتي که با دانش کافي و هوش بسيار بالا و ابزار مناسب بتواند بسياري از محاسبات را با سرعت و دقت قابل اتکا محاسبه کند و آلترناتيوها را هزينه و فایده کرده و بهترين راه را برگزيند و با سرعت، دقت و قدرت اجرا کند. اين چيزي است که نظام سياستگذاري ما در پاسخ به اين بحران از آن بيبهره است.سياستگذاريای که نتيجهاي جز سياستهاي ناپخته هيجاني ندارد و در بحرانها چنين سياستهايي تأثيرهای کمرشکن و کاتاستروفيک از خويش به يادگار ميگذارند؛ برای مثال اتخاذ سياست اعلامي فرستادن ۳۰۰ هزار نيروي بهداشتي بهعنوان سفيران آلودگي به خانههاي مردم که تحت نظر يک مشاور غيرآکادميک و تقريبا بيخبر از نظام مراقبت در دنياي سايبر و ديجيتال فعالیت کنند به سبک لشکرکشيهاي نيمه دوم قرن بيستم و بدون توجه به تفاوت پترن انتقال ويروس کرونا با باسيل سل، سياستي مخرب و هيجاني بود که بدون اطلاع و تأييد کميته اپيدميولوژي بحران کرونا و حتي حوزههاي مسئول در وزارت بهداشت بود. اينکه ساختار نظام سياستگذاري بحران در کشور چگونه است که چنين خروجيهايي از آن برون ميآيد، حتي از خود سياست مخرب هم مهمتر است. اگرچه خوشبختانه اينبار اعلام اين سياست ناپخته با واکنش سريع نخبگان صاحب صلاحيت نظام سلامت مواجه شد و با هماهنگي با دفتر رياستجمهوري با دستور شخص رئيسجمهور متوقف شد، ولي بهدليل اعلام در صداوسيما با آن شدت و غلظت توسط وزير محترم موجب واردشدن آسيب ترميمنشدنی به حيثيت وزير بهداشت و درمان و کاهش اعتماد عمومي به درستي سياستهاي نظام سلامت کشور شد. در عالم سياستگذاري اين موضوع که شکست يک سياست غلط موجب کاهش موفقيت سياست حتي درست بعدي خواهد بود، اصلي شناختهشده و پذيرفتهشده است؛ مضافا اينکه هميشه چنين شانسي و فضايي براي مخالفت با اينگونه سياستها ممکن است در کشور موجود نباشد. البته اگرچه پرداختن به صلاحيتهاي حقوقي جايگاه وزير در سياستگذاري نظام سلامت کشور نيازمند توجه ويژه است؛ اما همينجا به اجمال عرض کنم که کشور دهها کارشناس را در رشتههاي مختلف علوم انساني و مديريتي به بهترين دانشگاههاي دنيا اعزام کرده که بسياري از آنها با همه ناملايمات و جفاکاريهايي که در حقشان رفته است، در داخل کشور مشغول خدمت و معلمي هستند و صلاحيت اظهارنظر عالمانه دارند و همچنين کارشناسان و مديران خبره نظام سلامت که باید بهدقت سياستهاي اعلامي را بررسي کنند و در راستاي مصالح کشور و مردم و نظام سلامت اعلام نظر و مشارکت كنند و خداي ناکرده با سکوت پردهاي بر پردههاي دايره چاپلوسي و هايپوکراسي منتشرشده که بليهاي در کشور است، اضافه نکنند. سلامت ۸۰ ميليون جمعيت کشور چيزي نيست که آن را بتوان اينگونه به خطر انداخت و با بيتوجهي در آلودهشدن هزاران مردم بيگناه و تلاشي نظام سلامت و پزشکي کشور با تلفات بسيار بهدليل عدم آيندهنگري آگاهانه، تجهيزنکردن بهموقع کادر سلامت کشور، عدم اطلاعرساني صحيح به کارکنان سلامت و مردم، ايجادنکردن ساختارهاي لازم مانند نظام ارجاع و نظام مراقبت در کلانشهرها و ساير شهرها و اتلاف زمان طلايي دو سال گذشته با کمپينهاي بيحاصل و در نهايت اتخاذ سياستهاي غلط و بيپشتوانه و گاه اعتماد به مشورت افرادي در مديريت واقعه کرونا که صلاحيت علمي و عملي لازم را ندارند و کنارگذاشتن قاطبه دانشمندان کشور و حتي افراد منتخب باصلاحيت در ستاد بحران که گاه از نحوه انتخاب اينگونه سياستها بيخبر هستند، بتوان اين بحران پاندميک را که يک جنگ تمامعيار با جنگافزار بيولوژيک است، مديريت کرد. اينجانب از رياست محترم جمهوري و از شخص فرماندهي کل قوا، رهبر معظم انقلاب، درخواست میکنم «قرارگاه ملي فرماندهي مبارزه و کنترل کرونا» را نهتنها براي مبارزه امروز با اين پديده خطرناک، بلکه براي ثبت و ضبط همه فرايندهاي مبارزه و تجربههای سترگ که با جانفشانيهاي نيروهاي صف و تلفات بسيار حاصل ميشود و تبديلکردن آنها به آموزهنامههاي فراراه نظام مديريت بحران کشور، ایجاد کنند. کشوري که مدام با بحرانها مواجهه است، راهي جز سازماندهي نظام انتقال سريع و طبقهبنديشده بحران_ عادي_ بحران ندارد. تا هنوز زمان باقي است و تلفات کشور به مرحله کاتاستروفيک و کمرشکن در دوره پيک بيماري کرونا نرسيده است، بايد فکر عاجلي کرد که مديريت اين بحران نيازمند جهاد همهجانبه همه قواي کشور است و چنين امکاني در توان مديريت، صلاحيت و امکانات وزارت بهداشت و درمان به تنهايي نيست. وزارتخانهاي که از تأمين ماسک مورد نياز کادر خود به استناد دردنامه شخص جناب وزير بهداشت به وزارت صمت _که خود وزير صمت امروز با تشخيص آلودگي به کرونا بستري است،_ نيز عاجز است. بايد فکر کرد که در چين با ۱.۵ ميليارد جمعيت و شروع غافلگيرانه بيماري ميزان آلودگي در حدود صد هزار نفر کنترل شد و چگونه است که در ايران ۸۰ ميليوني که بيش از هشت هفته فرصت براي ايجاد آمادگي در کشور داشتيم، پيشبيني آلودگي ميليوني برآورد ميشود. وقتي يک پزشک در اتاق عمل موجب اشتباهي در عمل جراحي بيمار شود، بيمار حق شکايت دارد و نظام پزشکي و قوه قضائيه باید به آن رسيدگي و احقاق حق کنند. حال چگونه ميشود با مرجع يا اراده رسيدگي به اشتباهات سياستگذاري و تصميمگيري مديران ارشد و نظام سلامت کشور که موجب آلودگي ميليوني و کشتار هزاران نفر از مردم ميشود، امكان آن فراهم نباشد. فکري بايد کرد تا وقت باقي است. در پايان يادي کنم از روزهاي آخر جنگ بعد از حمله شيميايي دشمن به جزيره مجنون با گاز سيانور که در پشت خاکريزهاي شلمچه انتظار حمله شيميايي بعدي دشمن با گاز سيانور را بدون امکان کوچکترين سلاح دفاعي مؤثر ميکشيديم و درعينحال دوشکاهاي زنگزده را با گازوئيل ميشستيم تا پيش خود کم نياورده باشيم. امروز سوگمندانه شاهد آن هستيم که کادر درماني ما و پزشکان ما در چنين شرايطي بدون محافظ و امکانات و گاهی يک ماسک ساده در مقابل اين ويروس خطرناک ايستادهاند و يکييکي از بين ميروند و تاوان همه اينها بر گردن سياستگذاران ارشد کشور است که از سازمان برنامه و بودجه مرده متحرکي ساختهاند و از وزارت بهداشت و درمان مجري بياراده و بيشوکتي. در اين بين دست مريزاد بايد گفت بر دليرمردان و دليرزنان کادر بهداشت و درمان جايجاي کشور عزيزمان که با وجدان و با ايمان وصفناشدني مانند نگيني در اين روزها درخشيدند. اگرچه رنجها بردند و زخمها برداشتند، اما با همه کمبودها و بيکفايتيهاي مديريتي در کشور ايستادند. بعد از اين بحران اگر مديران ارشد نظام سلامت به فکر نباشند، موج جديدي از مهاجرت به خارج در بين اين قشر آغار خواهد شد. اميد که عقل و همت و کفايت و درايت همراه هميشگي ما باشد و ملت بزرگ ايران از اين آسيب جهاني با کمترين تلفات بگذرند. انشاءالله
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.