|

به بهانه نمایش «حراج خانگی» در تئاتر هامون

زندگی حراج‌شده

محمدحسن خدایی. منتقد

این‌روزها تئاتر در این مرز و بوم، بیش از گذشته تلاش دارد به مناسبات خانواده بپردازد. رویکردی کمابیش پرتکرار که نشان از وضعیت متلاطم این نهاد دارد. گویی از پس بحران اقتصادی با هجوم مشکلاتی روبه‌رو هستیم که مسائل عاطفی جامعه را هدف قرار داده و در فقدان تاب‌آوری افراد، به مصائب گوناگون دامن زده است. استعاره‌ای از یک اجتماع گرفتار بحران هویت و معنا. نمایش «حراج خانگی» به کارگردانی «امیر کامران» اجرائی است کمابیش ناتورالیستی از زندگی زن و شوهری در آستانه جدایی که چاره کار را در حراج‌زدن به زندگی خویش یافته و لوازم منزل را به فروش گذاشته‌اند. لحن اجرا سرخوشانه است و واجد طنزی قابل تأمل. حکایت گرفتارشدن چهار نفر در یک انباری کوچک که مملو است از اشیا و وسایل به اصطلاح بی‌مصرف اما قابل فروش. مکانی چون انباری متعلق به خانه‌ای است که در مجاورت ساخت‌وساز خانه همسایه قرار گرفته و گاه‌وبیگاه صدای هولناک ماشین‌های گودبرداری لرزه بر اندام ساکنان آن می‌اندازد. صدایی که هیچ‌گاه قطع نمی‌شود و نشانی است از ماشین‌های تخریبگر بورژوازی مستغلات که به جان این شهر افتاده و همه جا را با اراده‌ای معطوف به ثروت، می‌کاوند و با خاک یکسان می‌کنند. دیگر چندان از «حق به شهر» خبری نیست و این میل پایان‌ناپذیر انباشت ثروت است که مناسبات شهری و حقوق شهروندان را سامان می‌دهد. از این جهت اجرا بی‌آنکه چندان به این روند توقف‌ناپذیر عنایت کند، بیش‌وکم به فاجعه‌ای که در حال وقوع است، می‌پردازد. بی‌جهت نیست که ترس از آوار، مدام در گفت‌وگوها بیان شده و با تغافل حراج‌کنندگان روبه‌رو می‌شود.

امیر کامران بعد از اجرای نمایش «شکیل اونیل» که در فضای آمریکا می‌گذشت و روایت فیلم‌نامه‌نویسی بود دوستدار «شکیل اونیل» بسکتبالیست، در نمایش «حراج خانگی» به مناسبات اینجا و اکنون پرداخته و تلاش دارد یک وضعیت انضمامی فراگیر را بازتاب دهد. قدمی رو به جلو برای گروه اجرائی چراکه به رؤیت‌پذیرکردن مناسبات پیدا و پنهان مردمان طبقه متوسطی منجر می‌شود که در مدار ازدست‌دادن موقعیت طبقاتی خویش قرار گرفته و اخلاقیات‌شان دچار زوال است. این مسئله را وقتی به وضوح می‌توان رصد کرد که افراد در مکانی چون انباری حبس شده و مناسبات‌شان چنان دستخوش تلاطم و فراز و فرود می‌شود که هیچ‌کس را یارای مواجهه با آن نیست. بنابراین با تئاتری وضعیت‌محور روبه‌رو هستیم که عاملیت افراد را به محاق می‌کشاند. نکته مهم اجرا همان زندگی تاریخی اشیاست که به روابط معنا می‌دهد و این روزها به حراج گذاشته شده است. اشیا که یادآور زندگی مشترک زن و شوهری است در آستانه جدایی که دیگر توان اتصال بدن‌ها و خاطره‌سازی را از کف داده و بی‌مصرف شده. اشیائی که به راحتی می‌توان کنارشان گذاشت و چوب حراج به آنان زد. شبیه خود افراد که بی‌مصرف و بی‌ارزش شده‌اند. اگر بپذیریم که در جهان سرمایه‌داری متأخر، سوژه‌ها با متعلقات‌شان شناخته و ارزش‌گذاری می‌شوند، در «حراج خانگی» اشیا و بالطبع خود سوژه‌های انسانی ارزش‌زدایی شده‌اند. از منظر اجرائی صحنه چنان طراحی شده که احساس خفگی و بار سنگین تاریخ مشترک خانوادگی را عیان کند. یک رویکرد ناتورالیستی که بر نظم اشیا مبتنی نیست و شلختگی مکانی چون انباری را طلب می‌کند. از قضا این شلوغی منزجرکننده، در خدمت مکانيسم اجراست و رابطه در حال ویرانی انسان‌ها را به خوبی آشکار می‌کند. اما نکته اینجاست که «معین شاه‌چراغی» در مقام نویسنده، این ویرانی همه‌جانبه را تاب نیاورده و با یک چرخش عجیب و غریب، به پایانی خوش و کمابیش ملودراماتیک تن می‌دهد. قرار است در انتها تماشاگران با این واقعیت بهت‌آور روبه‌رو شوند که گویی فاجعه‌ای در کار نیست و هر آنچه مشاهده کرده‌اند روایت مردی است معتاد و خیال‌باف. اجرا واجد شیطنتی پسامدرنیستی است تا خط بطلاني کشد بر هر نوع واقعیت تلخ و تروماتیک زندگی شخصیت‌ها. نمایش به نوعی وام‌دار تئاتر دانشجویی است. هر چهار بازیگر نمایش از دل مناسبات تئاتر دانشجویی بیرون آمده و تلاش دارند در همان حال و هوا سیر کنند. اما به نظر می‌رسد که از آن شور و شوق دانشجویی چندان خبری نیست و مناسبات تئاتر حرفه‌ای است که منطق شتابناک خویش را اعمال کرده است. پس بی‌جهت نیست که بازی بازیگران چندان یکدست نباشد و فراز و فرود داشته باشد. دوپاره‌شدن روایت، با آن ناتورالیسم اولیه و ازنفس‌افتادن خیال‌بافانه انتهایی، پتانسیل اجرا را به محاق برده و از جدیت می‌اندازد. حتی دری که بسته می‌ماند و لودرهایی که بی‌وقفه زمین و زمان را می‌کاوند، می‌توانست بیش از این به تخیل و استعاره میدان دهد و سویه‌های سیاسی و هستی‌شناختی «حراج خانگی» را شدت بخشد تا با یک «حراج» کمیاب و دوران‌ساز طرف باشیم. ظرفیتی که مغفول مانده و گویی به حراج گذاشته شده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.