در باب همسنگبودن زن و اژدها
مریم رحمانیان
زمینی بزرگ را در نزدیکی ژوهانسبورگ به بازسازی قبیلههای آفریقایی اختصاص دادهاند. به مکانی توریستی تبدیل شده است که بیبرو برگرد، در سفر آفریقا باید به آن سر بزنید. در گروههای چندنفره با همراهی یک تورلیدر که لباس محلی آفریقایی به تن داشت، از میان درختان رد میشدیم و یکییکی به خانه قبیلههای مختلف سر میزدیم. نحوه اجازهگرفتن برای ورود به هر قبیلهای هم خاص و منحصر به فرد و اکثرا با داد و فریاد همراه بود. هر قبیله آداب مخصوص خودش را داشت که راهنما برایمان توضیح میداد. در قبیلهای، زنان مجرد دامنهای رنگی کوتاه به پا داشتند. راهنما با دست، زنان بزرگتر قبیله را نشان داد و با لهجه عجیب آفریقایی که زینت انگلیسیاش شده بود، گفت بعد از ازدواج، دامنهای رنگی به دامنهای بلند تیره و بدون زینت تبدیل میشود. گفت زنان تا ابد مجبور به سر کردن کلاهی هستند که به موهایشان بافته میشد و در واقع نشانی از وفاداریشان به همسر بود. جلوتر رفتیم و راهنما برایمان توضیح داد که مردان این قبیله هیچ محدودیتی در تعدد همسر نداشتند؛ تنها شرط اذن همسر اول برایشان وجود داشت. به مردان قویهیکل قبیله نگاه میکردم، لباسشان درست مثل انسانهای اولیه، فقط یک تکه بزرگ پوست گوزن بود که به دور پایشان پیچیده شده بود. با سلاحهای تیز و نگاههای برنده، پاها را به عرض شانه باز کرده و کاملا معتمد به نفس، دست به سینه ایستاده بودند و مسکوت، به توریستها نگاه میکردند. شرط اجازه همسر اول به نظرم کمی مسخره آمد چون احتمالا نهگفتن به چنین موجوداتی چندان عقلانی نبود. مردانی که در تور ما بودند، با خنده آرزوی حضور در چنین قبیله دموکراتی را کردند و در راستای حمایت از درستی کار مردان این قبیله و همسنگی زنان و اژدها، از شعرای بزرگ ایران مثال میآوردند. در قبیلهای دیگر، وارد یکی از آن خانههای سنتی شدیم. راهنما توضیح داد که زنان همیشه سمت راست محفل مینشستند و وقتی علت را پرسیدیم، با خنده گفت چون همیشه زنان طرف راست هستند و حق با آنان است (!Women are always right)، همچنین چون درِ ورود، رو به سمت چپ باز میشد، هنگام حمله، به مردان اجازه محافظت از زنان را میداد. موقع خروج هم زنان دیرتر از مردان خارج میشدند که اگر دشمنی بیرون کمین کرده باشد، آمادگی دفاع داشته باشند. مردان گروهمان میخندیدند و به فارسی درباره حق و حقوق زنان این قبیله که بهوضوح با قبلیها تفاوت داشت، شوخی میکردند. کسی از آنها این بار آرزو نکرد در این قبیله باشد.
«زن و اژدها هر دو در خاک به جهان پاک از این هر دو ناپاک به» یکی از بیتهای منسوب به فردوسی است که حتما بارها شنیدهایم. پشتبندش هم یکی، دو جمله با این مضمون که وقتی شاعر بزرگ ایران چنین گفته است، پس شکی در درستی محتوایش وجود ندارد. بله، در وجود ابیات و حکایات زنستیزانه در ادبیات کلاسیک شکی نیست. برای مثال، تنزل جایگاه زن به موجود درجه دو یا سه در گلستان، اتفاقی است که مکررا شاهدش هستیم. من وقتی داشتم به شوخیهای تکراری دوستانمان در تور درباره ارزش زن گوش میدادم، نمیدانستم از قضا این بیت از اصالت کافی برخوردار نیست به طوری که حضورش در ۱۵ دستنویس از کهنترین و معتبرترین دستنویسهای شاهنامه، به چشم نمیخورد. شهرت این بیت و راهیابیاش به شاهنامههای جدید، قصهای جداست و بازگوییاش در اینجا چندان ضرورتی ندارد. تنها حرف مهمی که در آستانه روز جهانی زن گفتنش برایم اهمیت داشت، صحبت از بیهودگی حضورش در تقویم بود؛ روزی که حضورش در تقویم همانقدر اشتباه است که حضور آن بیت در شاهنامه. همانقدر که باید به خودمان بقبولانیم چنین روزی از اساس نباید وجود خارجی میداشت، چراکه حضورش شاید این جمله کلیشهزده را از یادمان ببرد که در تمام ۳۶۵ روز سال، قبل از آنکه جنسیت بخواهد برایمان روزهای جدا بسازد، انسانیم. همانقدر که هنوز خیلیها تا کلمه فمینیست را میشنوند، فقط تصویر زنانی خشمگین را به یاد میآورند با موی کوتاه و لباسهای گشاد یا به باور برخی، مردانه. غافل از اینکه باید هرچه زودتر دست به سر و روی کلیشههای فسیلشدهمان بکشیم، چرخی میان قبیلههای ذهنیمان بزنیم، سروسامانشان دهیم و شاید کمی ترمیمشان کنیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.