امنيت زيستي و سياست زيستي
اصغر ميرفردي*: در جهان کنوني، آنگونه که در هرم سلسلهمراتبي نيازهاي انساني آمده است، نيازهاي زيستي، پايهايترين نيازهاي بشر هستند و تنها پس از پرداختن به آنها، نيازهاي ديگر اهميت و ضرورت مييابند. مهمترين بخش از نيازهاي زيستي همان نيازهاي سلامت و «زيستن» است. سلامت انسان از ديرباز توسط عوامل محيطي، انساني و... تهديد شده است. بيماريهاي همهگير از جمله آشکارترين نمونههاي تهديدکننده سلامت و زندگي انساني است. در سدههاي گذشته که دانش و فناوري پزشکي و همچنين امنيت غذايي جايگاه امروزين خود را نداشت، زندگي انسانها تحت تأثير مخاطرات پرشمار طبيعي و غيرطبيعي بود. نه امکاناتي براي کاستن از بلايا و مخاطرات و نه دانش مديريتي براي چگونگي مديريت بحرانهاي ناشي از آن بلايا وجود داشت. در دهههاي اخير در پرتو دانش و فناوري روزافزون، پيچيده و کارآمد و همچنين تجربيات مديريتي در حوزه بهداشت و سلامت، بسياري از کشورها به ويژه کشورهاي پيشرفته توانستهاند از يک سو در زمينه پيشگيري گامهاي خوبي بردارند و در اين زمينه کارآمدي سياستهاي پيشگيرانه و همچنين سازوکارها و شيوه مديريت خود در پيشبرد اصول پيشگيري را نشان دادهاند. از سوي ديگر، اين دسته از کشورها هنگام بروز بيماريهاي همهگير در مديريت و مهار اين بيماريها و پايينآوردن تلفات احتمالي و همچنين پايش فراگير همه بخشها بهويژه بخشهايي که بيشتر در معرض خطر هستند يا زمينهاي براي گسترش بيماريها به شمار ميروند، جديت و نگاه علمي را در دستور کار قرار ميدهند. پس از پيداشدن مواردي از ابتلا به ويروس کرونا در کشور چين، کمکم در ديگر کشورها افرادي به اين ويروس مبتلا شدند. کشور ما نيز از اين حادثه مستثنا نبود و از چهارشنبه سيام بهمن 1398، گزارشهايي از ابتلاي تعدادي از هموطنان به اين ويروس منتشر شد. با گذشت چند روز هم تعداد مبتلايان و هم تعداد جانباختگان ناشي از اين ويروس رو به فزوني نهاد بهگونهاي که تا روز دهم اسفندماه 1398 تعداد مبتلايان در کشور به 593 نفر و تعداد فوتيهاي ناشي از اين بيماري به 43 نفر رسيد و از روز نهم اسفند تا دهم اسفند 1398 بيش از 205 مورد افزايش ابتلا گزارش شد. هم ميزان ابتلاها و فوتيها افزايش يافته و هم نرخ رشد آن سير صعودي يافته و مسئولان وزارت بهداشت نيز نهم اسفند اعلام کرده بودند که در روزهاي آينده شيوع اين بيماري سير صعودي خواهد يافت و هفته سختي پيشرو خواهد بود. در اينجا ضرورت دارد با نگاه جامعهشناختي به مرور شيوع ويروس کرونا در کشورمان و چگونگي رويارويي با اين پديده شوم، هم از سوي مسئولان و هم از سوي مردم بپردازيم. پايش و ارزيابي اوليه: نظر به اينکه کشور ما از يک سو، در يک چهارراه ارتباطي منطقهاي قرار دارد و از سوي ديگر، ارتباط نزديکي به لحاظ اقتصادي و سياسي با کشور چين دارد، به گونهاي که به ويژه پس از برگشت تحريمهاي وضعشده توسط دولت آمريکا، چين از معدود کشورهاي بزرگي است که تا اندازهاي روابط تجاري خود با ايران را حفظ كرده و اين کشور کانون شکلگيري و گسترش ويروس کرونا بوده است، ضرورت داشت با حساسيت لازم نسبت به پايش و ارزيابي افراد واردشده به کشور اقدام ميشد و حتي به شکل تصادفي در کانونهاي ورودي و مکانهاي مقصد وروديها آزمايش و نظارت جدي انجام ميشد. متأسفانه به نظر ميرسد در اين زمينه اقدام جدي انجام نشده و اگر شده به گونه و اندازهاي نبوده است که اثربخش باشد. شيوه اطلاعرساني و حساسسازي جامعه به گونهاي بود که گويي احتمال کمي از ورود چنين ويروسي به کشور وجود داشت و اينکه اين ويروس، چندان خطرناک نيست و چيزي شبيه آنفلوانزاي مرسوم است! چه بسا همان روزها، موارد ابتلا در کشور وجود داشته ولي ناآگاهي مبتلايان از علائم اين بيماري، جدينگرفتن آن يا عوامل ديگري موجب شده از ورود بيخبرانه اين ميهمانِ شوم، آگاهي نيابيم. پيشگيري و مهار بيماري: هم در علوم پزشکي و هم در آسيبشناسي اجتماعي، اهميت و اثربخشي پيشگيري بيش از درمان و کنترل است. براي چنين پديده خطرناکي که سرعت گسترش زيادي دارد، با توجه به نکاتي که پيشتر اشاره شد، بايد بر اصول پيشگيري تأکيد ميشد. پيشگيري تنها دربردارنده توصيه و هشدارهاي پزشکي نيست، بلکه بايد به صورت عملياتي و در امور جاري و روزمره زندگي در يک زيست بوم، اقدامات و تغييراتي براي جلوگيري از ابتلاي شهروندان انجام شود. در اين زمينه لازم بود محدودسازي پيوند و تعامل شهروندان با کانونهاي شيوع ويروس کرونا (کشور چين) انجام ميشد و پس از مشاهده و گزارش موارد ابتلا به اين بيماري در کشور، براي جلوگيري از انتقال به مناطق ديگر، اصول پيشگيري و مهار شيوع و حتي قرنطينهكردن کانونهايي که ابتلا به ويروس کرونا در آنها تأييد شده بود، در دستور کار مسئولان و نهادهاي گوناگون قرار ميگرفت. تا هشت روز پس از اعلام نخستين موارد ابتلا به کرونا در کشور گويا برنامه جدياي براي پيشگيري ثانويه اين بيماري يا همان مهار و کنترل اشاعه ويروس کرونا، اين ميهمان ناميمون، به مناطق ديگر وجود نداشت. از شامگاه روز هشتم اسفند تصميمهای ستاد ملي کرونا توسط رئيسجمهور محترم تصويب و ابلاغ شد که انتظار ميرفت قاطعتر و جديتر از اين ميبود. هنوز برخي از مسئولان به صراحت بحث قرنطينه مراکز و کانونهاي آلوده را رد ميکنند و تنها از مديريت و محدودسازي ارتباطات سخن به ميان ميآورند که به نظر ميرسد اين رويکرد تناسبي با وضعيت و سرعت شيوع ويروس کرونا در کشور ندارد. اينکه چرا مسئولان محترم بحث قرنطينه را نميپذيرند، روشن نيست ولي شايد يکي از دلايل توجيهي آنها جلوگيري از آسيب به امنيت رواني جامعه باشد که بديهي است با وضعيت شيوع گسترده و روزافزون اين ويروس در کشور، چنين توجيهي پذيرفتني نيست و فقط صورتمسئله را پاک میکند و عملا ويروس کرونا در کشور جولان خواهد داد تا جايي که ديگر کار از کار بگذرد و برگشت به سياست قرنطينه شدني و کارساز نباشد. رويکردهاي اقدام پس از وقوع، براي پيشگيري و مهار هر مسئله و آسيبي پاسخگو نيست و ضرورت دارد همواره پيش از وقوع و با نگاه احتمال وقوع براي پيشگيري و مهار اقدام كرد. روز هشتم اسفند خبري مبني بر منع ورود چينيها به کشور در فضاي مجازي منتشر شد که تنها ساعاتي پس از انتشار، مسئولان پليس مهاجرت آن را تکذيب کردند؛ خبري که انتشارش، خوشحالي ديرهنگام و تکذيبش، حسرت و اندوه بيپايان را در پي داشت. افزايش شمار مبتلايان از يک سو و باورها و جهتگيريهاي برخي مجامع، افراد و نهادها در مخالفت با سياست قرنطينه و محدودسازي؛ حسي جز تأسف را ايجاد نميکند. برخي میکوشند بين ضرورت محدودسازي تجمعات و فعاليتهاي جمعي در راستاي جلوگيري از شيوع بيماري کرونا و باورمندي به امور معنوي نوعي تقابل و دوگانگي را ايجاد کنند؛ درصورتيکه هيچ تعارضي بين اين دو وجود ندارد، زيرا اين اقدامات براي سلامت انسانهاست و رعايت نظافت و بهداشت مورد تأکيد دين است. از سويي نيز در دين اسلام نجات يک انسان به اندازه نجات همه انسانها ارزشمند است. اغلب روحانيون و علماي بزرگوار با استقبال از نظر کارشناسان حوزه پزشکي، رعايت اين توصيهها را براي جامعه ضروري دانستهاند. چه بايد کرد؟ سواي اينکه چرا يکباره کشور درگير چنين ميزان شيوعي از ويروس کرونا شده است که خود نياز به مجال ديگري دارد، بايد در پي چارهانديشي براي کنترل آن برآمد. در اين زمينه لازم است به اين نکات اهتمام داشت: 1- تقويت روح جمعي، همدلي و همدردي: همدلي و همدردي در اين زمينه راهگشاست. همه بايد دامنه و ژرفاي خطر را دريابيم و براي زدودن آن از جامعه با خردورزي و تصميمگيري درست، همدل و هميار يکديگر باشيم. سرمايه اجتماعي مهمترين عامل براي قوام يک جامعه است و در اين ميان عواملي مانند اعتماد، انسجام و مشارکت اجتماعي نقش سازندهاي ايفا ميکند. اگر به دلايل گوناگون جامعه ما با فرسايش سرمايه اجتماعي روبهرو بوده، بايسته است همگي (مردم و مسئولان) براي ترميم چنين سرمايه بيبديلي کوشا باشيم. ايران يک خانواده بزرگ است که براي داشتن يک زندگي امن، ايمن و سالم، هيچکدام از اعضاي اين خانواده بزرگ نبايد و شايسته نيست که بيتوجه به سرنوشت ديگر اعضا، با ذوق و سليقه فردي و گروهي خويش تصميم بگيرد و رفتار کند. مردم در اين ميان، مهمترين نقش را براي کنترل و ريشهکني هر بيماري واگيري دارند. خودمراقبتي سازوکاري است که در صورت پيادهسازي، به سلامت عمومي ياري ميرساند. مردم در اين زمينه باید به چند مورد توجه کنند: الف- مقابله با چنين بيماريای نه با ترس، شدني است و نه با بيتفاوتي، بلکه مراقبت آگاهانه از خود و اطرافيان و توجه به دستورات پزشکي و بهداشتي کارشناسان تخصصي اين حوزه کارگشاست. همانگونه که کادر پزشکي (پزشکان، پرستاران) و ديگر کارکنان حوزه سلامت همه هم و غم خود را براي مديريت اين وضعيت و نجات هموطنان به کار بستهاند و حتي برخي از آنها جان شيرين خود را در اين راه از دست دادهاند، ضرورت دارد براي برونرفت از اين بحران، توصيههاي آنها بهعنوان کارشناسانِ متخصص، مرجع و مبناي تصميمها و رفتارها قرار گيرد. ب- جديگرفتن بيماري کرونا در اين شرايط، مستلزم تنظيم برنامه زندگي متناسب با قواعد پيشگيري از شيوع آن است؛ برای نمونه اگر مدارس و دانشگاهها براي جلوگيري از شيوع بيماري تعطيل ميشوند، دوره تعطيلي را بايد با همان برنامه پيشگيرانه سپري كرد و نه اينکه گويي تعطيلي عادي است و براي تفريح، دور هم بودن گروهها و خانوادهها، سفر و گردشگري از آن استفاده كرد که در اين صورت هم خود مردمي که اين رويه را در پيش ميگيرند و هم مردم ساکن در کانونهاي مسير و مقصد سفر آنها در معرض خطر شيوع بيماري قرار خواهند گرفت. متأسفانه به نظر ميرسد گسيليافتن تعداد زيادي از جمعيت تهران و برخي شهرهاي مجاور به مناطق شمالي در هفته گذشته در گسترش دامنه شيوع ويروس کرونا در بخش شمالي کشور و حتي خود تهران نقش داشته است. در روزهاي اخير نيز آنگونه که خبر نیمروزي سيما نشان ميداد، تعداد زيادي از هموطنان استانهاي مختلف کشور راه استانهاي جنوبي بهويژه هرمزگان را در پيش گرفتهاند که اين وضعيت- يعني سفر جمعي به استانهاي ديگر- هم ناشي از جدينگرفتن ويروس کرونا و هم بيتوجهي بهدليل وجودي و وجوبي تعطيلشدن مدارس و دانشگاهها بوده است. ج- مسئوليت شهروندي ايجاب ميکند هم خودمان با رعايت نکات بهداشتي، فضا را براي ديگران آلوده نکنيم و هم از خودمان و اطرافيانمان در برابر موج روزافزون ويروس کرونا مراقبت کنیم. آنگونه که کارشناسان يادآور شدهاند، چنين ويروسي حدود دو هفته دوره نهفتگي دارد و انتظار نداشته باشيم تنها در کنار انسانهايي که ظاهر بيمارگونهاي دارند يا به اين بيماري مبتلا هستند، از خود مراقبت کنيم. چهبسا افرادي ديگر و خود ما ناقل اين ويروس باشیم، اما هنوز بيماري بروز عيني نيافته باشد. د- نکته ديگر اين است که متأسفانه چند سالي است که به جاي اينکه در کوران حوادث و رخدادهاي ناخوشايند، به شيوههاي آگاهانه، همدردانه و متعهدانه در پي کاستن از دامنه مصائب آنها باشيم و از تجربه زيسته تلخي که در پيوند با آن حوادث داريم، به برساخت تجربه و دانش آگاهانه براي زندگي و زيست آينده خود و آيندگانمان باشيم، به شکل زنندهاي برخي به ساخت جوک و... ميپردازند که هيچ تناسبي با نقش انسانها براي مديريت آگاهانه حوادث ندارد؛ ضمن اينکه چنين رويهاي جامعه را از برساخت روح و اراده جمعي، تقويت همدلي و همدردي و انسجام اجتماعي دور ميكند و انفعال را در بين انسانها بهعنوان کنشگران واقعي و مورد انتظار نهادينه ميکند، به جاي اينکه مسئوليتپذيري را تجسم بخشيده و تقويت كند. ه- اقدام غيراخلاقي برخي سوداگران براي بهرهگيري اقتصادي از شرايط ايجادشده، تجربه تلخي بود که در اين بازه زماني شاهد آن بوديم. ضرورت دارد تا از کساني که در شرايطي چنين سخت، از تجربه رويارويي هموطنانمان با اين ويروس، کيسه سوداگري دوختهاند، فاصله بگيريم و از ابزارهاي قانوني براي مقابله با آنها استفاده کنيم. چه در دوران دفاع مقدس و چه در حوادث ديگر، مردم جامعه ما همدرد يکديگر بودهاند؛ ولي متأسفانه چنين رفتارهاي غيرانساني در کنار رفتارهاي ضدفرهنگي مانند جوکسازي در مواجهه با يک خطر جمعي نشاندهنده اين است که گويي عدهاي از سطح رفتار مورد انتظار يعني رفتار همدردانه به بيتفاوتي اجتماعي تنزل يافته و سپس به بيرحمي و قساوت اجتماعي سقوط کردهاند و «برق را در خرمن مردم، تماشا ميکنند». با نکوهش چنين رفتارها و پيامهايي و بازنشرنکردن آنها ميتوانيم به زدودن چنين رفتارهاي ضدفرهنگي از جامعه کمک كنيم. 2- هماهنگي بينسازماني و مديريت واحد: يکي از نشانگان يک نظام اجتماعي کارآمد، داشتن هماهنگي کارکردي با وجود تمايزات ساختاري و تفکيک و تقسيم کار است. چنين رويهاي به اجراي سياستها و تصميمات برآمده از خرد جمعي و دانش تخصصي ميپردازد و خير همگاني را پيگيري ميکند. براي مديريت، پيشگيري و مهار بيماريهاي همهگيري مانند ويروس کرونا نياز به چنين سامانه مديريت علمي- اجرائي است که تصميمات آن براي همه بخشها و عناصر جامعه فصلالخطاب و الزامآور باشد. متأسفانه چنين مديريتي در کشور ما ديرهنگام ايجاد شد و با وجودي که اين مديريت با عنوان ستاد ملي مديريت کرونا تشکيل شده است؛ ضمن اينکه هنوز خود ستاد، سياست قاطع و فراگيري - به استثنای تعطيلي مراکز آموزشي- را براي کنترل شرايط اعلام نکرده است، عملا در چند روز گذشته برخي از نهادها و گروهها از دستورات آن پيروي نكرده و حتي در برخي موارد- آنگونه که در رسانههاي اجتماعي مجازي بازتاب يافته است- در برابر برنامههاي آن جبههگيري نکردهاند. اين آشفتگي و تشتت در روزهاي نخست، حتي در اعلام وضعيت و آمار مبتلايان و درگذشتگان ناشي از کرونا از سوی مسئولان مختلف خود را نشان داد. در اين زمينه، نياز به شفافيت و اعتمادسازي در جامعه وجود دارد تا آمارهاي گوناگون موجب سردرگمي مردم درباره شيوه مديريت اين مسئله از طرف مسئولان نشود. در چنين شرايطي، حفظ سلامت عمومي بايد بهعنوان اولويت نخست برنامهها و فعاليتهاي نهادهاي مختلف جامعه باشد و هر برنامهاي که بهگونهاي در اين شرايط، به گسترش و شيوع بيماري کرونا منجر شده و سلامت عمومي را به خطر مياندازد، بايد کنار گذاشته شوند و از تصميمات جزيرهاي و متعارض با اهداف برنامه سلامت عمومي بهشدت پرهيز کرد. 3- مسئولان و متوليان محترم امور فرهنگي، اجتماعي و مذهبي به دليل تعامل با اقشار گوناگون اجتماعي که در آیينها و مراسمهاي گوناگون شرکت ميکنند، رسالت مهمي در زمينه پيشگيري و جلوگيري از شيوع بيماريها دارند. خداوند در آيه 32 سوره رعد، ارزش نجات يک انسان را برابر با نجات کل بشريت ميداند. در اين راستا، ضرورت دارد خود را مقيد به ارزشهاي الهي، براي حفظ نجات انسانها بدانيم. دراينصورت ضرورت دارد به هيچ گفتار و رفتاري که به گسترش خطر براي انسانها و سلامتشان بينجامد، دامن نزنيم و از رفتارهاي احساسي به بهانه امور عقيدتي و معنوي پرهيز کنيم. اگر بپذيريم که سلامت انسانها مهمترين اولويت براي داشتن جامعه سالم و پايدار است، بايد با آگاهي و عقلانيت، تمامِ هموغم خود را صرف زدودن زنگار بيماريها و ناملايمات از چهره جامعه كنيم. 4- واقعبيني، جامعنگري و عينينگري مهمترين کليدواژگان مديريت کارآمد مسائل اجتماعي است و براي فروکاستن دامنه بيماري ويروس کرونا و ريشهکني آن از جامعه، آنهم در شرايطي که کشور ما با مشکلات ساختاري مانند تحريمها و مشکلات اقتصادي برآمده از آنها روبهروست، توجه علمي و عملي به اين سازوکارها يک ضرورت عيني است. بيتوجهي به مسائل اجتماعي مانند بيماريهاي همهگير که شيوع يافتهاند و ملاحظهنکردن به پيامدهاي اين بيماريها ميتواند به دامنهدارشدن آنها بينجامد؛ بهگونهايکه حتي با بسيج عمومي همه امکانات جامعه نتوان به شکل مطلوب، وضعيت جامعه را به شرايط پيش از شيوع آن بيماري برگرداند. دراينميان، کمبود مراکز بستري و امکانات بهداشتي در برخي مناطق کمبرخوردار کشور، ضرورت واقعبيني در درک و مديريت اين پديده خطرناک را دوچندان ميکند؛ بنابراين بر همه ما لازم و ضروري است تا درباره درک مخاطرات احتمالي آن و بهکارگيري روشهاي علمي براي مهار و کنترل آن اهتمام بورزيم. پايان سخن اينکه براي داشتن امنيت زيستي نياز به سياست زيستي علمي، کارشناسانه و کارآمد داريم و در اين زمينه بايد از تجربيات سازنده کشورهاي موفق در اين حوزهها بهره گيريم. ما در برابر نسل کنوني و آينده مسئوليت داريم و براي ايفاي نقش خود بايد عالمانه و آگاهانه تصميمگيري و رفتار كنيم. *دانشيار جامعهشناسي و عضو هيئت علمي دانشگاه شيراز
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.