بيماري و اخلاق پزشكي
حمیدرضا نمازی.عضو هیئتعلمی گروه اخلاق پزشکی دانشگاه علوم پزشکی تهران
یکم. اضطراب سلامت، مفهومی نظری و بنیادین در فلسفه پزشکی است. اضطراب سلامت، نگرانی وسواسگونهای را گویند که فرد را از خوف بیماری، بیمار میکند. مولوی شعری پرمغز دارد که جملهشان از خوف غم در عین غم... مراد مولوی آن است که مردمان غمگین، معمولا از ترس غم، غمگین شدهاند؛ بدون آنکه هنوز غمی سراغشان آمده باشد. اضطراب سلامت، توجه و تلنگری است که فیلسوفان طب دادهاند تا مردم از هول سلامت، در دیگ بیماری نیفتند. اما این همه ماجرا نیست. اضطراب بهنجار و متناسب، شرط زندگی است. در فلسفه پزشکی، ذیل مبحث طبیسازی، همچنین تذکر داده میشود که نادیده انگاشتن اضطراب معقول و تلاش برای القای آرامش کاذب، به همان اندازه نسبت آدمی را با سلامتش مخدوش میکند که اضطراب و وسواس سلامت! در بحران کرونا، به نظر میرسد هم مردم و هم سیاستگذاران و کادر سلامت، سخت محتاج یافتن نقطه تعادل اضطراباند.
دوم. انبوه شواهد و اطلاعات مربوط به کرونا، بیش از آنکه به مردم اطمینان علمی و روانی دهد، سرگشتگی و بیعملی به بار میآورد. آوار اطلاعات که به آن اینفودمی هم میگویند، ممکن است از پاندمی و اپیدمی کرونا، عواقب خطرناکتری داشته باشد. متولیان امور، بهجای آمارگرایی و پیشبینی، باید از چند اصل ساده در قالب یک عبارت مخفف استفاده کنند تا فاصله نظر و عمل کم شود. بدون تردید با انبوهگی شواهد، فاصله نظر تا عمل زیاد خواهد شد و مردم سرگشته میمانند که ماسک بزنند یا نزنند، دست بشورند یا نشورند (کسی گزارشی منتشر کرده بود که دستشستن زیاد خطر ابتلا را بیشتر میکند!) و دهها موارد مشابه دیگر. سوم. زنجیره مراقبت، شرط لازم و اساسی مدیریت بحران سلامت است. سیاستگذار باید از مدیرش مراقبت کند، مدیر باید از پزشکش مراقبت کند، پزشک باید از پرستار مراقبت کند، اینها باید از دانشجو و انترن و رزیدنت مراقبت کنند تا در نهایت، بیمار مراقبت شود. هر حلقهای از این زنجیر که نباشد، مراقبت میگسلد و همه متضرر خواهند شد. رویکردهای فروکاهشی به ارتباط پزشک و بیمار که صرفا بر تقدم منافع بیمار بر طبیب تأکید میکنند، از اهمیت و نقش زنجیره مراقبت غافلاند. چهارم. نمادپردازی اخلاقی، حتی در تجارت و تولید، شرط دوام و پایداری است. بحران کرونا، با وجود تلخیها و فقدانهایش، فرصتی بیمانند است برای آنها که میخواهند حساسیت اخلاقیشان را به رخ بکشانند. داروخانهای که مراقب مراجعانش است و حتی اگر ماسک و ماده ضدعفونی ندارد، دستکم با توصیهای از آنها مراقبت میکند، تولیدکنندهای که ماسک و لباس میسازد و عرضه میکند (دیروز خیاط پیری دیدم که ماسک معمولی میدوخت)، سوپرمارکتی که بستهبندی ارسال سفارشات مشتریانش را ارتقا میدهد، نانواییای که نان را بدون تماس دست، از تنور به مشتری میرساند، شرکت داروییای که خط نیمهجامداتش را به تولید ژل ضدعفونیکننده دست اختصاص میدهد و... نمونههایی از این رویکرد اخلاقیاند. به تاریخ که نظر کنیم، درمییابیم که بسیاری از برندهای موفق، در این بحرانها سر برآوردهاند. این تأکید و توجه، البته تالی فاسدی دارد که کسانی کرونا را بهانهای برای سودجویی بدانند و مثلا ویتامین کرونا یا داروی آن را تولید کنند یا با سوارشدن بر شواهد مخدوش و مغشوش، محصول خود را بفروشند. اضطراب سلامت، بستر مناسبی است که میتواند علفهای هرز بازاریابیهای جعلی را برویاند. پنجم. بسیاری از تغییرات سبک زندگی، در بحرانها اتفاق افتاده است. بحران کرونا، شاید بهانهای باشد برای مهارتیابی در آموزش مجازی (ما در دوران موشکباران به خاطر تعطیلی مدارس برخی درسها را از تلویزیون گرفتیم)، همچنین شاید سطح نظافت عمومی ما از این پس قدری بهتر شود. از سویی امیدواریم کرونا توان مستندسازی دادههای بیماری را ارتقا دهد. کرونا البته میتواند مجالی برای درک و تأمل در خود باشد. اوضاع و احوال مرزی، شرایط ممتاز و متمایزی است که آدمی خود را بازمییابد و عیارش را برای خود آشکار میکند. کرونا البته در آینده ایران، سلامت را سیاسیتر خواهد کرد؛ همانطور که امروز پای سیاسیون را چه در نظر و چه در عمل به سلامت باز کرده است. ششم. کرونا به اهتمامی فراتر از حوزه سلامت نیاز دارد. مطالعات یکپارچه و فرارشتهای از این حیث لازم است. رویکردهای چندرشتهای به آن معنا که هرکس از ظن خود نظری دهد و تحلیلی ارائه کند، چندان کمکی به حل مسئله نخواهد کرد. ما به رویکردهایی یکپارچه محتاجیم تا بحرانهای منتج از کرونا، همچون یأس، امید، تنهایی، وسواس سلامت و حتی معنای زندگی را مدیریت کنیم. مدیریت کرونا بیش از آنچه در بادی امر مینماید، محتاج علوم انسانی سلامت است. هفتم. بعضی از بیماریها مستلزم درنگ در «فلسفه دیگری»اند. بیماریهای واگیر از این دستهاند. مصرف بیرویه آنتیبیوتیک نیز چنین است. به تعبیر بعضی از اخلاقدانان، مهمترین و محوریترین اصل اخلاق کاربردی و اخلاق اجتماعی، اصل ضرر نرساندن است. در شرایطی که مراقبتنکردن از خود به آسیب دیگران منجر شود، این اصل معنایی عمیقتر و جدیتر پیدا خواهد کرد. هنر بزرگی است که در احوال بیماری مسری، خود را به جای دیگران بگذاریم. دیگری میتواند همسفر مترو یا اتوبوس، هماتاقی اداره، عابر خیابان یا همسایه خانه باشد. دیگری حتی میتواند کادر درمان باشد. مسئولیت اخلاقی ما در قبال «دیگری» در احوال کرونایی دوچندان است. هشتم. خانواده درگذشتگان کرونا، در بهت عمومیاند و سوگ ناتمامی را تجربه میکنند. مراسم خاکسپاری و مجالس ترحیم هم یا برگزار نمیشود یا بسیار محدود است. فردا که کرونا فروکش کرد، حواسمان به ایشان باشد. نهم. رازداری و حفظ حریم خصوصی در قبال مبتلایان به کرونا امری پیچیده است. قرار نیست مبتلا به کرونا بیماریاش را از خانواده و دمخورانش مخفی کند، اما از آن سو، بنا بر این هم نیست که همهجا، بیماریشان را جار بزنیم (بگذریم که امروز مبتلایان مشهور جار میزنند! و همین امر با وجود همه حواشی، استیگمای بیماری را کم کرده است). عدالت در تخصیص منابع سلامت (اینجا بخوانید کیت، تست و داروهای کرونا) هم امر مهم دیگری است که باید لحاظ شود. آنها که عدالت را دور بزنند، حافظه تاریخی و رسانهای در روزگار پساکرونا یقهشان را خواهد گرفت. دهم. فرض کنید هنگام گذر از خیابان، شخصی سرفه کند، چه میکنیم جز دورشدن از او و البته وحشت. حال تصور کنید هزاران پزشک و پرستار و کادر درمانی و اداری بیمارستانها، بیمزد و منت، در سراسر این دیار مشغول به خدمت هستند و روزانه دهها بیمار در صورتشان سرفه میکنند. معنا و مصداق اعتبار و اعتماد اجتماعی، همینها هستند. قدرشان را بدانیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.