کرونا؛ ذرهاي كوچك، مشكلي بزرگ
امينه دادخواه. دستیار تحقیقات در دپارتمان جراحی مرکز پزشکی لایدن- هلند
بيشک امروز يکي از بزرگترين چالشهاي افراد، سازمانهاي بهداشتي و مسئولان حوزههاي مختلف انتشار سريع بيماري مسري موسوم به ويروس کرونا است؛ ويروسي که در مدتزمان کوتاه به يک اپيدمي (گسترش سريع بيماري عفوني به تعداد زيادي از افراد در يک جمعيت مشخص در مدتزماني کوتاه) گسترده تبديل شد و براساس گزارشهاي سازمان بهداشت جهاني هماكنون به پاندمي (گسترش وسيع جغرافيايي به حدي که بر تمام کشورهاي دنيا تأثيرگذار باشد) تبديل شده است. طبق آخرين بهروزرساني سازمان بهداشت جهاني تا زمان تنظيم اين گزارش (سهشنبه، 13 اسفند) در سراسر دنيا 91هزار و 347 مورد ابتلا به بيماري كوويد-19 گزارش شده است که سههزار و 120 مورد منجر به مرگ شده و 48هزار و 284 نفر نيز به مرحله درمان کامل رسيدهاند. طبق گزارش همين سازمان هماکنون در کشور ايران هزارو 501 مورد ابتلا به بيماري گزارش شده است که متأسفانه ۶۶ مورد منجر به مرگ شده است. متأسفانه اين رقم بيشترين ميزان مرگومير بر اثر ويروس جديد کرونا خارج از کشور چين است که لزوم توجه ويژه به وضعيت موجود و مسئوليتپذيري برای کنترل بيماري را به تکتک ما يادآور ميشود. ازآنجاييکه اولين موارد گزارششده از مبتلايان به ويروس کرونا از شهر پرجمعيت قم بود که يکي از شهرهاي پررفتوآمد با آمار گردشگري در ايران است، شيوع ويروس کرونا در ايران با سرعت درخورتوجهي انجام گرفت. در اين مقاله سعي شده است تا جزئياتي راجع به خصوصيات کلي ويروس کرونا و اطلاعاتي راجع به چگونگي پيشگيري از ابتلا به بيماري، مفيد براي همگان ارائه شود. در ابتدا لازم ميدانم تعريف سادهاي از ويروس داشته باشم تا در ادامه بتوان به سهولت راجع به جزئيات مربوط به گسترش بيماري، راههاي انتقال و روشهاي پيشگيري بحث کرد. ويروسها ذرات عفوني بسيار کوچکي هستند که براي بيماريزايي و تکثير وابسته به يک موجود زنده مانند گياه يا انسان هستند. اين ذرات ميکروسکوپي از باکتريها، ديگر موجودات با توانايي بيماريزايي، بسيار کوچکتر هستند و سازگاري زيستي و بيماريزايي متفاوتي با آنها دارند که با وجود ذرهايبودن قادر به ايجاد بيماريهاي مختلف مانند سرماخوردگي فصلي و آنفلوانزا تا بيماريهاي خطرناک و کشندهاي مانند فلج اطفال و ابولا هستند. ساختار ويروس شامل يک رشته ماده ژنتيکي (DNA يا RNA) است که با پوشش محافظتي در بر گرفته شده است. جنس اين پوشش از پروتئين و انواعي از گروه چربيها است. پوشش محافظتي با داشتن گيرندههاي اختصاصي در سطح ويروس توانايي اتصال به سلولهاي ميزبان را دارد. بعد از اتصال ويروس، ماده ژنتيکي که حاوي اطلاعات زيستي برای ايجاد بيماري است، وارد سلول ميزبان ميشود و همه امکانات زيستي سلول ميزبان را برای فعاليت و بيماريزايي در اختيار ميگيرد. بهعلاوه سلول ميزبان به تکثير ماده ژنتيکي ويروس و ساخت پوشش جديد براي ذرات تکثيرشده کمک ميکند. هنگاميکه ويروس اوليه به مقدار کافي تکثير شد، سلول ميزبان را از بين ميبرد تا ويروسهاي جديد در محيط پخش شوند و به سلولهاي بيشتري برای فعاليت و تکثير بيشتر دستيابي داشته باشند. در طي اين مراحل علائم موجب گسترش بيماري در سلولهاي بيشتر و سطح وسيعتري ميشوند که در اين دوره علائم بيماري شروع به آشکارشدن ميکنند. به فاصله زماني بين قرارگرفتن در معرض يک ويروس تا ظهور اولين علائم بيماري دوره نهفتگي گفته ميشود که در طي اين دروان سلولهاي دستگاه ايمني به محل عفونت فراخوانده ميشوند که در بيشتر موارد فعاليت اين سيستم موجب بيرونراندن ويروسها از بدن و ترميم بافتهاي آسيبديده ميشود. کارايي و قدرت دفاعي سيستم ايمني در افراد مختلف متفاوت است و به عوامل مختلفي مانند سن، جنس، تغذيه، سبک زندگي و بسياري از عوامل ديگر بستگي دارد.
در بسياري از انواع بيماريهاي ميکروبي، ذرات عفوني قابليت انتقال از فرد به افراد ديگر را دارد. در اين حالت بيماري مسري يا واگيردار خوانده ميشود. سرايت بيماري ميتواند حتي بين انسان و حيوانات هم اتفاق بيفتد که اين دسته بيماريهاي مشترک بين انسان و دام، زُئونوز گفته ميشود. انتقال ويروس ميتواند از طرق مختلف مانند تماس مستقيم، تنفس يا بلع ذرات باشد. همچنين ويروسها قادرند تا مدتزمان محدودي خارج از سلول زنده ميزبان، زنده بمانند و قابليت انتقال به ميزبان جديد و ايجاد بيماري از طريق تماس فرد با سطح آلوده هم محتمل است. ويروس کرونا گروه بزرگي از ويروسها هستند که ميتوانند سبب بيماري به شکل سرماخوردگي ساده تا بيماريهاي وخيمتري مانند سندرم تنفسي خاورميانه (مِرس) يا سندرم حاد تنفسي (سارس) باشند. ويروس کرونا انواع مختلفي دارند که قادر به ايجاد بيماري در پرندگان و پستانداراني مانند خفاش، گربه، خوک و انسان هستند. ويروس کروناي جديد که كوويد-19 ناميده ميشود براي اولينبار در ماه دسامبر ۲۰۱۹ در شهر ووهان چين در ميان گروهي از افراد که سابقه بازديد از غرفه غذاهاي دريايي «هونان» را داشتند، تشخيص داده شد. موارد ثانويه، پزشکان و پرستاراني بودند که با اين بيماران در تماس بودند. روی بيمارانی که به بيماري پنوموني مشکوک بودند، آزمايشهاي متعددی انجام شد و نتايج آزمايشهاي توالييابي ژنتيکي ويروس آشکار کرد که ويروس با عامل مِرس و سارس همخانوادگي نزديکي دارد، اما در مدتزمان کوتاهی مشخص شد که ویروس قابلیت سریعتری نسبت به ویروسهای مشابه قبلی دارد. با وجود زنگ هشدارهاي اوليه، در طول جشن سال نو چيني موسوم به «chunyun» ويروس بهسرعت در جمعيت بيشتري از مردم منتشر شد و موقعيت شهر ووهان بهعنوان شهري پرتردد و داراي خطوط ريلي و هوايي زياد، به اين انتشار دامن زد. در يک ماه، ويروس بهسرعت نهتنها در کشور چين، بلکه در بسياري از کشورهاي مختلف دنيا پخش شد و تاکنون از کشورهاي اروپايي، آسيا، خاورميانه و شمال آمريکا قربانيان زيادي داشته است. همچنان تعداد مبتلايان به اين ويروس در حال افزايش است و يک درصد از افراد مبتلا، جان خود را از دست ميدهند (درصد کشندگي ويروس حدود يک درصد برآورد شده است). از آنجايي که چين سابقه قبلي با اپيدمي از سوی کروناويروس را داشت، اينبار وزارت بهداشت اقدامات پيشگيرانه را سريعتر در دستور کار قرار داد. در نوامبر سال ۲۰۰۲ گونهاي از کروناويروس با نام سارس در جنوب چين تشخيص داده شد، اما سازمان بهداشت جهاني در ماه مارس (چهار ماه بعد) گزارشي مبني بر ۷۹۲ مبتلا و ۳۱ مرگ دريافت کرد. در آن همهگيري (اپيدمي)، عدم شفافيت وزارت بهداشت چين بهعنوان يکي از عوامل اصلي گسترش جهاني ويروس عنوان شد، اما از آنجايي که ويروس جديد دوره نهفتگي طولانيتري دارد، گسترش آن با سرعت بيشتري انجام شد. به دليل اينکه اين ويروس اخيرا کشف شده است، اطلاعات زيادي درباره آن در دسترس نيست؛ اما گروههاي مختلف مشغول در حوزه سلامت مانند سازمان بهداشت جهاني (WHO) و مرکز پيشگيري و کنترل بيماريها (CDC) در حال انجام تحقيقات گسترده درباره اين ويروس هستند. همچنين با توجه به شباهت ۸۸درصدي توالي ژنتيکي ويروس به کروناي عامل سارس ميتوان نکاتي را جهت پيشگيري از بيماري در نظر گرفت. بر اساس گزارش سازمان بهداشت جهاني افراد مشکوک به ابتلاي ويروس کروناي ووهان داراي عفونت حاد سيستم تنفسي، تب، سرفه و نيازمند بستري در بيمارستان به دليل مشکلات تنفسي حاد هستند. تأييد بيماري فقط از طریق آزمونهاي اختصاصي ويروس كوويد-19 و صرفنظر از علائم باليني است. همچنين سابقه سفر به مناطقي که موارد گزارششده وجود دارد در دو هفته قبل بايد در نظر گرفته شود. راديولوژي ريهها در کنار تست خون و تست ژنتيکي RT-PCR در تشخيص صحيح بسيار مؤثر است. تفاوت بزرگ كوويد-19 با سارس و مِرس در نداشتن آبريزش بيني و علائم گوارشي در کروناي جديد است. علائم بيماري ممکن است دو تا 14 روز بعد از ورود ويروس به بدن نمايان شوند. ويروس با تماس مستقيم افراد با قطرات منتشرشده از دستگاه تنفسي فرد آلوده منتشر ميشود. همچنين درصورتيکه فردي اخيرا روي سطح اشيا سرفه يا عطسه کرده باشد، احتمال انتقال بيماري از طريق لمس سطح و تماس با چشم يا دهان وجود دارد. ويروس روي سطوح فلزي و پلاستيکي براي مدت چند ساعت تا چند روز زنده مانده و قابليت انتقال بيماري را دارد. ويروس توانايي زندهماندن در سطوح پارچهاي را هم داراست. طول عمر ويروس روي دستها کمتر است، اما بايد توجه داشت در طول مدتزمان کوتاه احتمال تماس دست با صورت بسيار بالاست، پس يکي از مهمترين راههاي پيشگيري از بيماري، شستن دستها بعد از لمس هر محيط مشکوک به آلودگي با آب و صابون است. بايد در نظر داشت که نگراني از سلامت جسمي و رواني سايرين در اين شرايط به اندازه سلامت فردي ما مهم است. پس در صورتي که علائم اوليه بيماري شبيه سرماخوردگي داريد، در محلهاي عمومي از ماسک استفاده کنيد. مرکز پيشگيري و کنترل بيماريها استفاده از ماسک را به افراد سالم براي پيشگيري از بيماريهاي تنفسي شامل کرونا توصيه نميکند؛ مگر در مناطقي که مسئولان مراکز بهداشتي شما را به استفاده از ماسک توصيه کنند. هنگام سرفه و عطسه صورت خود را با دستمال بپوشانيد و حتما ماسک و دستمالهاي استفادهشده را در سطل دردار بيندازيد يا در کيسه پلاستيکي جمعآوري کنيد. فراموش نکنيد قطرات تنفسي فرد آلوده با عطسه يا سرفه به فاصله حدود دو متر منتشر ميشود. در مدتي که علائم بيماري را داريد، از تماس با ديگران مخصوصا با سابقه اخير بيماري، افراد داراي نقص سيستم ايمني، افرادي که اخيرا پيوند عضو انجام دادهاند، زنان حامله، افراد مسن و کودکان خودداري کنيد. اگر علائم بيماري شما رو به وخامت گذاشت، حتما به مراکز بهداشتي درماني مراجعه کنيد، اما حتما از قبل مسئولان مرکز را از وضعيت خود آگاه کنيد. همچنين سازمان بهداشت جهاني توصيه ميکند که از خوردن گوشت و اعضاي بدن خام موجودات پرهيز کنيد. مصرف سیگار بر توانایی طبیعی ریهها برای مقابله با ورود ذرات خارجی به ریهها تاثیرگذار است و کاهش يا عدم مصرف سیگار به مقاومت بدن در ابتلا به بیماری کمک چشمگیری خواهد کرد. طبق گزارشها، آمار مرگومير توسط ويروس کروناي جديد بيشتر در افراد مسن با سابقه بيماريهاي قلبي مشاهده شده، اما همچنان نميتوان با قاطعيت گفت ويروس روي کودکان اثري ندارد. اگر فرزند شما علائمي از بيماري و مشکلات حاد تنفسي نشان ميدهد، در قدم اول از حضور کودک در مدرسه و ديگر اماکن عمومي جلوگيري کنيد، مانند توصيههاي سابق نکات بهداشتي را رعايت کنيد تا کودک را از ابتلا به عفونتهاي ثانويه ويروسي يا باکتريايي حفاظت کنيد. در اولين فرصت مراکز بهداشتي را از وضعيت فرزند خود مطلع کنيد. مادران باردار نبايد نگران انتقال بيماري به جنين خود باشند. همچنين شيردهي از طريق پستان موجب انتقال ويروس به نوزاد نميشود و حتي ميتوان فوايد شير مادر بر تقويت سيستم ايمني نوزاد را هم بهعنوان يک نکته مثبت در نظر گرفت. اگر مادر در دوران شيردهي علائمي از بيماري داشته باشد، با رعايت دستورالعملهاي پزشک مانند رعايت نکات بهداشتي و زدن ماسک ميتواند به شيردهي نوزاد خود ادامه دهد. انتقال از طريق لمس سطوح و اشيا که ويروس روي آنها نشسته هم امکانپذير است، اما راه اصلي انتقال محسوب نميشود. (تماس فرد به فرد راه انتقال مرسومتري است). تا زماني که سازمان بهداشت جهاني و وزارت بهداشت وضعيت را عادي اعلام کنند از انجام سفرهاي غيرضروري پرهيز کنيد. اگر به هر دليلی مجبور به سفرکردن هستيد، اقدامات پيشگيرانه را با دقت در طول سفر در نظر بگيريد. همراه خود وسايل بهداشتي مانند صابون، ژل ضدعفونيکننده دست، دستمالکاغذي تميز و کيسه پلاستيکي برای جمعآوري دستمالها همراه داشته باشيد. در صورت لمس سطوح در مکانهاي عمومي مانند مترو و اتوبوس دستهاي خود را براي مدت 20 ثانيه با آب و صابون بشوييد يا از الکل 70 درصد براي ضدعفوني استفاده کنيد. از افراد داراي علائم بيماري دوري کنيد و از شرکت غيرضروري در اماکن عمومي و گردهماييها و جشنها بپرهيزيد. از خوردن و آشاميدن در مکانهاي شلوغ پرهيز کنيد و همراه خود مقداري خوراکي در بستهبندي تميز و آب همراه داشته باشيد. نوشيدن مکرر آب و مرطوب نگهداشتن گلو سبب ميشود توانايي ويروس در چسبيدن به سطح گلو کاهش پيدا کند. اگر طي دو هفته اخير به شهرها يا کشورهايي که موارد بيماري در آنها گزارش شده سفر داشتهايد، وضعيت سلامت خود را با دقت بررسي کنيد و در صورت بروز هرگونه علائم بيماري با يک مرکز بهداشتي تماس بگيريد. تاکنون درمان قطعياي براي مشکلات تنفسي ناشي از بيماري كوويد-19 گزارش نشده است. از آنجايي که اين بيماري توسط ويروس ايجاد ميشود، مصرف آنتيبيوتيکها هيچ اثر درمانيای ندارد. آنتيبيوتيکها موادي هستند که براي درمان عفونتهاي باکتریايي استفاده ميشوند و بايد در نظر گرفت که به دليل ساختار متفاوت ويروس از باکتري، آنتيبيوتيکها بر درمان ويروس بياثرند، مگر در موارد فاز حاد بيماري ويروسي که باکتريهاي فرصتطلب از ضعف سيستم ايمني استفاده کرده و ايجاد عفونت ثانويه ميکنند، با تشخيص پزشک معالج مصرف آنتيبيوتيک در دستور درمان بيمار قرار ميگيرد. همچنين مهم است که در نظر بگيريم باکتريها توانايي مقاومشدن به آنتيبيوتيکها را از طريق تغيير در ماده ژنتيکي دارا هستند. مصرف خودسرانه آنتيبيوتيکها به گسترش سريع مقاومت باکتريها به آنتيبيوتيکهاي موجود کمک ميکند و جامعه پزشکي را براي درمان بيماريهاي پرخطر مانند سل دچار مشکل ميکند. همچنين تابهحال موردي از توليد واکسن اختصاصي براي ويروس کرونا گزارش نشده است. همچنین با توجه به جدید بودن بیماری مشخص نیست آیا افرادی که بیماری را پشت سر گذاشته و سلامت مجدد بهدست میآورند، احتمال آلودگی مجدد به ویروس را دارا هستند یا خیر. اگرچه نمیتوان پیشبینی دقیقی راجع به آینده این همهگیری انجام داد، اما اطلاعات موجود راجع به عامل بیماری سارس آشکار میکند ویروس میتواند بر روی سطوح صاف به مدت 5 روز در دمای 22 تا 25 درجه سانتیگراد و رطوبت 40 تا 50 درصدی زنده بماند، اما دماهای بالاتر از 38 درجه بر کاهش پایداری ویروس نقش موثری خواهد داشت. این اطلاعات به دانشمندان اين امید را میدهد که با فرارسیدن بهار و گرمتر شدن دمای هوا از گسترش ویروس جلوگیری شده و بیماری به شکل خودبهخود کنترل شود. با جمعبندي مطالب فوق ميتوان چند نکته را نهتنها براي عبور از مرحله کنوني، بلکه براي موارد احتمالي آينده در نظر گرفت: طبق جدول رسمي بيماريهاي همهگير، بيماريهاي ميکروبي که جمعيت زيادي از انسانها را در دنيا مبتلا ميکنند، حتي در قرن 21 و با وجود تمام پيشرفتها در زمينه پزشکي و بهداشتي محتمل هستند. از آنجايي که موارد اینچنيني هزينههاي اقتصادي و رواني بالايي به سيستم سلامت جامعه و مردم وارد ميکنند، لزوم بهبود زيرساختهاي آموزشي صحيح و دقيق در تمام سطوح جامعه اهميت ويژهاي پيدا ميکند. آموزش در زمينه بيماريهاي واگيردار، راههاي انتقال و چگونگي پيشگيري از آن همراه با تهيه لوازم ضروري جامعه را يک قدم بزرگ به سمت سلامت بيشتر سوق ميدهد. نکته ديگر شفافيت در اطلاعرساني است که باعث بهصدادرآمدن زنگ خطر در زمان مناسب ميشود که ميتواند به توجه کافي به رعايت حداکثري نکات ضروري منجر شود. اطلاعرساني دقيق و بهموقع مراجع رسمي متشکل از تيم متخصص مانع از انتشار شايعاتي ميشود که علاوهبر تحميل استرسهاي نابجا منجر به دستکمگيري موقعيت يا واکنشهاي نامناسب ميشود. اميد است با اقدامات پيشگيرانه تکتک مردم و تلاشهاي کادر سلامت بهزودي از اين مرحله سخت موجود گذر کنيم و از درسهاي امروز براي ساختن آيندهاي بهتر استفاده کنيم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.