ویروس کرونا از کجا آمده و به کجا میرود؟
عطیه کاشف. پژوهشگر علوم زیستی و ژنتیک مولکولی در دانشگاه علوم پزشکی بُن - آلمان
وحشت جامعه جهانی از ظهور سوش جدیدی از ویروس شناختهشده کرونا قابل انکار نیست؛ وحشتی که بیشتر از ناآگاهی ما درباره ماهیت این ویروس میآید. به گفته پروفسور مارک لیپسیچ، اپیدمیولوژیست و سرپرست تیم کنترل پویایی بیماریهای واگیردار در دانشگاه هاروارد، این یک مشکل جهانی است که ظرف مدت یک یا دو هفته برطرف نخواهد شد. چیزی که کنترل آن را از عامل ویروس سارس، همخانوادهاش، دشوارتر میکند این است که پیش از آنکه شما را بیمار کرده باشد منتقل میشود... . ما باید خودمان را برای یکی از بدترین فصلهای آنفلوانزا در تمام دوران مدرن آماده کنیم. اما این ویروس از کجا آمده و رمز واگیرداربودن شدید و انتشار سریع آن چیست؟ چرا علائم کشندگی آن از چین تا ایران و اروپا اینقدر تغییرات دارد؟ اینها سؤالاتی هستند که ممکن است ما را به وحشت بیندازند، چون هنوز دانش کافی دربارهشان نداریم. این یک ویروس تازه جهشیافته است که ما تمام پتانسیلهایش را در جهتهای مختلف نمیشناسیم. خود ویروس هم در حال گردش و یادگیری فوتوفن بقا در جهان است. البته دانش بنیادی ما از ماهیت و رفتار ویروسها در طبیعت تا حدی به درک این ویروس نوظهور کمک میکند. درباره این ویروس پژوهشهای علمی گستردهای در سراسر دنیا شروع شده و با سرعت بینظیری ادامه دارد. چینیها بهعنوان اولین و حساسترین جمعیت درگیر با كوويد-19 برای اولینبار بعد از اپیدمیشدن بیماری عفونت تنفسی ناشی از آن، توالی ژنوم این ویروس را منتشر کردند و در دسترس عموم دانشمندان جهان قرار دادند. پس از آن تحقیقات و آزمایشهای علمی مکرر روی محتوای ژنوم و عملکرد این ویروس با سرعت شبانهروزی در سراسر دنیا به راه افتاد؛ زیرا برای ساختن واکسن و داروی مؤثر علیه این ویروس مدرن راهی کارآمدتر از رمزگشایی از ژنوم آن وجود ندارد. 12 روز بعد از انتشار ژنوم ویروس عامل بیماری عفونت تنفسی معروف به کووید-19 توسط دانشمندان چینی، پژوهشگران سازمان ملی سلامت آمریکا با آنالیزهای خود نشان دادند که این ویروس برای ورود به بدن میزبان از گیرندههای مشابه ویروس عامل سارس (سندرم عفونت حاد تنفسی) استفاده میکند؛ دانشی که به کاربرد سریعتر اطلاعات قبلی از این خانواده ویروسی برای ساختن واکسن کمک فراوانی کرده و گزارشهای امیدبخش برای دسترسی به واکسن مؤثر در مقابل کروناویروس جدید را معنادار میکند. آنالیز توالی ژنوم این ویروس که از نمونههای ریوی بیماران خالصسازی شده بود، ارتباط آن را با خانواده ویروسهای COV (کرونا) نشان داد که شامل SARS-COV و سندرم تنفسی خاورمیانهای (MERS-COV) میشوند. نام COVID-19 هم برگرفته از همین ارتباط ژنتیکی و سال شناسایی آن، 2019 است. درواقع آنالیزها نشان دادند که توالی ژنوم COVID-19، 79 درصد شبیه به SARS-COV و 81درصد شبیه به MERS-COV است. همچنین 87.6 درصد با ویروسهای شبیه SARS-COV که میزبانشان خفاش چینی است، شباهت دارد. نتایج این مطالعات راه را برای شناختن ماهیت و منشأ ویروس هموار کرده است و بر گمانهای مبتنیبر تکامل طبیعی ویروس طی انتقال میان میزبانهای حیوانی و انسانی صحه میگذارد. همانطور که در گذشته هم زباد نخلی آسیایی بهعنوان میزبان واسط SARS-COV و شتر بهعنوان میزبان واسط MERS-COV شناخته شده بود. همچنین نتایج مطالعهای ژنتیکی که روی گیرنده ویروس کرونا (ACE-2) روی سلولهای بدن میزبان انجام شده و بر این اساس حساسیت جمعیتهای انسانی مختلف را نسبت به آن سنجیده است، شواهدی به دست میدهد که جمعیتهای شرق آسیا بیشترین حساسیت را نسبت به کووید-19 نشان میدهند. این میتواند توجیهی علمی برای شیوع بسیار بالای بیماری در بین این جمعیتها نسبت به جمعیتهای اروپایی و آفریقایی باشد. هنوز به درستی نمیدانیم چه چیزی باعث میشود افراد مختلف در یک جامعه حساسیتهای متفاوت و شدت بیماریهای متفاوتی را در مواجهه با این ویروس نشان دهند، اما متخصصان سازمان بهداشت جهانی اعلام کردهاند شدت ابتلای به این بیماری به امکانات محل زندگی، سن و سلامت عمومی بدن شما بستگی دارد. به طور تاریخی ویروسها از اولین پدیدآورندگان حیات روی کره زمین بودهاند. ژنوم ساده، کوچک و بسیار پویای آنها یک ابزار طبیعی و قدرتمند برای مهندسی ژنتیک در طبیعت و پیشبرد تنوع و تکامل در میان گونههای مختلف جانوران بوده است و همچنان یکی از بزرگترین ذخایر ناشناخته تنوع ژنتیکی را تشکیل میدهند. کووید-19 با محتوای ژنوم تکرشتهای RNA به کوچکی 30 کیلوباز یکی از تاریخیترین و درعینحال مدرنترین مهندسان ژنتیک در طبیعت است که دانش و سلامت امروز ما را به چالش کشیده. ضرورت مطالعات مولکولی و جمعیتی روی ژنتیک و ماهیت کووید-19 و میزبانهای مستعد آن بر ما روشن است و چنانکه گفتیم، در اغلب کشورهای درگیر با بیماری شروع شده است. در این میان جای خالی پژوهشهای متخصصان ایرانی بهشدت دیده میشود. از آنجا که گردش ویروس روی کره زمین و بُرخوردن ژنتیکی این ویروس در میان جمعیتهای مختلف با شدت و سرعت بالایی آغاز شده است، احتمال کسب جهشهای جدید و بروز پتانسیلهای بیماریزا و ناشناخته وجود دارد. ازاینرو تعیین توالی ژنوم کووید-19 فعال در ایران و شناخت گیرایی و حساسیتهای ژنتیکی جمعیت ایرانی به این ویروس و ذخیره اطلاعات جمعیتی، اهمیت فوقالعادهای در مواجهه علمی و تخصصی با این اپیدمی دارد؛ گرچه امیدواریم محدودیتهای سیاسی و اقتصادی درحالحاضر محکی بر توان علمی پژوهشگران ایرانی نباشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.