ابتکارات و فراموشيهاي بزرگ در اقتصاد بنگاههاي نوآور
هادي نيلفروشان.عضو هيئتعلمي دانشگاه شهيد بهشتي
لابهلاي مطالب منتشرشده در شبکههاي اجتماعي به نوشته طنزي برخوردم که نوشته بود: اخيرا روي بليت هواپيماها مقصد نوشته نميشود، بلکه نوشتهاند هرجا که افتاد! هرچند اين طنز تلخ، تعريضي بود بر ضرورت امنيت پروازي در کشور، اما غرض من از نوشتن اين طنز اين بود که يادآور شوم شرايط کشور برخي کسبوکارهاي نوپا و نوآفرين را به اين وادي کشانده که از تعيين مقصد ناتوان شوند و گويي چشمبسته در راهي افتادهاند که انتهاي سال هرکجا باشند، همانجا را مقصد خود تعريف يا تصور کنند. به گمانم لازم داريم هرازچندگاهي سر خود را بالا بگيريم، از زمين بالاتر بياييم و نيمنگاهي بيندازيم به اينکه اصلا چه شد که در وادي استارتاپزدن و مخلفاتش! درافتاديم و به کجا ميرويم و الزامات راه پيشرو چيست. لاجرم نياز دارم تا مطلب را از قدري بالادستتر شروع کنم. اينکه اصلا چرا به نوآوري نياز داريم و چرا نياز ما را همان سازمانهاي قديمي برآورده نکردند و چرا با راهانداختن اين جريانات باز هم نرخ نوآوري در جامعهمان بالا نيست، و چه کنيم که بالا برود. بنگاههاي اقتصادي بهطور معمول در هر محيطي به دنبال يک هدف حداقلي و يک هدف متعالي هستند. هدف حداقلي همه بنگاهها «بقا» است. بنگاهها مثل موجودات زنده تولد و مرگ دارند، و طبيعتا مثل موجودات زنده ذيشعور، هيچ بنگاهي نيز دوست ندارد از بين برود. ميل به جاودانگي و بقا در بين بنگاههاي اقتصادي نيز وجود دارد. هدف متعالي بنگاهها پس از اطمينان از بقا، «رشد» است. بنگاهها دوست دارند بزرگ و بزرگتر شوند و در اين راه هرکاري که بتوانند و مشروع بدانند، انجام ميدهند. در محيطهاي اقتصادي باز، «رقابت»، تازيانههاي سخت خودش را بر گرده همه بنگاهها فرومينشاند و ازاينرو، هر بنگاهي که در عرصه رقابت با ديگر بنگاهها، نتواند جان سالم به در ببرد، محکوم به فنا و نابودي است. اما اگر بتواند خود را در عرصه رقابت اثبات و برتري خود را تحکيم کند، راه براي توسعههاي آتي آن بنگاه بيشتر و بيشتر باز خواهد شد. پرسش اساسي و بنيادي اينجاست. اين نياز بنيادين به بقا و رشد را چه اکسيري پاسخ ميدهد و چه کيميايي اين درد را درمان ميکند؟ پاسخ، نوآوري است. نوآوري به قول تاجران و کاسبان قديميتر، يا قيمت واحد محصول را کاهش ميدهد، يا کمک ميکند تيراژ توليد بالاتر برود، يا کيفيت محصول ارتقا يابد و اين هر سه، ميتوانند راه را براي دوام و رشد بنگاه فراهم و هموار کنند. طبيعتا در اين بازي، هم بنگاهها برد ميکنند و با نوآوري مستمر و مداوم، و ارائه محصولات و خدمات جديد و توسعه فرايندهاي قديميتر، به بقا و رشد خود کمک ميکنند، و هم مستمرا به ميزان رفاه و مطلوبيت مشتريان و مصرفکنندگان افزوده ميشود. اما اين روند نوآوري مستمر، عليالقاعده نميتواند با آهنگي يکسان و مطلوب پيش برود. ظرفيت و توان ايدهپردازي و نيز ظرفيت و توان محققکردن و اجرائيساختن ايدهها بهمرور زمان براي اهالي يک سازمان سختتر و زمانبرتر ميشود، همچنانکه کالاي هدفگذاريشده نيز آرامآرام به سقف عملکردي خود رسيده و بهبوددادن سطح عملکرد آن بهتدريج کارِ سختتر و دشوارتري ميشود. اين در شرايطي است که عطش مشتريان به نوآوريهاي جديد افزايش يافته و انتظار دارند نرخ ارائه محصولات جديد از سوي شرکتها نیز افزايش يابد و زمان ايده تا محصول مستمرا کاهش بيابد. نتيجه چه ميشود؟ لاجرم بايد مرزهاي بنگاه را گشود و اجازه داد حرفها و ايدههايي که تا بهحال پشت درهاي بلند سازمانهاي بزرگ متوقف مانده بودند، وارد سازمان شوند، و تيمهاي چابک و چالاکي که ميتوانند با استفاده از مفاهيم، ابزارها و مدلهاي کسبوکار جديد، نياز بازار را برآورده کنند، با سازمان اختلاط يابند. بازشدن درِ سازمانهاي سنتي و بزرگ به روي تيمهاي جوان و پرانرژي و خوشاستعداد، منطقا ميبايست شکل و مسير مناسب خود را بيابد. هرچند براي تحقق اين هدف، راهبردهاي مختلفي از سوي بنگاههاي بزرگ قابل دنبالکردن است، اما بسياري از اين راهبردها حداقل اين الزام را دارند که تيمهاي جوان و باانگيزه و توانمند، بتوانند واحدهاي کوچک کسبوکار را شکل دهند و در مرحله بعد در تعامل با شرکتهاي بزرگ و قديمي قرار گيرند. به گمان من، اين واحدهاي کوچک کسبوکار که ويژگي اصليشان انگيزه و توان بالا در تجاريسازي و توسعه نوآوريهاي جديد با سرعت بالا و ريسک مديريتشده و چابکي لازم است، همان واحدهايي هستند که ما در ادبيات روز از آنها با تعبير شرکت نوآفرين يا استارتاپ ياد ميکنيم. پس بهطور خلاصه آنچه تا به حال گفتم يک روايت کاملا کلاسيک از چرايي نياز بنگاهها به نوآوري و فلسفه تشکيل و رشد شرکتهاي نوآفرين و استارتاپ به مثابه واحدهاي چابک و توانمند در خلق و تجاريسازي ايدههاي مؤثر و جذاب اقتصادي است. اما اين همه داستان نيست. شايد بشود گفت که وجه بسيار عجيب و تأسفبرانگيز ماجرا اين است که بعد از مدتي نسبت بين اين نهادها و موجوديتها را همه ما فراموش کرديم. در ادامه ميخواهم از فراموشيهاي بزرگ ما در جريان توسعه و حمايت از استارتاپها سخن بگويم. فراموشي و غفلتِ نخست اين است که يادمان برود نداشتن نوآوري يا به قول يکي از همکاران دانشگاهي نونياوري! بنگاهها فقط به خاطر تحليل قدرت نوآوري درونسازماني آنها نبوده است که حالا با ايجاد چند شرکت استارتاپي آن ضعف جبران شده باشد. بنگاههاي بزرگ به همان ميزان که براي بقا و دوامشان به نوآوري نيازمندند، به همان ميزان نيز ادله و برهان براي نداشتن نوآوري دارند. بخش مهمي از اين دلايل به درون سازمان آنها برنميگردد، بلکه به محيط کسبوکار و انگيزههاي اقتصادي و ضعفهاي نهادي برميگردد که هيچ ربطي به بود و نبود استارتاپها ندارند. اگر فراموش کنيم که با تصحيح نظام اقتصادي بايد راه را براي سودجوييها و رانتخواريها ببنديم، با 10 لشکر استارتاپي هم آبي گرم نخواهد شد. هيچ وقت يادم نميرود دکتر نيلي در جلسهاي ميگفتند: «وقتي يک بنگاه فعال در صنعت پتروشيمي ميتواند با اندکي لابيگري و چانهزني قيمت خوراک گاز مصرفي خود را فقط 10 سنت کاهش دهد و از قِبَل اين تخفيف 10سنتي، ميلياردها تومان سود کسب کند، چرا بايد خود را درگير کار پرمخاطره، پرهزينه و پردردسري چون نوآوري و توسعه فناوري کند؟» و حالا اگر در همين محيط پر از رانت، کنار اين مجتمع پتروشيمي دهها استارتاپ هم تأسيس کنيم و پارکها بزنيم، بيتعارف همه آنها با هم سرکار خواهند بود! بر همين وزن است اهميت بهبود فضاي کسبوکار و شفافسازي آن و حذف موانع و قوانين دستوپاگير و چالشهاي خودساخته که بهتنهايي ميتوانند فاتحه بسياري از کسبوکارهاي نوپا را بخوانند. همين يک فقره اخير که در پاييز امسال دو هفتهاي اينترنت کشور قطع شد، کافي بود تا بسياري کسبوکارها باور کنند که بر ديوار اين عمارت نميتوان يادگاري نوشت و بايد توش و زاد سفر بربست و براي استارتاپ مقصد جدیدی در نظر گرفت. باز لازم است ذيل همين فقره اشاره کنم که نوآوري و مراکز نوآوري و شتابدهنده و پارک و مرکز رشد و تأسيس دهها نهاد ديگر نميتوانند به اندازه بهرسميتشناختن و جديگرفتن نظام مالکيت فکري به حفظ و دوام کسبوکارهاي نوپا کمک کنند. براي مثال فقط کافي است نيمنگاهي به عملکرد نوآوري چين ظرف دو دهه اخير بيندازيم تا ببينيم جديگرفتن مباحث حقوق مالکيت فکري و ثبت پتنت چقدر توانسته است عملکرد نوآوري چين را بهبود بخشد. تازه چيني که تا سالها همه اشتهارش به کپيکردن بدون اجازه همه چيز از همه جا بوده است. يک نظام مالکيت فکري قوي، براي همه نوآوران در همه سطوح (چه در بنگاههاي بزرگ و چه در بنگاههاي کوچک و نوپا) اصليترين ضامن حفظ انگيزهها است. مدرنکردن و نوسازي اين نظام در ايران معاصر يکي از اوليترين وظايف و تکاليف دستگاههاي حکمراني است. فراموشي و غفلت دوم به گمان من اين است که فراموش کنيم اصلا اين شرکتهاي نوپا قرار بود در منظومه و مدار شرکتهاي بزرگ هويت يابند و بالنده شوند. يک شرکت استارتاپي اگر نتواند خودش را در منظومه و مدار يک شرکت بزرگ قرار دهد، در اغلب موارد يا راهي به سمت بقا و رشد نخواهد داشت يا آن راه اصلا هموار و آسان نخواهد بود. امروزه بسياري از جوانها به برکت رويدادها و بانگها و طنينها تقريبا دعوت اکوسيستم استارتاپي را به سمت خود دريافت کردهاند، اما شايد کمتر کسي به آنها متذکر شده که اگر نتوانند راهي به سوي بازار (که عمدتا و بعد از فرونشست غبار کسبوکارهاي «اسنپ الگو» ديگر مشتريان نهايي (B2C) نيستند و اغلب ديگر واحدهاي کسبوکارند) بيابند، واقعا در مسير خوبي قرار نخواهند گرفت. اين در شرايطي است که بنگاههاي بزرگ با سرعتي کمتر از حد انتظار به سمت اين اکوسيستم روي ميآورند. چه کسي بايد اين برخورد و تلاقي و اين بههمرساني را جدي بگيرد و براي تحقق آن کوشش كند؟ اينها نمونههايي از فراموشيهاي ما در مسير توسعه و تقويت شرکتهاي استارتاپي است. البته ماجراي توسعه اکوسيستم استارتاپي، فراموشيهاي ديگر از جنبههاي ديگر (مثلا از جنبه جامعهشناسي اقتصادي) نيز دارد، که وقت و مجال آن در اينجا فراهم نيست.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.