معرکهگيرها را حمايت نکنيم
ابوالفضل حاجيزادگان.پژوهشگر اجتماعي
درباره کارکردها و کژکارکردیهاي شبکههاي اجتماعي آنلاين، سخنها و تحليلهاي فراواني مطرح شده است. طبيعتا تصادفي نيست که کارکردهاي مثبت معمولا ازسوي طرفداران گشايش سياسي مورد تأکيد قرار ميگيرند و کژکارکردیها نيز غالبا ازسوی محافظهکارها برجسته ميشوند. اما در اين يادداشت قصد دارم نه از موضع محافظهکاري و طرفداري از محدودکردن رسانههاي جديد، بلکه از موضع طرفداري از اين رسانهها، درباره يکي از آسيبهاي رسانههاي جديد در جوامعي مانند جامعه ايران بنويسم؛ با اين توضيح که راه مقابله با اين آسيب، هر چيزي بهجز محدودکردن رسانههاي جديد ميتواند باشد. در کشورهايي که صحت و دقت روشهاي رسمي و قانوني براي سنجش آراي شهروندان -ازجمله انتخابات و نظرسنجي- مورد مناقشهاند، شبکههاي اجتماعي آنلاين بهجاي تسهيل گفتوگوهاي عمومي درباره مسائل مختلف، به صحنهاي براي رقابت مداوم بين جريانهاي سياسي گوناگون براي اثبات بيشتربودن طرفدارانشان تبديل ميشوند. البته «مسابقه اکثريتنمايي» در فضاهاي آنلاينِ همه کشورها ديده ميشود، اما بهنظر ميرسد که اين پديده در کشورهايي که از توسعهيافتگي سياسي کمتري بهرهمندند، شدت بيشتري دارد. تحليل کلاندادههاي توييتر نشان ميدهد که توييتر ايراني بهطور فزايندهاي در محاصره شبکههاي سازماندهنده اکانتهاي تقلبي قرار گرفته است. اگر تا سال گذشته، چند اکانت با نامهاي مستعار، بازيگران اصلي مسابقه اکثريتنمايي بودند، در سال جاري، شبکههاي اکانتسازي و هشتگسازي مختلفي وارد اين رقابت شدهاند که با ايجاد اکانتهاي تقلبي و توليد محتواهاي آميخته با هجو، رتوريک، پلميک و...، سعي بر القاي در اکثريتبودن -و لابد محقبودن!- دارند. نکته مهم ديگر اين است که توسل به اين ابزارها، روزبهروز گستره بيشتر و متنوعتري از جريانهاي سياسي را دربر ميگيرد. حمله اکانتهاي تقلبي برانداز به آقاي ظريف و ترندشدن هشتگ مربوط به يکي از برنامههای تلويزيوني با کمک اکانتهاي تقلبي، مهمترين مصاديق کاربرد اينگونه تقلبها در توييتر ايراني در سال ۹۸ بودهاند. اين معرکهگيريهاي سياسي در فضاي آنلاين، گاهي با انتشار توييتهايي با فراواني غيرمعمول و گاهي نيز با بهکارگيري تعداد زيادي از اکانتهايي که بهصورت فلهاي ايجاد شدهاند، رخ ميدهد. از بين بيش از ۲۱۲ هزار اکانت فعال توييتر ايراني در سال ۹۸، حدود ۳۱ هزار اکانت ازسوی توييتر حذف شدهاند. علت اصلي حذفشدن اين صفحهها، رفتارهاي تقلبآميز بوده است. لازم به توضيح است که در اينجا منظور از اکانت فعال، اکانتي است که دستکم در سال گذشته، با يکي از هشتگهاي مهم توييتر ايراني، متني را توييت يا ريتوييت کردهاند. با اينکه اکانتهاي تقلبي حذف شدهاند، فقط حدود ۱۵ درصد از کل اکانتهاي فعال، توييتر ايراني را تشکيل ميدهند، اما روشن است که حجم رفتارهاي مخرب اين اکانتهاي تقلبي در گلآلودکردن فضاي گفتوگوهاي عمومي در توييتر ايراني، بسيار بيشتر از ۱۵ درصد بوده است؛ چراکه اساسا يکي از روشهاي رايج تقلب ازسوی اين اکانتها، انتشار پرتکرار هشتگهاي دلخواهشان در فضاي توييتر است. علاوه بر اين، بسياري از آن حدود ۱۸۰ هزار اکانت باقيمانده نيز در اين مسابقههاي اکثريتنمايي، اقدام به تقلب ميکنند و هنوز ازسوی توييتر شناسايي نشدهاند.
در نتيجه ميتوان گفت، متأسفانه رسانههاي جديد در کشورهايي مثل ايران، دچار يک وضعيت تراژيک شدهاند. همانها که با نويد ايجاد بسترهايي مناسب براي گفتوگو و تبادل نظر ميان شهروندان مختلف، وارد زندگي روزمره هزاران ايراني شدند، امروزه به ابزاري براي معرکهگيريهاي سياسي در مسابقههاي اکثريتنمايي تبدیل شدهاند. اما از نظر نگارنده اين سطور، نکته کليدي و مهم اين است که اين وضعيت تراژيک، سرنوشت محتوم و اجتنابناپذير رسانههاي جديد نيست. تحليل الگوهاي مختلف رفتارهاي تقلبي در توييتر نشان ميدهد که هيچکدام از هشتگهاي تقلبي قادر نبودهاند که بدون همراهيها و حمايتهاي ناخواسته کاربران عادي، در مسابقه اکثريتنمايي به موفقيت برسند. اولين و شايد مهمترين کاري که از دستهاي کوچک ما برميآيد اين است که با همه کمپينهايي که در فضاي آنلاين مطرح ميشوند، نقادانه برخورد کنيم و مواظب باشيم که به ترويج پيامهاي آلوده به تقلب کمک نکنيم. طبيعتا وقتي کاربران توييتر، از محتواهاي کمپينهاي تقلبي استقبال نکنند، ميتوان اميدوار بود که توييتر بازنمايي نسبتا متوازنتري از واقعيتها داشته باشد. اين سختگيري روششناختي، ميتواند ما را با بخشهاي کمتر ديدهشده واقعيت آشنا کند؛ چيزي مثل تعمق درباره فضاهاي سفيدِ بين خطوط سياه نوشتهها.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.