گفتوگو با پدرام سلطاني، فعال اقتصادي
امیدوارم شانس بیاوریم
براي مرور اتفاقات مهم سال گذشته که در شبکههای اجتماعی بازتاب داشت و آنچه قرار است در آينده با آن مواجه شويم، سراغ «پدرام سلطاني» رفتهايم؛ فعال اقتصادی كه حالا در كنار فعاليتهاي اقتصادي از رسانههاي جديد براي برقراري ارتباط با ديگران سود ميبرد و ميتوان نظراتش را در توييتر و فعاليتهاي شهروندياش را در اينستاگرام دنبال كرد. در روزگاري نهچندان دورتر، از بيان نظراتش بيشتر پرهيز داشت؛ زماني كه نایبرئيس اتاق بازرگاني ایران بود و فقط از نظر اقتصاد مسائل را تحليل و ارزيابي ميكرد. اما حالا معتقد است مسائل اقتصادي، تأثيرات اجتماعي و در عين حال ريشههاي سياسي و فرهنگي دارد. هرچند برخلاف كلماتي كه با دقت انتخاب ميكند، از نظر او سال گذشته را ميتوان سال «افول اميد» ناميد.
راستش يكي از سؤالهايي كه برايم مطرح است، حضور شما در شبكههاي اجتماعي، از توييتر و اينستاگرام گرفته تا كانال تلگرام است، درحاليكه ميگويند فعالان اقتصادي ثانيهثانيه وقتشان مهم است. بايد ببينيم چه چيزي در مقابل اين ثانيهثانيه به دست ميآوريم. در عصر جديد اصولا بسياري از فعاليتها با فضاي مجازي پيوند دارد، اين شبكهها و اين نحوه ارتباط اهميت بالايي دارند. براي من شبكههاي اجتماعي بهمنزله تريبوني است كه پيشتر فقط در اختيار رسانههايي نظير صداوسيما، خبرگزاريها و مطبوعات كاغذي بود. اكنون بهراحتي در شبكههاي اجتماعي متفاوت ميتوانم نظراتم را با مخاطباني كه علاقه دارند در ميان بگذارم. بخشي از زماني كه پيش از اين براي بيان آرا و نظراتم در رسانهها ميگذاشتم بر شبكههاي اجتماعي متمركز كردهام. حضورم كه در صداوسيما صفر است و در نشريات كمتر شده است. عملا زمانم را تقسيم كردهام و بخشي از وقتي كه براي اطلاعرساني و تأثيرگذاري داشتم به حضورم در شبكههاي اجتماعي اختصاص دادهام تا نظراتم را براي كساني كه به آنها توجه ميكنند يا خوانندگان افكار من هستند، بيان كنم. مخاطبانتان را بيشتر چه كساني میدانید؟ البته از اين نظر ميپرسم كه برخي از مطالب و نوشتههايتان مستقيم خطاب به مسئولان است. من گروه مخاطب را تعريف نكردم، اما طبيعتا بهویژه در يك سال اخير كه مأموريتم در اتاق بازرگاني به پايان رسيده است، احساس آزادي بيشتري دارم و نظراتم را راحتتر بيان كردهام. قبلتر بيشتر در زمينه اقتصادي صحبت ميكردم تا بهنوعي نظرات من به جايگاه اتاق خدشه وارد نكند؛ بهنوعي مسئوليت سازماني احساس ميكردم. اما آن چيز ديگري كه در يك سال اخير تغيير كرده وضعيت كشور است و همهچيز از اقتصاد تا سرمايه اجتماعي، انسجام اجتماعي، اميد اجتماعي، سبك زندگي، آينده كشور و آينده همه ما تغيير كرده است. در اين شرايط تخصصي و متمركز صحبتكردن بر اقتصاد چندان سودمند نيست. الان مشكل اقتصاد در نحوه حكمراني ريشه دارد، اگر آسيبشناسانه بخواهيم نگاه كنيم و منتقدانه براي يافتن آسيبها و چارهجويي اقدام كنيم از مسير اقتصاد به سياست، اجتماع و نحوه حكمراني بايد كوچ كنيم. مسائل مختلفي پيش آمده است، از ماجراي مرگ كولبرها تا اعتراضات آبانماه، سيل، سقوط هواپيما و... همه اینها به نظر ريشه اقتصادي دارد؟ آسيبهايي كه به اقتصاد وارد شده است به سياست و حكمراني ارتباط دارد و پارادايمي كه مسئولان اتخاذ كردهاند به اقتصاد آسيب وارد ميكند. به عنوان يك فعال اقتصادي كه از عوامل و دلايلي كه به تنگناي روزافزون شرايط دامن زدهاند، اطلاع دارد، موضوع فقط در اقتصاد و بحث تخصصي اقتصاد پايان نمييابد. هنگامي كه بحث مهاجرت ميشود، درباره آن ابراز نگراني ميكنم چون براي افرادي كه در كسبوكار فعالاند آسيبزننده است، يا هنگامي كه درباره مشكلات محيطزيستي، آلودگي هوا، كمبود آب، خشكسالي و... هشدار ميدهم، میدانم که همه اينها عواقب و خسران اقتصادي به دنبال دارند. وقتي از اين عوامل و مسائل به عنوان يك چهره اقتصادي صحبت ميكنم، ميخواهم مخاطب را متوجه كنم؛ نرخ ارز، نرخ بيكاري و... شاخصهاي محض اقتصادي نيست. خيلي از شاخصهايي كه به اقتصاد ما آسيب ميزند، از مسائل ديگر برميآيد و ناچاريم كه آنها را بيان كنيم و اظهارنظر كنيم. اما اين مسائلي كه شما اشاره كرديد، هركدام را ميتوان در فضاي خودش تحليل كرد. اعتراضات آبان و سقوط هواپيما دو لطمه شديد به اعتماد و سرمايه اجتماعي كشور وارد كرد. درباره كاهش اعتماد عمومي و بياعتمادي و كاهش سرمايه اجتماعي ميتوان مفصل صحبت كرد كه بحث ما در اینجا نيست. ترور سردار سليماني و حمله به پايگاه آمريكا بحثهاي جدي امنيتي را درپي داشت كه ما را به آستانه جنگ بردند. اگرچه پيامدهايش را ميتوان بر اقتصاد، پايداري اجتماعي و توسعه كشور و آينده كشور تحليل كرد. چقدر مسائل رخداده در سال 98 به دليل بازتابهاي تحريم و خروج آمريكا از برجام بود؟ اگر از اين اتفاقات عبور كنيم و روند يك سال گذشته را مرور كنيم، ميگويم بهطوركلي رويكرد دولتمردان را نميتوان به سال 98 منحصر كرد. اين روند از سال گذشته و پس از خروج ترامپ از برجام آغاز شده است. این رويكرد روندي را داشته و دنبال كرده و مرتب براي ما با انباشت هزينه، تكثير مسئله و مشكل و تنگناي اقتصادي و رفاه اجتماعي را به وجود آورده كه در سال 98 اوج گرفته است. خروج ترامپ از برجام شوكي بود كه در سال 97 به كشور وارد شد و 98 همان روند ادامه داشت و مشكلات كماكان بزرگ ميشود و چشمانداز را تيره و تارتر كرده و اميد را پايين آورده است. از منظري ميتوان امسال را سال «افول اميد» ناميد. با رويكردهايي كه از مسئولان شاهد بوديم، از مواضعي كه نسبت به شرايط گرفتهاند و مردم را دچار شرایط خاص كردهاند. البته يك نكته تكميلي هم بگويم. من برخلاف گروه و گروههايي كه ميخواهند توپ را در زمين جناحهاي سياسي بيندازند، بحث را فراتر از جناحبنديها ميبينم. همه اين رويكردها طفرهرفتن از اصل موضوع است. نحوه ادارهكردن مهم است، مسئولان بايد باور كنند كه اين شيوه نیاز به اصلاح دارد. مسئولان كه ظاهرا صداي ما را نميشنوند؛ به نظرتان مردم براي بهبود وضعيت چه نقشي دارند؟ فکر میکنم خود شما هم بر اين اعتقاديد چون به سراغ مدرسهسازي رفتهايد و بر توسعه اجتماعي و عدالت اجتماعي تأكيد داريد. جواب اين سؤال سهل و ممتنع است. براي بخش سهل جواب ميتوانم بگويم اصل مردم هستند. براي بخش ممتنع آن بايد بگويم افراد ناديده گرفته شدهاند. هنگامي كه فضاي كشور ملتهب باشد، كاركرد شهروندي را كم اثرتر ميكند. همين مسئله مدرسهسازي كه اشاره شد، اگر ثبات باشد و اقتصاد در حال رشد باشد، انجام فعاليتهاي جمعي ممكن ميشود. فعالان و كنشگران عدالت آموزشي و مدرسه با توان، اميد و انگيزه بيشتري فعاليت ميكنند و تأثير كارشان ديده ميشود. وقتي بحران و التهاب باشد، از جنبههاي مختلف افراد در تنگنا قرار ميگيرند در آن شرايط اينگونه كارها مانند آجرگذاشتن بر بنايي است كه ديوارهاي ديگرش را عدهاي با بيل و كلنگ تخريب ميكنند. با اين مثال ساده ميخواهم بگويم، نقش مردم هم در توسعه و بالندگي كشور بهشدت تحت شعاع حاكميت است و در زير سايه رويكرد دولت قرار گرفته است. يك وجه ديگر را مثال ميزنم مثلا در صداوسيما بهتازگي برنامه «چتر نجات» را ساختهاند كه عليه سازمانهاي مردمنهاد است. هنگامي كه اقتصاد ضعيف ميشود، كنشگري مدني هم از بُعد اقتصادي ضعيف ميشود و تجهيز مالي كارهاي مدني ضعيف ميشود. هم از بُعد اجتماعي ضعيف ميشود و وقتي مردم نااميد باشند مشاركت كم ميشود. هنگامي كه حاكميت سازمانهاي مردمنهاد را در مقابل خودش ميبيند به اين ترتيب است كه مردم منفعل باشند و در اصل مردم هيچكاره ميشوند، درحاليكه وقتي مردم بازيگر باشند ميتوانند در اداره کشور سهم داشته باشند، اما هنگامي كه كنار گذاشته شوند و فقط نظارهگر باشند هر خطا و قصوري را بزرگتر ميبينند و معترض ميشوند. مردم فكر ميكنند يك گروه اقليتي غير از خودشان هستند كه حق تصميمگيري دارند، به اين ترتيب ميزان اعتراضات مردم بيشتر ميشود. يك زماني راحت ميشد پرسيد كه چه انگيزهاي باعث ميشود كه بتوان ايران را دوست داشت و به مقصد يك جاي آسودهتر مهاجرت نكرد، اما از هنگامي كه آن خانم مجری در تلويزيون گفتهاند كه هركسي نميخواهد برود، ديگر اين سؤال هم جور ديگري تعبير ميشود. اما ميخواستم به يكي از توييتهاي شما ارجاع دهم كه نوشته بوديد ديگر مانع كسي براي رفتن نميشويد. من هميشه جزء كساني بودم كه سعي ميكردم رأي افراد را براي مهاجرت و ترك ايران عوض كنم. از بعد اين وقايع، ديگر اصراري ندارم و واقعا با خودم درگيرم كه چطوري قرار است جوابشان را مثلا براي پنج سال بعد و شرايط بدتر بدهم. من فكر ميكردم بودنشان به اين وضعيت گذار كمك ميكند، دوست داشتم اطرافم از افراد توانمند خالي نشود، اما الان خيلي دستم پر نيست و استدلالهايي كه قبلا داشتم نميتواند قانعشان كند. دوره آقاي خاتمي چشمانداز اميدبخشي داشتيم، دوره دوم آقاي احمدينژاد اين اميد وجود داشت كه افراد ديگري بيايند و تغيير ایجاد شود. فكر ميكرديم اگر رأي بدهيم ميتوانيم در تغيير شرايط موفق شويم. در دوره اول آقاي روحاني و مذاكرات برجامي، بار ديگر طليعهاي به وجود آمد. اما در يك سال و نيم گذشته، فارغ از بدشانسي انتخاب ترامپ كه يك انسان نامعقول هدايت سكان قويترين كشور جهان را به دست گرفت، رويكرد و رفتارهاي خودمان هم خوب نبود. یك جريان در کشور پس از برجام هر روز قدرت بيشتري گرفت و كارشكني كرد و بهانه كارشكني را به دست لابيهاي آمريكا در منطقه داد و هيزم خوبي براي آتش شلوغكاريها و برخوردهاي ترامپ فراهم شد. اما در پاسخ به پرسشتان براي رفتن و مهاجرت، هفتهاي نيست كه اين پيشنهاد و اين دغدغه مطرح نشود و هر روز اتفاقي ميافتد كه به اين كار، فكر كنم. در يادداشتي درباره اميدواري نوشته بوديد؛ البته قبل از وقايع آبان بود! در يادداشتي كه حدود دو ماه پيش نوشته بودم درباره اينكه مردم به چه چيز ميتوانند اميدوار باشند، اشاره کرده بودم كه به اقتصاد پرحاشيه كشور، به جريان اداره كشور اميدي ندارم، اما به جريان بالنده مردم اميدوارم. هرچند هنوز اين اتفاقات تلخ دوماهه رخ نداده بود، اما همه اين اتفاقات هم سبب شد كه مردم خيلي آگاهتر، مطالبهگرتر و منتقدتر از قبل شوند. اينها روحياتي در جامعه است كه باعث تغيير و تحول ميشود. اما اينكه چقدر در بستر اداره كشور اين رفتارها پذيرفته شود، من جوابي برايش ندارم. اما اين را ميدانم كه سرانجام، روحيه و بالندگي مردم، راهش را در بستر جامعه و كشور پيدا ميكند. و چشمانداز شما براي آينده؟ واقعا نه خودم، نه مردم و فكر ميكنم حتي دولت هم نمیتواند چشمانداز كوتاهمدت يا ميانمدت کشور را پيشبيني كند. پيشبيني چشمانداز بلندمدتِ مثلا 20-30 ساله كه شبيه بختآزمايي و قرعهكشي است. چطور ميتوان براي كشوري كه تا دو، سه سال آينده آن را نميتوان پيشبيني كرد، چشمانداز 20-30 ساله تعريف كرد؟ يعني شما هم نميتوانيد بهراحتي پيشبيني كنيد؟ اين شرايط را قبلا هم داشتهايد كه نتوانيد پيشبيني كنيد؟ آنچه مطمئنم اين است كه سال 99، سال سختي است و سال 1400 هم مناسب نيست، نميدانم اندكي بدتر از شرايط سال 98 را تجربه خواهيم كرد يا اندكي بهتر. استنباط كليام اين است كه هرچه هم جلوتر ميرويم شرايط همينگونه است. همانطور كه قبلتر هم گفتم ما در دوره دوم آقاي احمدينژاد هم همين وضعيت را داشتيم، اما در آن زمان اميدوار بوديم تا تغييري پيش بيايد اما اكنون اين اميدواري وجود ندارد كه بهصرف آمدن كابينه جديد بتوان تغيير شگرفي رخ دهد. اين شيوه اداره كشور است كه سبب شده كشور كاملا به انباشت ناكارآمديها برسد و نياز است كه اصلاحاتی اساسي رخ دهد. طبيعتا با مشاركت مردمي، مطالبهگري و افزايش سطح آگاهيها، اين روند ميتواند تسريع و حادث شود و اميدوارم خوششانس باشيم و شرايط محيطي هم همراه ما باشد، چراكه خيلي مهم است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.