درهمتنيدگی زیستشناختی
عطا كاليراد.پژوهشگر زيستشناسي تکاملي، پژوهشگاه دانشهاي بنيادي
زماني که وقت آن فرا رسيده بود تا در زمستان ۱۳۹۶ همايشي در پژوهشکده علوم زيستي پژوهشگاه دانشهاي بنيادي تحت عنوان «مرزهاي علوم زيستي» برگزار کنيم، در پي جمله قصاري افتادم تا در تارنماي اين همايش به کار ببريم. درنهايت جملهاي منتسب به زيستشناس شهير، سيدني بِرِنِر (۱۹۲۷-۲۰۱۹) را به ياد آوردم: «پيشرفت در علم وابسته به روشهاي تازه، کشفيات جديد و انديشههاي نو-احتمالا به همين ترتيب- است». البته با مختصر جستوجويي دريافتم که خود سيدني بِرِنِر نيز بهزبانآوردن اين جمله را به ياد نداشت. البته او با اندکي جستوجو سرچشمه اين جمله قصار را در متن سخنراني خود که در ۲۰ مارس ۱۹۸۰ در مؤسسه فِرِدريک ميشِر، در بازل سوئيس، ايراد شد يافت: «بار ديگر توجه شما را به خصوصيت کموبيش معمول پيشرفت در حوزه علمي من و شما جلب ميکنم؛ بخش اعظمي از پيشرفت به ميانکنش روش، کشفيات و انديشههاي نو -احتمالا به همين ترتيب حائز اهميت هستند- وابسته است». نميتوان در صحت درک شخصي به بلندنظري و ژرفانديشي برنر از علم زيستشناسي چندان تشکيک کرد؛ او در کشف ماهيت رمز ژنتيک نقش پررنگي داشت، گونهاي از کرم حلقوي را به مدل مطالعه تکوين موجودات بدل کرد و سواي نوبل فيزيولوژي و پزشکي که در سال ۲۰۰۲ دوشادوش رابرت هورويتز و جان سالستِن دريافت کرد، يک دوجين افتخار علمي ديگر نيز نثارش شد. با انتشار مقاله در نشريه نيچر در اکتبر ۲۰۱۹ در باب برتري کوانتومي به دست تعداد پرشماري پژوهشگر (که برخي در قالب شرکت گوگل فعاليت ميکنند)، تصور جهشي در توانايي محاسباتي و اثرات آن بر جمله فعاليتهاي بشري، ازجمله علم، داغ داغ است. آيا همانند جمله قصار برنر، اين جهش در توان محاسباتي ميتواند به فهم عميقتر ما از ماده زنده بينجامد؟ پيشبيني آينده تقريبا همواره به ناکجاآباد ميانجامد و کمتر پيشبينياي است که در چند دهه سادهلوحانه و مضحک به نظر نرسد. آثار علمي-تخيلي، به قلم افراد باريکبيني نظير آسيموف، اِسوياتوسلاو لِم، آرتور سيکلارک و امثالهم به خوبي نشان ميدهند که هوش سرشار مانند گوي بلوريني نيست که از پس ترسيم آنچه رخ خواهد داد، به سادگي برآيد. رويکرد معقولانهتر اين است که بپرسيم چه پرسشهايي از جهش چشمگير در توانايي محاسباتي ما -وعده پردازندههاي کوانتومي- بهره خواهند برد. در حوزه علوم زيستي، بخشي از پرسشها اساسا تفاوتي با چرتکهانداختن در مقياسي وسيع ندارند. مباني علمي اين پرسشها سراسر شناختهشده است، اما محاسبه براي پاسخ به اين پرسشها همچنان دشوار. به عنوان مثال، پيشبيني ساختار سهبعدي پروتئين از اين قسم پرسشهاست: ساختار تکتک اجزاي سازنده پروتئينها (آمينواسيد) کاملا شناختهشده و ماهيت برهمکنش اين آمينواسيدها نيز هويداست، اما محاسبه برهمکنش تعداد زيادي آمينواسيد براي پيشبيني ساختار پايدار آن در موجود زنده و پيشبيني چگونگي ميانکنش چند پروتئين وظيفهاي است که تنها به مدد سادهسازي بسيار ميسر ميشود. استنباط رابطه ميان گروههاي مختلف موجود زنده نيز به همين روال مبتني بر محاسبه فراوان است. اگر بخواهيد خويشاوندي سه گونه را نشان دهيد -يعني همه آنها را با دو خط به هم متصل کنيد- تنها يک حالت ممکن خواهد بود: گونه ۱- گونه ۲- گونه ۳. اگر بخواهيد همين کار را با چهار گونه انجام دهيد، به ناگاه سه حالت ممکن خواهيم داشت: (گونه ۱- گونه ۲) - (گونه ۳- گونه ۴) يا (گونه ۱- گونه ۳) - (گونه ۲- گونه ۴) يا (گونه ۱- گونه ۴) - (گونه ۲- گونه ۳). اگر تعداد گونهها را به هشت عدد افزايش دهيم، تعداد حالتهاي ممکن به ۱۰۳۹۵ خواهد رسيد و اگر بخواهيم تمامي روابط تکاملي ممکن ميان ۱۰ گونه را ترسيم کنيم بايد ۲،۰۲۷،۰۲۵ درخت بکشيم. فکر ترسيم درختهايي که ۲۰ گونه را به هم ربط ميدهند بايد لرزه بر اندام شما بيفکند چراکه باید دست خود را براي برکاغذآوردن ۲۲۱،۶۴۳،۰۹۵،۴۷۶،۶۹۹،۷۷۱،۸۷۵ درخت گرم کنيد (تعداد اعداد براي اين حالت چنان زياد است که احتمالا خطا در نگارش اين عدد از جانب راقم اين سطور از نظر آماري قابل ملاحظه است)! پاسخ به اين قسم پرسشها به دليل محدوديتهاي رايانهاي با ميانبرها و شگردهايي زيرکانه حل ميشوند، اما با کاهش چشمگير زمان محاسبه در پردازندههاي کوانتومي، ميتوان انتظار فهم ژرفتري از اين پديده را داشت. اين مثالها در واقع براي بهچالشکشيدن جمله قصار برنر آورده شد؛ چنين پيشرفت محاسباتياي شايد راه را بر پرسشهايي از قبيل پيشبيني ساختار فضايي پروتئين، ترسيم دقيق درختهاي تکاملي، پيشبيني برهمکنش ميان داروها و پروتئينها و... بگشايد، اما احتمالا به انقلابي در زيستشناسي نخواهد انجاميد. اين ادعا که انقلابي در توان محاسباتي، با فرض اينکه اين توانايي براي انجام وظايف محاسباتي علمي فراتر از مسائل به نسبت پيشپاافتادهاي -از نظر يک زيستشناس- مانند توليد عدد شبهتصادفي رود و به شکلي گسترده در دسترس علمورزان قرار گيرد، شايد گزافهگويي به نظر آيد. اما زيستشناسي عصر ما از بسياري از جهات به فيزيک قرن نوزدهم ميماند، در انتظار ظهور انديشههايي سراسر جديد. چنين تصوري در باب انقلابي علمي در زيستشناسي چندان غريب نيست. کارل ووز (۱۹۲۸- ۲۰۱۲)، زيستشناس شهير که شاخهاي جديد از حيات تکياختي (آرکيها) را کشف کرد، به شيوايي اين مسئله را به تصوير ميکشد: «شناخت ما از زيستشناسي همانقدر ژرف است که فيزيک يک قرن و اندي پيش. در هر دو حوزه، باور راهگشا به انتهاي راه رسيده بود و نمودي تازه، ژرفتر و هيجانآورتر از حقيقت مورد نياز بود. اگر به صد سال پيش بازگرديم، حسي مشابه در باب تکميل علم در فيزيک در پايان قرن نوزدهم رواج نداشت؟ پرسشهاي سترگ جملگي حل شده بودند و صرفا کار باقيمانده افزودن بر جزئيات بود. دوباره چنين شده است!». به نظر پرسشهاي کنوني ما، چيستي حيات، ماهيت ميانکنشهاي ژنتيکي، رابطه ميان اطلاعات ژنتيکي يک موجود و ريخت و رفتار آن موجود و پرسشهاي ژرف اينچنيني بيش از آنکه نيازمند توان محاسباتي دوچندان باشد، نيازمند انديشههاي نو است. گرچه بر توصيف برنر از تاريخچه زيستشناسي در نيمه دوم قرن بيستم -«روشهاي تازه، کشفيات جديد و انديشههاي نو» - اشکالي وارد نيست، اما احتمالا براي توصيف آنچه در قرن بيستويکم بايد رخ دهد تا فهم ما از سامانههاي زنده ژرفتر شود، بايد ترتيب سه رخداد وارونه شود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.