|

محاسبات اوج مي‌گيرند

عرفان محمدنيا.پژوهشگر فيزيک

از کشف آتش و اختراع خط تا گام‌نهادن روي ماه و آغاز عصر اطلاعات، تاريخ لحظات شگفت و بزرگ بسياري را در خود جاي داده‌ است، اما در اين ميان برخي به‌قدري درخشان هستند که هريک سرآغاز عصري نوين در زمانه خود بوده‌اند. تحولي که هر يک در تاريخ ايجاد کرده‌اند، به آن اندازه‌ عظيم و فراگير است که بدون آنها، گذر از عصر پيشاتاريخ به عصر مدرن و پسامدرن را نمي‌توان متصور شد. خبر دستيابي گوگل به برتري کوانتومي-گرچه توسط رقباي اين کمپاني به چالش کشيده شد- آن‌قدر بزرگ است که جامعه علمي را هيجان‌زده کرده‌ است. براي آنکه اهميت بزرگي آن را درک كنيد، پيش از هرچيز بايد خاطرنشان کرد که اگر کمي خوش‌بيني و شانس را چاشني خبر کنيم، شاهد شروع يک انقلاب خواهيم بود که عصر نويني را آغاز مي‌کند.

تمامي کامپيوترها، از کامپيوتر قديمي که سال‌هاست در گوشه‌اي از انبار يا اتاق خاک مي‌خورند تا قوي‌ترين ابرکامپيوترهاي دنيا همه و همه براي انجام محاسبات و عمل به دستورات کاربرهاي خود از روش مشترک بهره مي‌برند. کامپيوترها تنها دو رقم صفر و يک را مي‌فهمند. ترانزيستورهاي موجود در کامپيوتر از طريق ايجاد پالس‌هاي الکتريکي، اطلاعات ورودي را از طريق الگويي خاص به‌صورت رشته‌‌اي عددي متشکل از دو رقم صفر و يک درآورده و اصطلاحا کدگذاري مي‌کنند. در نهايت مجموعه‌ اين اطلاعات در کامپيوترها به زبان صفر و يک تبديل مي‌شود تا پردازنده‌ها بتوانند از زبان دوحالتي خود استفاده کرده و الگوهايي ايجاد کنند که قادر به حل مسائل و پردازش ديتاهاي ورودي باشند. کامپيوترهاي امروزي (کلاسيک) قوانين فيزيک کلاسيک را اجرا مي‌کنند و با الگوي مشخصي به پردازش اطلاعات ما مي‌پردازند. اما روش کار کامپيوترهاي کوانتومي به فيزيک کلاسيک خلاصه نمي‌شود. کامپيوتر کوانتومي دستگاهي است که عمل پردازش را با استفاده از قواعد حاکم بر دنياي ريزذرات انجام مي‌دهد و آرايش جديدي از پردازش اطلاعات را با ويژگي‌هاي برتري نسبت به کامپيوترهاي عادي به ما ارائه مي‌دهد و روش قدرتمندتري براي پردازش اطلاعات و براساس قواعد فيزيک کوانتومي پيش‌روي ما مي‌گذارد. در ادامه به بيان خلاصه‌اي از نحوه‌ کارکرد کامپيوترهاي کوانتومي و تشريح قوانيني در دنياي ريزذرات مي‌پردازيم که ساخت اين کامپيوترها را ممکن كرده و دليل برتري آنها بر کامپيوترهاي امروزي را سبب مي‌شود.

محاسبات کوانتومي هر عدد طبيعي بزرگ‌تر از يك را که تنها بر خود و يك بخش‌پذير باشد، عدد اول و در غير اين صورت آن را عدد مرکب مي‌ناميم. به بيان ساده‌تر اعداد مرکب در واقع از حاصل‌ضرب حداقل دو عدد اول (دو عدد مي‌توانند داراي يک مقدار باشند) حاصل مي‌شوند. پيتر شر، استاد رياضيات دانشگاه ام‌آي‌تي آمريکا، در سال ۱۹۹۴ الگوريتمي را طراحي کرد که به وسيله آن بتوان اعداد مرکب و پيچيده را به اعداد اول تشکيل‌دهنده آنها تجزيه کرد. تجزيه اعداد مرکب کوچک به اعداد اول تشکيل‌دهنده‌ خود کار چندان آساني نيست و مي‌تواند ساعت‌ها يک انسان را به خود مشغول كند؛ کاري که کامپيوترهاي کلاسيک مي‌توانند به سرعت به آن دست يابند. اما اگر با اعداد بسيار بزرگ و پيچيده روبه‌رو باشيم، آن‌گاه حتي ابرکامپيوترهاي موجود سال‌ها زمان براي رسيدن به جواب طلب ‌مي‌کنند يا اصلا نخواهند توانست جواب را بيابند. اين ناتواني کامپيوترهاي کلاسيک، شر را واداشت که محاسبات آن را نيازمند اجرائي‌شدن ايده ريچارد فاينمن بداند. ريچارد فاينمن، فيزيک‌دان فقيد و برنده جايزه نوبل فيزيك (1965) استفاده از مباني کوانتومي و ايجاد طرح محاسبات کوانتومي بر مبناي آن را حدود يک دهه پيش از الگوريتم شر ارائه کرده و بيان مي‌كند که با استفاده از قوانين حاکم بر دنياي ريزذرات، ساخت کامپيوترهايي با سرعت و توان پردازش بسيار بالاتر ممکن مي‌شود، اما اين ايده حتي در محافل آکادميک هم مورد استقبال چنداني قرار نگرفت تا اينکه پيتر شر در مقاله‌اي روش استفاده از کامپيوترهاي کوانتومي در حل مشکلات پيچيده‌اي در نظريه اعداد، به نام فاکتورگيري را بيان و تشريح كرد که چگونه مي‌توان يک‌سري از عمل‌هاي رياضياتي را که براي کامپيوتر کلاسيک غيرقابل‌حل است، با استفاده از کامپيوترهاي کوانتومي انجام داد و اعمالي مانند فاكتورگيري از اعداد بي‌شماري با سرعت بالا ممکن شود. ارائه مقاله‌ شر توجه محافل علمي و همچنين سرمايه‌داران، ابرشرکت‌هاي عرصه تکنولوژي و همچنين کشورهاي صنعتي را جلب بررسي و ساخت ايده ابتدايي فاينمن كرد، به گونه‌اي که رقابت سرسختانه‌اي ميان ابرشرکت‌ها و کشورهاي گوناگون آغاز شد.

ورود به دنياي کوانتومي نظريه‌ مکانيک کوانتوم بخش عظيمي از فيزيک مدرن را تشکيل مي‌دهد. اين نظريه که براي تبيين بسياري از مشکلات و نارسايي‌هاي موجود در فيزيک کلاسيک ارائه شد، با سربلندي در آزمايش‌هاي گوناگون به رشد و بالندگي چشمگيري دست يافت، به نحوي که به يکي از دو رکن اصلي فيزيک مدرن بدل شد. نظريه کوانتوم آن‌چنان پيش‌بيني‌ها و عواقب عجيبي را به همراه دارد که در زمان ارائه و شکل‌گيري سبب بروز اختلاف‌نظرهاي بسياري در ميان فيزيک‌دانان عصر خود شد و بحث‌هاي داغي را در محافل بزرگ علمي ايجاد كرد. مکانيک کوانتومي مطرح مي‌كرد که قوانين حاکم بر دنياي ريزذرات با آنچه ما هرروزه در دنياي پيرامون خود مشاهده مي‌کنيم، بسيار متفاوت است. اصول حاکم بر دنياي ريزذرات به حدي شگفت‌آور هستند که پذيرش درستي قواعد و تبعات آنها براي فيزيک‌دانان بسيار بزرگي نظير آلبرت اينشتين هم ميسر نبود. اين شگفتي‌ها به گونه‌اي با عقل و مشاهدات تجربي ما در تضاد هستند که بسياري از دانشمندان در زمان ارائه کوانتوم دچار هراس شدند و مدام با ارائه آزمايش‌هاي فکري متعدد سعي در ردكردن يا نشان‌دادن نقصان در آن مي‌كردند، اما مکانيک کوانتومي از تمامي آزمايش‌ها سربلند بيرون آمد و به بالنده‌ترين و وسيع‌ترين تئوري تاريخ فيزيک تبديل شد. وسعت و فراگيري قوانين مطروحه در فيزيک کوانتومي به گونه‌اي ا‌ست که بسياري از تکنولوژي‌هاي ما در صورت عدم آشنايي و پذيرش اصول مکانيک کوانتومي اساسا قابليت ساخت پيدا نمي‌كنند.

قوانين موضوعه در مکانيک کوانتومي همان‌طور که مي‌دانيم، پردازش اطلاعات تا به حال و در هر شکلي، بر مبناي ديجيتال و محاسبات کلاسيک انجام شده، اما استفاده از روش‌هاي کوانتومي، شرايط بسيار ايدئال‌تر و بهتري براي ما فراهم كرده و چنان جهش بسيار بزرگي را در دانش بشري و توليد فناوري بسيار پيشرفته ايجاد مي‌كند که بلندپروازانه‌‌ترين رؤياهاي بشري به امري سهل‌الوصول بدل شوند. براي بررسي اثرات اين پديده‌ها در اين روش جديد لازم است ابتدا واحد اطلاعات کوانتومي را معرفي کنيم. هر سيستم محاسباتي داراي يک‌سري پايه اطلاعاتي است که در محاسبات کلاسيک کامپيوترهاي فعلي اين واحد ساختاري را بيت مي‌ناميم که الفباي محاسبات ما را تشکيل مي‌دهد و مي‌تواند يکي از دو رقم مجاز صفر و يک را ثبت کند. اما در محاسبات کوانتومي براي بيان ساختار پايه‌اي از بيت کوانتومي يا اصطلاحا کيوبيت استفاده مي‌کنيم. يک بيت کوانتومي يا به گفتار ساده‌تر کيوبيت ممکن است هم در حالت‌هاي کلاسيک صفر يا يک وجود داشته باشد و هم ترکيبي از اين دو را به خود بگيرد! يعني در آن واحد مي‌توانيم مقادير صفر و يک را به‌طور هم‌زمان داشته باشيم يا حتي معرف عددي باشد که حالت آن را جايي بين صفر و يک تعيين مي‌کند. در حالت کلاسيک يک مکان يا توسط ذره‌اي اشغال مي‌شود يا نمي‌شود، اما در حالت کوانتومي مي‌توان گفت اين مکان داراي اين قابليت است که علاوه بر دو حالت فوق هم‌زمان هم اشغال شود و هم اشغال نشود! اين پديده‌اي است که با توجه به اصل برهم‌نهي يا سوپرپوزيشن در ابعاد کوانتومي با آن مواجه هستيم.

اصل برهم‌نهي چه مي‌گويد؟ اصل برهم‌نهي بيان مي‌كند كه نمي‌توان دقيقا وجود يا نبود يک ريزذره را در مکان و زماني خاص مشخص کرد بلکه تنها مي‌توانيم با آمار و احتمالات، از مشخصات مکاني و زماني ذره سخن بگوييم. به بيان ساده‌تر نمي‌توانيم قطعيتي در اطلاع از مکان و زمان يک ذره داشته باشيم. البته بايد دقت داشته باشيم كه اين مسئله يک ضعف نيست، بلکه چيزي که کامپيوترهاي کوانتومي را باارزش مي‌کند، همين احتمالات است که در ادامه به دلايل آن پي مي‌بريد. در کامپيوترهاي کوانتومي به جاي استفاده از ترانزيستورها و مدارهاي رايانه‌اي معمولي از اتم‌ها و ساير ذرات ريز مانند نانوذرات و نيمه‌رسانا براي پردازش اطلاعات استفاده مي‌شود و يک اتم مي‌تواند به عنوان يک بيت حافظه در کامپيوتر عمل کند و جابه‌جايي اطلاعات از يک محل به محل ديگر نيز توسط نور ممكن مي‌شود که از عوامل اصلي سرعت‌بخشي به اين نوع از کامپيوترهاست. ذخيره اطلاعات در کامپيوتر کوانتومي به صورت سري‌هايي از کيوبيت‌ها با حالت‌هاي گوناگون روشن و خاموش صورت مي‌گيرد. پردازش برخي از ديتاهاي پيچيده و همچنين مسائلي که حل آنها در کامپيوترهاي کلاسيک غيرممکن است، توسط کامپيوترهاي کوانتومي به راحتي قابل محاسبه است و شبيه‌سازي‌هاي صورت‌گرفته به واقعيت نزديک‌تر خواهند شد. از سوي ديگر کامپيوترهاي کوانتومي قابليت انتقال داده‌ها از راه دور را نيز دارند. تله‌پورت يا انتقال از راه دور، امکان جابه‌جايي اطلاعات در فواصل را بين ذرات مختلف به گونه‌اي ممکن مي‌كند که در ساختار دروني و بيروني اين نسل از کامپيوترها نيازي براي به‌کار‌بردن هيچ‌گونه سيمي وجود ندارد. اين اتفاق در واقع بر اساس قاعده‌اي در کوانتوم شکل مي‌گيرد که آن را تله‌پورت کوانتومي مي‌نامند؛ اثري که اينشتين به آن رفتار شبح‌وار از دور مي‌گفت.

مچ‌اندازي کوانتوم و اينشتين بياييد خوشحال باشيم که اينشتين اشتباه مي‌کرد! اينشتين و همکارانش، پودولسکي و رزن براي نشان‌دادن نادرستي تئوري کوانتومي، دست به طراحي يک آزمايش فرضي با نام پارادوکس اي‌‌پي‌آر زدند که به صورت ساده مي‌توان آن را اين‌گونه بيان کرد: اگر دو ذره در يک سطح و اوربيتال کوانتومي قرار داده شده يا در هم تنيده شوند، با توجه به آنکه هيچ دو ذره‌اي در يک سطح پايه‌اي هم‌زمان نمي‌توانند تماما داراي اطلاعات کوانتومي يکساني باشند، پس يکي از اطلاعات کوانتومي آنها با ديگري متفاوت خواهد بود. مثلا اگر جهت چرخش يکي از ذرات رو به بالا باشد، جهت چرخش ديگري رو به پايين خواهد بود، اما طبق قواعد کوانتومي تا پيش از مشاهده يک ذره، آن ذره در يک ابرحالت قرار خواهد داشت (قاعده‌اي که در حالت پيش توضيح داديم يکي از برتري‌هاي کامپيوترهاي کوانتومي را رقم مي‌زند). حال اينشتين و همکارانش فرض مي‌کردند که اين دو ذره که درهم‌تنيده شده‌اند جدا و هر يک با سرعت نور به سويي فرستاده شوند. اگر پس از گذشت يک سال يکي از ذرات مورد مشاهده قرار گيرد، براساس قواعد مکانيک کوانتومي، پس از مشاهده است که جهت چرخش ذره مشخص مي‌شود و از آنجا که دو ذره در هم تنيده‌شده نمي‌توانند هم‌زمان در يک جهت چرخش داشته باشند پس با مشاهده يک ذره، ذره‌ ديگر، بلافاصله و به‌طور آني بايد جهت مخالف را به خود بگيرد که اين عبارت آني نتيجه‌اي جز اين ندارد که اطلاعات بايد با سرعتي فراتر از سرعت نور منتقل شوند! اين مسئله ظاهرا برخلاف تئوري نسبيت و ناقض اصول آن بود. به اين ترتيب اينشتين در نظر داشت نادرستي و نقص کوانتوم را به اثبات برساند. البته بعدها شرايط طراحي و اجراي چنين آزمايشي فراهم شد و در کمال تعجب نتيجه آزمايش اين بود که اطلاعات دقيقا آني مخابره مي‌شوند و هيچ عامل پنهاني‌اي از پيش وجود ندارد و اعتراض اينشتين نادرست است!

کوچک‌شدن تا ابعاد کوانتومي تفاوت ديگر کامپيوترهاي کوانتومي با کامپيوترهاي کلاسيک در اين موضوع‌ است که اندازه ترانزيستورها هر سال کوچک و کوچک‌تر مي‌شود. وقتي اندازه ترانزيستورها به ابعاد اتمي نزديک مي‌شود، ديگر قوانين حاکم بر فيزيک کلاسيک بر رفتار اتم‌ها حاكم نيست. به‌طور مثال کسي نمي‌داند يک الکترون در زمان مشخصي، دقيقا در کجا قرار دارد يا کسي نمي‌تواند به درستي تشخيص دهد که الکترون در يک سيم به کجا مي‌رود. به همين دليل مي‌گويند اين نوع کامپيوترها با استفاده از فناوري‌هاي ميکروسکوپي ذره‌ها کار مي‌کنند. کامپيوترهاي کوانتومي مي‌توانند در يک زمان چندين حالت داشته باشند و اين امکان را ايجاد مي‌کنند که حتي ميلياردها بار سريع‌تر و قدرتمندتر از ابرکامپيوترهاي فعلي کار کنند. چندحالت‌پذيري کيوبيت‌ها همان دليل اصلي است که سبب شده کامپيوترهاي کوانتومي از پردازش موازي بهره ببرند. پردازش موازي امکان کارکردن روي ميليون‌ها محاسبه در يک لحظه را به آنها مي‌دهد، درحالي‌که کامپيوتر شخصي شما فقط يک محاسبه در لحظه انجام مي‌دهد. با استفاده از امواج راديويي اطلاعات و ديتاهاي موردنظر به کامپيوترهاي کوانتومي داده مي‌شود و تغييرات مغناطيسي ايجادشده در اين کامپيوترها که توسط دستگاه تشديد موج مغناطيسي-دستگاهي شبيه به دستگاه ام‌آرآي- اندازه‌گيري مي‌شوند، نمايانگر محاسبات انجام‌شده خواهد بود. وضعيت ترانزيستورها نيز عامل تقويت ولتاژ در مدارهاي الکترونيکي هستند و قدرت تقويت‌کنندگي آنها موجب افزايش سرعت کامپيوتر است و هرچه هدايتگري فلز ترانزيستور بالاتر باشد، در واقع سرعت بالاتر است و در نتيجه استفاده از فلزاتي مانند طلا يا نقره که رساناها و در واقع نيمه‌رساناهاي خوبي هستند در کامپيوترهاي کوانتومي، بهره‌وري بهتري دارد‌. اين فلزات وقتي به يک باتري متصل مي‌شوند و الکتريسيته دريافت مي‌کنند، همچون يک ترانزيستور عمل کرده و موجب تقويت ولتاژ در مدار و همچنين موجب افزايش سرعت کامپيوتر مي‌شوند. از آنجايي که جريان ورودي به اين نيمه‌رساناها قابل کنترل است، جريان خروجي از آنها هم قابل کنترل است. اين سيستم اين قابليت را دارد که در ساخت نقاط کوانتومي مورد استفاده در کامپيوترهاي نسل آينده از آنها استفاده شود. توان بالاي پردازش و ذخيره‌سازي اطلاعات در کامپيوترهاي کوانتومي از رفتار عجيب ريزذرات ناشي مي‌شود. ريزذرات از قواعد عقل کلاسيک تبعيت نمي‌کنند.

پردازش کوانتومي اطلاعات نقاط کوانتومي در واقع کريستال‌هايي از نوع نيمه‌هادي هستند که قابليت ذخيره‌کردن الکترون در آنها به شدت بالاست و بهترين مکان براي ذخيره‌سازي اطلاعات در کامپيوترهاي پيشرفته هستند. از سوي ديگر در صورتي که بتوان نقاط کوانتومي را با يکديگر پيوند داد، مي‌توان آنها را به اندازه تنها چند سانتي‌مترمربع در ساختار سخت‌افزاري کامپيوترها جاي داد. به اين ترتيب هر سانتي‌مترمربع از درايورهاي ما مي‌توانند صدها گيگابايت از اطلاعات را در خود ذخيره کنند. بيت‌هاي کوانتومي يا کيوبيت‌ها معادل کوانتومي ترانزيستورهايي هستند که کامپيوترهاي امروزي را تشکيل داده‌اند. وجه مشترک تمام كيوبيت‌ها اين است که مي‌توانند از وضعيتي به وضعيت ديگر تغيير کنند، به طوري که مي‌توان از اين حالات براي نشان‌دادن دوتايي صفر و يک اطلاعات استفاده كرد. کيوبيت‌ها داراي يکي از چهار نوع ذره کوانتومي فوتون، الكترون، اتم و يون هستند. فوتون‌ها داراي خاصيتي هستند که باعث مي‌شوند به راحتي و با سرعت از نقطه‌اي به نقطه ديگر جابه‌جا شوند و اين خاصيت آنها را به گزينه‌اي مناسب جهت انتقال اطلاعات کوانتومي تبديل مي‌کند. در مقابل الکترون‌ها، اتم‌ها و يون‌ها به آساني با يکديگر برهم‌کنش دارند، اما جابه‌جايي خوبي ندارند و به همين دليل براي پردازش و ذخيره اطلاعات کوانتومي بسيار مناسب هستند.

کامپيوتر کوانتومي چگونه کار مي‌کند؟ بهره‌بردن از قوانين دنياي کوانتومي، توانايي پردازش با سرعت‌هاي بسيار بالايي را به کامپيوترهاي کوانتومي مي‌بخشد. اطلاعات از تکه‌هاي مجزاي سطوح انرژي در يک اتم ناشي مي‌شوند. يک کامپيوتر کلاسيک حاوي اين اطلاعات رقمي است؛ بيت‌ها به‌صورت سري به يکديگر متصل شده و اطلاعات جهت پردازش از اين طريق در کامپيوترهاي کلاسيک ذخيره مي‌شوند. يک کامپيوتر کوانتومي بايد ويژگي متفاوت را با کمک اصول کوانتومي ايجاد کند. براي انجام اين کار يک سيستم کوانتومي نظير يک اتم را مي‌توان به کار برد، چراکه سطوح انرژي مجزايي دارد که مي‌‌توانند بيت‌هايي از اطلاعات مشابه ترانزيستورها را در خود نگه دارند. در يک حالت انرژي مي‌تواند مقدار صفر و در حالت انرژي ديگر مي‌تواند حالت يک را اختيار کند. به اين صورت کامپيوترهاي کوانتومي به جاي اينکه مانند کامپيوترهاي کلاسيک در يک لحظه تنها يک عمل محاسبه و پردازش را انجام دهند، با توجه به مفاهيم توضيح‌داده‌شده در بالا به‌صورت هم‌زمان رقم بسيار باورنکردني‌اي از پردازش‌ها را در يک لحظه انجام مي‌دهند و اين اتفاق که دلايل و علل فيزيکي آن شرح داده شد، سرعت باورنکردني اين کامپيوترها را رقم مي‌زند، به گونه‌اي که محاسباتي که براي قوي‌ترين ابرکامپيوتر امروزي قرن‌ها طول مي‌کشد، يک کامپيوتر کوانتومي در کمتر از يکي، دو دقيقه انجام خواهد داد!

شرکت گوگل در سال ۲۰۱۹ اعلام کرد که به برتري کوانتومي دست يافته است. برتري کوانتومي در واقع به معناي ساخت موفقيت‌آميز کامپيوتري با توان محاسبه الگوريتم شر از طريق شرايط کوانتومي يا همان کامپيوتر کوانتومي است. گرچه اين ادعا توسط رقيبان گوگل به چالش کشيده شده است، اما دير يا زود شاهد رواج اين نسل از کامپيوترها به صورت گسترده خواهيم بود، آن‌گاه مي‌توان نسلي از تکنولوژي‌ها را تجسم کرد که با چنين قدرتي ساخته خواهند شد. حتي تصور آنکه علم ما را در آن صورت به کجاها خواهد رسانيد، در رؤيا نيز وصف نمي‌شود. البته بسياري از محدوديت‌هاي حاکم بر کامپيوترهاي کلاسيک در نوع کوانتومي هم باقي خواهد ماند، اما افزايش سرعت پردازش بسيار زياد اطلاعات در نسل کوانتومي پردازنده‌ها، سرعت سرسام‌آوري در پيشرفت تکنولوژي را براي نسل بشر به ارمغان مي‌آورد. توجه کنيد که پردازنده سفينه‌اي که انسان را براي اولين بار به ماه برد، از پردازنده گوشي همراهي که هم‌اکنون در دست من و شماست، بسيار ضعيف‌تر بود. حال به آثار تکنولوژي‌اي بينديشيد که پردازنده‌اي ميلياردها ميليارد برابر قدرتمندتر از ابرکامپيوترهاي امروزين ما است!

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.