چگونه برخي سينما را مبتذل يافتند
برداشت مبتذل از ابتذال
شاهپور عظيمي.منتقد
1- سينماي فارسي سراسر سرگرمي و سرگرميسازي بود، همراه با چاشني تنانگي و پرداختن به درونمايههايي كه تقريبا هيچ نسبتي با جامعه آن روز مخاطبان سينما در ايران نداشت. خيل عظيم فيلمهاي كلاهمخملي در آن سالها نشان نميداد كه قشر كلاهمخملي تا چه حدي در جامعه عموميت دارند كه ناگهان تا سطح قهرمان در آثار سينمايي بالا آمدند. به همين سياق مضامين ديگري هم در آن دوران طرح ميشدند كه نشان از گسيختگي مضموني در چنين سينمايي بود. با سقوط رژيم گذشته، كشتيبان را سياستي ديگر آمد و ارزشها دچار دگرگوني شدند و بهطور طبيعي سينما نيز بينصيب نماند. 2- بيش از همه اين دولت بود كه سكان سينما را به دست گرفت و در نخستين گامها وظيفه خودش را «پاكسازي» آن دانست. بهسرعت مظاهر سينماي گذشته يكي بعد از ديگري از حافظه مخاطبان زدوده شد و قانوني نانوشته بر سياستهاي سينما و ارتباطش با مخاطبان حكم راند: سينما سرگرمي نيست و ميتواند در اعتلاي مخاطبان گام بردارد. به زبان بيزباني اين يک معناي آن بود كه مخاطبان سينما خوب و بد خود را نميشناسند و ازآنجاكه هرچه به او نشان داده شود، ميپذيرد و ميتوان اذهان مخاطبان سينما را «تربيت كرد» بنا در سينماي دولتي بعد از انقلاب اينگونه شكل گرفت كه سينما واجد ارزش اخلاقي است و سرگرمي صرف معنا ندارد و هر چيزي بايد معنايي داشته باشد و درسي به مخاطبان بدهد و سينما بايد واجد پيام باشد و به قول قدما و قس عليهذا... . به اين ترتيب سينمايي در دهه 60 شكل گرفت كه بيش از هر چيز بهدنبال آن بود كه به تفكر سازندگان و مخاطبان سينماي ايران شكل بدهد. شكلگيري بنياد سينمايي فارابي و معاونت سينمايي در وزارت ارشاد، تصويب فيلمنامه به پشتوانه منابع مالي بيكران كه در اختيار مديران دولتي سينما بود، همه و همه دست به دست هم دادند تا مفهوم تازهاي از سينما ارائه كنند كه از «ابتذال» فاصله بگيرد و بعد از پايان هر فيلمي، چيزي دست مخاطب را بگيرد. به اين ترتيب سينماي دولتي بهعنوان دشمن شماره يك سرگرمي و سرگرميسازي پاي به ميدان گذاشت و بهتدريج اين تفكر شكل گرفت كه اگر فيلمهايي تنها براي سرگرمي مخاطبان ساخته ميشود، بيارزش هستند و «ج» و در مواردي «د» هستند و نبايد از آنها حمايت بشود، بلكه بايد هرچه بيشتر از پراكندهشدن چنين تفكري در جامعه و نزد مخاطبان سينما دوري جست. بر اين اساس فيلمهايي كه از سوي دولت دريافت درجهبندي «ج» ميکردند، فقط سه هفته امكان اكران در سينماهاي تهران را داشتند و فيلمهاي «الف» مورد حمايت شديد قرار میگرفتند و بهتدريج سينماي ما انباشته شد از آثاري كه با حمايت دولت ساخته ميشدند و قطعا بنا بود فاقد عنصري به نام «سرگرميسازي» باشند. از سوي ديگر برخي نيز تلاش كردند چراغ فيلمسازي سرگرمكننده را روشن نگه دارند، اما گاهي سر تراشيده بازيگر فيلمي بسيار پرفروش مزيد بر علت ميشد و باعث ممنوعالكارشدن آن بازيگر ميشد و گاهي اگر بازيگري در برابر پيشنهاد پستانك به دهان گذاشتن و نقش نوزادي را بازيكردن درخواست دستمزد بيشتري ميكرد، باز هم مدتي ممنوعالكار ميشد تا مبادا بار ديگر ستارهسالاري در سينما شكل بگيرد، چراكه دوران، دوران كارگردانسالاري بود. 3- اين حديث پرآب چشم سينما را وسيلهاي براي سرگرمي ديدن، در سينماي ما بوده است. احتمالا بيآنكه مديران سينمايي در دهه 60 خواسته باشند مروج ديدگاههاي اجتماعينگر با عقبه چپ و چپگرايي در سينماي ايران باشند، در عمل چنين كردند و حتي چنين تفكري به نقد فيلم هم راه يافت و در نتيجه برخي از منتقدان سينمايي در كوره سينماي اجتماعي دميدند و با تماشاي آثاري كه از جامعه و فقر فرهنگي و اجتماعي سخن ميگفتند، در واقع در دامنزدن به تفكر مديران فرهنگي درباره دوري از ابتذال سهم مهمي پيدا كردند؛ اما هيچگاه مشخص نشد كه تزريق ديدگاهي اجتماعينگر به سينما و مقوله تعهد اجتماعي و نشاندادن دردها و بيتفاوتنبودن و حس مسئوليت فيلمساز در قبال جامعه، برآمده از ديدگاه دولتي به سينما بود يا كساني توانستند چنين مفهومي را جا بيندازند كه سينما به هيچ روي كاركرد سرگرميسازي ندارد و در نتيجه ساختن فيلم سرگرمكننده محكوم است. 4- البته در بر همين پاشنه نچرخيد و تحولات مختلفي در عرصههاي اقتصادي و اجتماعي و تغيير ذائقه مخاطبان و حتي جرياني موسوم به دوم خرداد-شايد ناخواسته- دست به دست هم دادند تا بهتدريج حمايت اقتصادي دولت از ساخت فيلم كمرنگ شود و به تبع آن نگاه مميزي به سينما- همچنان ناخواسته- تغيير كند. پيشرفت تكنولوژي ساختن فيلم و ورود سينماي ديجيتال نيز مزيد بر علت شد و اكنون ديگر مضاميني وارد سينماي ايران شده بودند كه از زمين تا آسمان با سينماي دهه 60- بهعنوان الگوي سينماي مورد پسند مديران دولتي سينما- تفاوت داشتند. از نظارتهاي دولتي بر سينما كاسته شد، هرچند هنوز مديران دولتي سينما خود را سكاندار سينما ميدانستند اما كمكم مفهوم فراموششده سرگرمي در سينما بار ديگر سر برآورد و فيلمهايي ساخته شد و به نمايش درآمدند كه وظيفه اول و آخر خود را سرگرمكردن مخاطبان ميدانستند و نگاهي ايدئولوژيك به سينما نداشتند و سعي ميكردند قصه بگويند و به گيشه آري بگويند. اين البته به مذاق برخي خوش نيامد و احساس كردند كه اين رسانه عظيم و فراگير دارد به قهقرا ميرود و بايد فكري كرد تا آب رفته به جوي بازگردد. زمزمههاي بازگشت ابتذال به سينما به اين ترتيب به گوشها رسيد و گروهي بر آن شدند كه سينماي ايران دچار ابتذال شده است، اما غافل از اينكه اين گروه از مخاطبان سينما هيچ آلترناتيو و پادزهري نهتنها ارائه نكردند، بلكه دچار كليگويي شده و تنها به كشف ابتذال در سينماي ايران بسنده كردند. 5- اصولا چنين تفكري نزد جريانهاي فكري منتقد اصول اجتماعي غالب، بسيار رايج است كه: روشنفكر وظيفهاي براي برونشد از وضع موجود ندارد، جز اينكه انگشت اشاره بهسوي كاستيها دراز كند به اين اميد كه طبقات زيرين اجتماع از خواب غفلت بيدار شوند. از سوي ديگر آنهايي كه بيداركردن مخاطبان را وظيفه ازلي و ابدي خويش ميدانند، بدون شناختي بسنده از همان مخاطبان، سعي در تجويز نسخههايي داشته و دارند كه نهتنها شفابخش نبوده بلكه چهبسا بر شدتيافتن دردها افزوده است. اصولا وقتي كساني حس ميكنند كه از ديگران بيشتر ميدانند و «دانستگي» را بايد فرياد بزنند تا غم اين خفته چند خواب در چشم ترشان نشكند، درد را در بيرون تشخيص ميدهند و نه اعتقادي به درون دارند و نه نيازي به آن حس ميكنند. ازآنجاكه به قول سنت اگزوپري در كتاب جاودانهاش «شازدهكوچولو»، زبان سرچشمه سوءتفاهم است، دور از انتظار نيست كه بهسرعت هرچهتمامتر نزد پارهاي از خوانندگان اين ذهنيت به وجود بيايد كه نگارنده با هرگونه حركت اجتماعي سر ستيز دارد و مدافع وضع موجود است و به بهانه سركشي به درون، سرككشيدن به بيرون را مذموم ميداند. اينگونه نيست. 6- در انجام هر حركتي، انگيزه مهمترين است. وقتي من-يك سوزن به خودم- به اين نتيجه ميرسم كه سينماي ايران دچار ابتذال شده است، بايد بدانم هدفم از طرح چنين موضوعي چيست؟ چه پارامترهايي را در سينماي ايران تحليل كردهام كه مرا به اين نتيجهگيري رسانده است؟ آيا وقتي رئيس يكي از كمپانيهاي سينمايي اعلام كرد اگر دنبال پيام هستيد به تلگرافخانه برويد، فيلمهاي خودش عاري از هر پيامي هستند؟ آيا وقتي ردپاي ابتذال در سينماي ايران را ميبينم، معنايش اين نیست كه خيل مخاطبان فيلمها اشتباه ميكنند و من درست ميگويم؟ 7- فيلمهايی كه در سالهای اخير به نمايش درآمده و با استقبال مخاطبان روبهرو شدهاند، نشان از سليقه مخاطبان دارند. مخاطبان اكنون آثاري از اين دست را موفق ميدانند و مايل هستند به تماشاي آنها بنشينند. در هر دورهاي، فيلمهايي مورد توجه قرار ميگيرند. اكنون دورهاي است كه مخاطبان به آثار كمدي رغبت دارند. يادمان باشد دزد دوچرخه ساخته دسيكا در بيرون از مرزهاي كشور ايتاليا شناخته شد وگرنه مخاطبان ايتاليايي در همان دوره ميزيستهاند و نمونههايي مانند اين فيلم را هر روز شاهد بودهاند. مخاطبان سينما كساني هستند كه بليت ميخرند و فيلمها را تماشا ميكنند. همانطوركه دستورالعملها و بخشنامهها نتوانستند ذائقه مخاطبان را تغيير دهند، منتقدان امروز آثار سينمايي نيز نخواهند توانست چنين كنند. يونگ، روانشناس سرشناس زوريخي، معتقد بود با هرچه بجنگيم آن را قويتر كردهايم. اگر از فيلمهايي كه آن سالها بر پرده سينماها جا خوش كردهاند، راضي نيستيم، هيچگونه نقد اجتماعي و غيراجتماعي توان رويارويي با هيچ فيلمي را ندارد. تنها يك سلاح ميتواند كارگر باشد و آن اين است كه آستينها را بالا بزنيم و فيلمهايي بسازيم كه در تقابل با اين آثار قرار بگيرند. يادمان باشد در فضايي كه فيلمهاي سرگرمكننده روي پرده سينماها جولان ميدهند، «متري شيشونيم» ساخته سعيد روستايي عنوان پرفروشترين فيلم غيركمدي سال 1398 را تا اين لحظه از آن خود كرده است. اگر قائل به حركتي اساسي در مواجهه با آثاري هستيم كه با آنها موافق نيستيم، مبتذلخواندن آنها دردي را دوا نخواهد كرد و تنها رفع تكليف خواهد بود و سياهكردن كاغذهاي سفيد و همچنان دوره ميكنيم شب را و روز را، هنوز را... .چنين كاري برداشتي مبتذل از كلمه ابتذال خواهد بود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.