|

گفت‌و‌گو با بهمن فرمان‌آرا

سینمای ایراننیاز به بازنگری جدی دارد

چند سالي است که ساخت فيلم‌هاي کمدي عموما به جريان غالب سينماي ايران تبديل شده است. اين رويکرد از دیدگاه بسياري از فيلم‌سازان، گردش مالي مناسبي را رقم مي‌زند. موافق باشيد صحبت را از همين‌جا آغاز کنيم. مي‌دانيم که جريان فيلم‌هاي کمدي در سينماي ايران با تمسک به انواع سوژه‌ها به‌دنبال فروش هرچه بيشتر است که غالبا هم از شوخي‌هاي جنسي و اتفاقاتي از اين دست بهره مي‌برد. شما شرايط امروز سينماي کمدي ايران را چطور مي‌بينيد؟ بله. من هم معتقدم که حال سينماي کمدي امروز ما غم‌انگيز است. خاطرم هست سال‌ها پيش که فيلم‌هاي ما را سينما فارسي نشان نمي‌داد. سينما نياگارا را اجاره کرديم و با نمايش فيلم «دايره مينا» کارمان را آغاز کرديم و بعد «گزارش» و...؛ الان بعد از 40 سال بار ديگر از فرهنگ سخن می‌گوییم. درحال‌حاضر از فيلم‌هايي صحبت مي‌كنيم که به‌مراتب بدتر از «گنج قارون» هستند. به نظرم در مقايسه با فيلم‌هايي که امروز به اسم فيلم کمدي مي‌بينيم، «گنج قارون» شرافت داشت، چراکه به هر صورت قصه‌اي تعريف مي‌كرد. امروز مي‌بينيم که جواد عزتي و رضا عطاران با هم مي‌رقصند! در واقع بار ديگر به زمان فيلمفارسي برگشته‌ايم! براي من عجيب است. چطور در کشوري که استعدادهاي فراواني وجود دارد و بخشي از آنها را در جريان فيلم‌سازي مي‌بينيم، استعدادها اين‌قدر راحت از دست مي‌روند! قطعا سينما هنري است که به نيروي تازه‌نفس نياز دارد و مي‌بينيم که بسياري از نيروهاي تازه‌نفس مسير درستي نمي‌روند. جالب است که برخي از فيلم‌سازان از تيغ تند سانسور به کمدي پناه مي‌برند، با اين استدلال که شايد بتوان نقدهاي جدي‌تر را در اين قالب بيان کرد؛ اما در کمتر فيلم کمدي‌اي نقدهاي سياسي و اجتماعي مطرح مي‌شود و طنز فيلم در نهايت به شوخي‌هاي کلامي ختم مي‌شود. وقتي از سانسور حرف مي‌زنيم، اين نکته را هم بايد در نظر داشته باشيم که پيش از انقلاب نيز با چنين مواردي روبه‌رو بوده‌ايم. پيش از انقلاب براي نمايش فيلم «شازده احتجاب» با ماجراي سانسور مواجه شديم. زماني که قرار بود فيلم نمايش داده شود، به‌صراحت به من گفته شد شانس آوردي که در جشنواره فيلم تهران جايزه بهترين فيلم را گرفتي؛ در غير اين صورت هرگز فيلم نمايش داده نمي‌شد. مقصودم اين است که سانسور آزاردهنده‌اي که از آن حرف مي‌زنيم، در دوره قبل نيز وجود داشت. غم‌انگيز است که بسياري از استعدادهاي خوب فيلم‌سازي آماده ورود به اين عرصه هستند، اما موانعي مانع از ورود آنها به جريان فيلم‌سازي حرفه‌اي مي‌شود. من، مهرجويي يا کيميايي اگر يک يا دو فيلم ديگر بسازيم، تأثيري در جايگاهمان در سينما ندارد؛ صحبت‌هاي من درباره کارگردانان جوان سينماست، کساني که قرار است سينما را سر پا نگه دارند. سينماي ما تا پيش از انقلاب در کنار فيلم‌هاي خارجي نمايش داده مي‌شد، بعد از انقلاب نمايش فيلم‌هاي خارجي را هم حذف کرديم؛ بنابراين رقابتي که در گذشته با اکران فيلم‌هاي خارجي داشتيم، الان وجود ندارد؛ يعني بار ديگر در همان چاله گير افتاده‌ايم. امروز فيلم‌ها براي فروش بيشتر بايد مبتذل باشند! درجه ابتذالي که باورکردني نيست. در فيلم «هزارپا» آدم‌هايي که در جنگ آسيب ديده‌اند، با پاي مصنوعي بولينگ بازي مي‌كنند! متأسفم که به همه چيزهايي که برايمان ارزشمند است، اين‌طور دهن‌کجي مي‌كنيم. البته بايد مشکل را جاي ديگري جست‌وجو کرد؛ برای مثال آنجا که فردي سال‌ها پيش با نمايشی از قم به تهران آمد و مسئول اداره تئاتر شد و بعد هم مسئوليتي در شبکه نمايش خانگي پيدا کرد، نمايش ميلياردي «اليور تويیست» و «بينوايان» را به صحنه برد؛ اين آقا تا همين چند مدت پيش، درباره کار من اظهارنظر مي‌كرد. شايد ما پررويي مي‌كنيم و همچنان فيلم مي‌سازيم. از طرفي فکر مي‌کنم کار من اين نيست که مدام از شرايط موجود گله کنم و خانه بنشينم و ابراز ناراحتي کنم. من مي‌خواهم کار کنم و دوست دارم ذهنم کار کند و البته دوست ندارم کشورم را ترک کنم. همچنان علاقه‌مندم در کشور خودم کار کنم. بايد باور کنيم هرگز يک کتاب، يک شعر يا يک فيلم، براندازي حکومتي را در پي نداشته است. به نظرم بد نيست کمي درباره مؤلفه‌هاي سينماي سرگرمي يا کمدي صحبت کنيم. در دوره‌اي که شما هم تصميم گرفتيد سراغ تجربه متفاوت‌تري برويد، «دلم مي‌خواد برقصم» تا حد زيادي مخاطبش را سرگرم مي‌كرد، قصه‌اي داشت و مفهومي را منتقل مي‌كرد - که البته بعد از مدتي توقيف، در زمان مناسبي هم اکران نشد - به‌هر‌روي به نظر بعضي‌ها، فيلم‌هاي کمدي مي‌تواند حال مخاطبان سينما را بهتر کند، چرا‌که گيشه بهتر می‌شود و گيشه خوب هم آنها را مصمم‌تر مي‌كند. به نظر شما چه شد که به اينجا رسيديم؟ همه آن چيزهايي که درباره نکات منفي فيلم‌هاي پيش از انقلاب مطرح مي‌شد، دوباره باب شده است. قرار شد فيلم‌هاي خارجي اکران نشود تا سينمايمان قوت بگيرد؛ اما مي‌بينيم اتفاقاتي در سينماي ما رخ مي‌دهد که مي‌گوييم صد رحمت به فيلمفارسي‌ها. 40 سال به ناصر ملک‌مطيعي اجازه کارکردن داده نشد، جرم او فقط اين بود که تيپ جاهل را بازي مي‌كرد که در آن سال‌ها مخاطب، چنين شمايلي را مي‌پسنديد. الان در سينما چه مي‌بينيم؟ برخي فيلم‌هاي کمدي حال حاضر را نمي‌توان با خانواده ديد. شخصيت‌هايي که حرکات زشت انجام مي‌دهند و حرف‌هاي دوپهلو، سه‌پهلو درباره مسائل جنسي مي‌زنند و دوستاني که در شوراي پروانه ساخت و نمايش حضور دارند و برخي نيز با داشتن سالن سينما و دفتر پخش که توان تهيه‌کنندگي هم دارند، اين جريان را کنترل مي‌كنند. همين دوستان همه‌چيز را سوق مي‌دهند به سمت فرهنگي که فرهنگ نيست و اسمش ابتذال است. مخالف ساخت فيلم کمدي به معناي درستش نيستم؛ اما حتما سينماي ما در کنار اين نوع فيلم‌ها به جريان متفاوت‌تري نياز دارد. اگر فيلم من، «حکايت دريا»، اکران مي‌شد نه مخاطبش را به جنبش دعوت مي‌كرد و نه او را افسرده می‌کرد. موضوع از‌بين‌رفتن اعتماد است، اين بي‌اعتمادي در همه سطوح ديده مي‌شود. به نظرم هنرمندان بيش از ديگران بايد به اين بي‌اعتمادي حساس باشند. بايد مراقب بود در چاله‌هاي رانتي نيفتيم. به اين دليل که سينما حرفه گران‌قيمتي است و از اين دست اتفاقات زياد در آن ديده مي‌شود. سينما مثل نقاشي يا مجسمه‌سازي نيست که فردي و به‌تنهايي بتوان آن را انجام داد، سينما کار گروهي است و من در بهترين شرايط مثل رهبر ارکستر هستم که بايد حواسم جمع تمام نت‌هاي موسيقي باشد. بايد تمام نت‌ها را حفظ باشم که اگر يکي فالش زد، به او اخطار بدهم. حرفه سينما، گران است و با اين پول‌هايي که آمد و معلوم نشد که از کجا آمد، هنرپيشه‌هاي خيلي خوبي را به بازيگران ميلياردي تبديل کرديم. حالا چگونه مي‌توانيم براي ساخت فيلمي بيشترين هزينه را براي حضور بازيگر صرف کنيم. به بازيگر هم نمي‌توانيم چنين مبلغي را بپردازيم، يعني اينکه بگوييم حقت نيست، چراکه او هم به‌لحاظ اقتصادي شرايط بدي را مثل تمام مردم اين کشور پشت سر مي‌گذارد. به بيان ديگر تبديل شديم به خر عصاري، گندم را آرد مي‌كنيم اما براي شخص ديگر. در تمام سال‌هاي زندگی‌ام سعي کردم مثبت فکر کنم. قطعا زندگي‌کردن در شرايط اقتصادي حال حاضر براي همه ما سخت است. با تمام اين اوصاف نمي‌خواهيم کبک‌وار زندگي کنيم و بگوييم اصلا برف نيامده است. اگر هم قرار بر افسردگي باشد که کنار بنشيني و غر بزني، راه به هيچ‌جا نخواهي برد. کارکردن اکسيژن من است و به نظرم بهترين روش، کارکردن در هر شرايطي است. آقاي فرمان‌آرا امسال شرايط خوبي را به‌لحاظ فروش در سينماي ايران پشت سر نگذاشتيم و اين افت فروش شامل حال فيلم‌هاي کمدي هم بود. درباره چرايي اين اتفاق برايمان بگوييد. بله. باخبرم که فروش سال 98 سينماي ايران، 52 درصد نسبت به سال پيش افت کرده است. به نظرم اين موضوع را مي‌توان بيشتر از بعد جامعه‌شناسي ديد تا سرگرمي. در جامعه‌اي مثل چيزي که ما در آن زندگي مي‌كنيم، همه‌چيز به‌نوعي به هم وابسته است. اگر همه مسائل به هم ارتباط نداشته باشند، براي کدام تماشاچي فيلم مي‌سازيم يا با کدام آدم‌ها قرار است مواجه شويم؟ هدف پيام ما کيست؟ به نظرم بهتر است تصميم‌گيري نهايي را به مخاطب واگذار کرد. بايد اجازه داد که سينماگر با مخاطبش بي‌واسطه حرف بزند. اساسا بهتر است جريان‌هاي غالب براي مسير فيلم‌ساز تعيين تکليف نکنند که چه فيلمي چه زماني اکران شود. در اين صورت است که مي‌توان تشخيص داد مردم از چه فيلم‌هايي استقبال مي‌كنند و تنوع در اکران حفظ مي‌شود. به نظرم اين حق مخاطب است که با سليقه‌اش جلوي کار کارگرداني را بگيرد يا او را تشويق به کارکردن کند. تجربه اخير من درباره فيلم «دلم مي‌خواد» اين بود که فيلم بعد از سه، چهار سال به نمايش گذاشته شد. در واقع فيلم من دقيقا در بازي اکران اسير شد. قرار بود فيلمي در مقابل «دلم مي‌خواد» اکران شود و اين فيلم - فيلم من - فروش چنداني نداشته باشد. درصورتي‌که به نظرم مردم از ديدن اين فيلم راضي بودند؛ اما جريان‌هايي - که تمامي سينماگران با آن آشنا هستند - تصميم گرفتند که «دلم مي‌خواد» ديده نشود. معتقدم همچنان بهترين نوع تبليغ، توصيه مخاطبان به همديگر است. وقتي فيلمي به اين شکل تبليغ شود، تأثيرگذارتر خواهد بود. به موضوع خوبي اشاره کرديد. برگرديم به سال‌ها پيش؛ يعني زماني که شما در مقام تهيه‌کننده «در امتداد شب» يکي از پرفروش‌ترين فيلم‌هاي تاريخ سينماي ايران را ساختيد؛ تنوعي که هميشه در آثارتان و در مقام تهيه‌کننده وجود داشت. وقتي به گذشته برمي‌گرديم مي‌بينيم دور از هجوم کمدي‌هاي مبتذل هم مي‌توان به فروش خوب گيشه اميدوار بود. بله. من هم در مقام تهيه‌کننده فعال بودم و روند ساخت و پخش فيلم را بلدم. اگر درباره خودم صحبت کنم و اينکه اساسا در همه اين سال‌ها دوست داشتم چه روندي را در فيلم‌سازي تجربه کنم، تنها به اين نتيجه مي‌رسم که وقتي صبح در آينه نگاه مي‌کني، بايد از تصويرت در آينه راضي باشي. همه ما بالاخره از اين دنيا خواهيم رفت. هيچ‌گاه دنبال اين نبوده‌ام که مجسمه‌اي از من ساخته شود، چون معتقدم وقتي اين دنيا را ترک مي‌کني، ديگر حضور نداري؛ اما در همه اين سال‌ها بر ساخت فيلم‌هايي که دوست داشتم ساخته شود، پافشاري کردم، به اين دليل که معتقدم اين کارها ماندگار خواهد شد. به نظرم هر زمان که فيلم‌ساختن مهم‌تر از فيلمي که مي‌سازي بشود، قطعا سقوط مطلق اتفاق مي‌افتد؛ چرا‌که از حاصل عملي که انجام مي‌دهي، راضي نيستي. هنوز هم بعد از سال‌ها کار سينما کردن، وسواس عجيبي روي تک‌تک لحظات ساخت فيلم دارم. هنوز تا‌جايي‌که بتوانم مثلا براي ساخت موسيقي فيلم ضبط موسيقي را در بهترين حالت ممکن در پراگ با موزيسين‌هاي ايراني انجام مي‌دهم. هرگز در تمام اين سال‌ها به اينکه با ساخت فيلمم رکوردي را جابه‌جا کنم و به قول معروف پول پارو کنم، فکر نکرده‌ام. قطعا هيچ‌کس از پول بدش نمي‌آيد، من هم از اين قاعده مستثنا نيستم و هيچ مخالفتي هم با پول‌ساز‌بودن فيلم ندارم، اما نبايد همه‌چيز را فداي درآمدزايي بيشتر کرد. همان‌طورکه اشاره کرديد من تهيه‌کننده فيلم «در امتداد شب» نیز هستم که با وجود همه صحبت‌هايي که درباره آن مي‌شود، هنوز هم پرفروش‌ترين فيلم تاريخ سينماي ايران است. بليت اين فيلم دو تا تک توماني و سه توماني بود که فقط در اکران تهران 15 ميليون فروش کرد. حالا اين ميزان فروش را ضرب ‌در مقدار بليت اين روزهاي سينما بکنيد و ببينيد چه رقمي خواهد شد. مقصودم اين است که اين حرفه را بلدم. فيلم‌هايي مثل «گزارش»، اولين فيلم بلند عباس کيارستمي يا فيلم‌های «در امتداد شب» و... را تهيه و فيلم‌هايي را کارگرداني کردم. از روزي که يادم مي‌آيد، عاشق سينما بوده‌ام و هستم. سينما افسون عجيبي دارد؛ در دل تاريکي با آدم‌هايي که نمي‌شناسي به تماشاي فيلم مي‌نشيني و آدم‌ها در واکنش به چيزي که روي پرده مي‌بينند، دسته‌جمعي عکس‌العمل نشان مي‌دهند. در سينما يک تجربه دسته‌جمعي با اجتماع داريد. آدم‌هاي حاضر در سالن فاميل شما نيستند، آمده‌اند اثري را تماشا کنند. من در تمام اين سال‌ها تلاش کردم با خودم صادق باشم. بسياري، از موج‌هاي دوره‌اي سينما صحبت مي‌كنند؛ يعني اينکه سينماي کمدي و البته آن ابتذالي که - به‌واسطه برخي فيلم‌ها - مدتي است در سينما حاکم شده، گذراست و مي‌توان به فيلم‌سازان تازه‌نفسي اميدوار بود که مي‌توانند سليقه و تجربه‌هاي تازه‌اي در سينما رقم بزنند. نظر شما چيست؟ معتقدم مردم هر مملکتي دوست دارند هنرشان آينه‌اي از زندگي خودشان باشد. مي‌توان برخي از آسيب‌ها را ريشه‌اي‌تر پيگيري کرد. اگر تماشاچي رسانه ملي به 10، 15 درصد رسيده و جاي رسانه ملي را سريال‌هاي ترکي و رسانه‌هاي خارجي گرفته، به اين دليل است که از روز اول اشتباه کرديم و هر وقت تلويزيون را تماشا کرديم، فقط دو تا آدم نشسته‌اند و با هم حرف می‌زنند؛ اينکه به تلويزيون نياز ندارد، اين راديو است. درنظرنگرفتن سليقه ميليون‌ها تماشاگر نتيجه‌اش مي‌شود ريزش هرروزه اين رسانه و جذب‌شدن آنها به شبکه‌ها و رسانه‌هاي بيگانه. تلويزيون در تمام اين سال‌ها نشان داده است که رقيب نمي‌خواهد و هميشه به‌دنبال حفظ انحصارش است. مدتي قبل از همين رسانه ملي آقايي شروع به فحاشي به هنرمندان اين کشور کرد. مشخص است که با اين فرايند هر‌روز از تعداد مخاطبان رسانه ملي کم خواهد شد. برگردم به پرسش شما که من هم فکر مي‌کنم اين جريان گذراست؛ اما قطعا تغييرات جدي بايد رخ دهد. سيستم پخش به بازنگري نياز جدي دارد. آمريکا در سال 1947 به استودیوها گفت شما نمي‌توانيد هم سازنده باشيد، هم تهيه‌کننده و هم پخش‌کننده و در‌عين‌حال صاحب سينما، يکي را بايد رها کنيد که آنها مجبور شدند مديريت سينماها را رها کنند. ما هم درحال‌حاضر با اين سيستم معيوب طرف هستيم. صاحب سينما، پخش‌کننده، تهيه‌کننده و سرمايه‌گذار همه تحت نظر افراد مشخصي است. در چنين شرايطي مشخص است که بسياري از فيلم‌سازان متضرر خواهند شد. قطعا سينماي ايران، به بازنگري جدي نياز دارد و اميدوارم اين شرايط بهبود پيدا کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.