ادبیات و خلاقیت
یونس تراکمه
کمتر از یک قرن از انتشار «یکی بود، یکی نبود» میگذرد. جمالزاده در مقدمۀ این کتاب ضرورتها را اعلام کرد. او دو نکتۀ خیلی مهم را در این مقدمه و در چندتایی از داستانهای این کتاب مطرح میکند. یکی فاصلۀ بسیار عمیق میان زبان گفتار و زبان نوشتار است در ادبیات ایران در آن زمان، و دیگری معرفی داستان بهعنوان یک نوع و ساختار ادبی در جهان، که تا آن زمان در ادبیات ایران وجود نداشته است؛ و او دو سه «داستان» ماندگار هم مینویسد. جمالزاده ضرورتها را بیان میکند، ولی صادق هدایت است که این «نوع ادبی» را در زبان فارسی «خلق» میکند. مسیری که داستاننویسی در غرب و در چهار قرن طی کرد، طبیعی است که در ایران در زمانی بسیار کوتاهتر طی شود. شعر و داستان در ایران همزمان و به ضرورت، مسیر مشترکی را طی کردند. صادق هدایت و نیما یوشیج تقریبا همزمان و بعد از قرنها، خلاقیت را به ادبیات ایران برگرداندند. قرنها بود که خلاقیت در ادبیات ایران، و عمدتا در شعر بهعنوان شاخصه ادبیات، جایش را به نوعی مهارت یا تخصص داده بود. جمالزادۀ جوان وقتی با بخشی از ادبیات جهان آشنا میشود با شگفتی متوجه فاصله زیاد و عمیقی میشود که ادبیات جهان با آنچه بهعنوان ادبیات در ایران شناخته میشد، دارد (در این یادداشت منظور از ادبیات، داستان است بهطورکلی). این فاصله، عمدتا، فاصله میان کاربرد زبان در مکتوبات و در شفاهیات است؛ فاصله میان آن گونه نوشتن و این گونه سخنگفتن. شاهد مثالهایی که ابوالحسن نجفی در کتاب «فرهنگ فارسی عامیانه» برای کلمات و اصطلاحات عامیانه میآورد نشاندهنده این است که لغات و اصطلاحاتی که در گفتار عامه مردم جاری است، ریشه در ادبیات مکتوب در قرنها پیش دارد؛ و از زمانی که خلاقیت در ادبیات کم و کمتر شد، فاصله میان زبان زنده در گفتار و زبان رایج در نوشتار هم عمیق و عمیقتر شد. این فاصله عمیق، جمالزاده را به شگفتی واداشت و صلای رسمیتدادن به زبان گفتار سَر داد. حذف خلاقیت در ادبیات مکتوب ایران در چند قرن اخیر بیشتر از هر چیز مربوط است به همین فاصلۀ عمیق میان زبان گفتار و زبان نوشتار، و مهمتر از آن تعریف منحطی که مکتوبات پیدا کرد، طوری که خلاقیت جایش را به مهارت و تخصص داده بود. هدایت و نیما این سد را شکستند تا امکان حضور خلاقیت در هنرهای کلامی فراهم شود. مهارت و تخصص هم در این دوران پوست میاندازد و در کنار ادبیات خلاقه ادامه پیدا میکند. در کنار داستانهای هدایت و داستاننویسان بعد از او، «تهران مخوف» هم منتشر میشود و نیز داستانهای داستاننویسانی که تخصص دارند، یا تخصص پیدا میکنند، در نوشتن داستانهایی با اهدافی خاص و از پیش تعریف و تعیین شده؛ اهدافی از قبیل سرگرمکردن مخاطب و یا آموزش مخاطب و... ادبیات تخصصی، آموختنی است. سرفصلها و مواردی که چنین نویسندگانی باید بدانند و آموزش ببینند مشخص شده است. علمای این فن کتابهای آموزشی بسیاری نوشتهاند و مدرسان هم این مواد آموزشی را در کلاسها و کارگاههای خود آموزش میدهند. این همه کلاس و کارگاههای آموزشی که طی این سالها رایج شده است برای آموزش این نوع داستاننویسی است، و آموزندگان هم با اشتیاق در این کلاسها و کارگاهها حاضرند تا بیاموزند و متخصص بشوند در اینکه چگونه داستانی بنویسند که خوانندگان را جذب کند. دستورالعملها را در این کلاسها میآموزند و احتمالا روی وایتبُردی مینویسند و بالای میز خود نصب میکنند تا مطابق آن دستورات داستان تولید کنند. داستاننویسان خلاق هم اصول و مبانی و دستورالعملها را میآموزند، اما اینان میآموزند برای اینکه فراموش کنند. این دو نوع برداشت و فهم از آموزش، نشاندهندۀ تفاوت اساسی و ریشهای بین این دو نوع نویسندگی و این دو نوع داستان است. راستی چرا در این سی چهل سال اخیر اثری همتراز با آثار خلقشده در پنج شش دهۀ شروع داستاننویسی ایران خلق نشده است؟ ادبیات خلاقه، ادبیاتی است که گفتوگویی مدام دارد با ذهنیات و جوهر وجودی مخاطب؛ اما ادبیات تخصصی وظیفۀ دیگر را بر عهده دارد، ادبیاتی است که سرگرم میکند، آموزش میدهد و گاهی حتی باعث اغفال مخاطب میشود. هر جا و هر زمانی که ادبیات خلاقه حضورش کمرنگ میشود، انحطاط امکان حضور و نمو پیدا میکند. این سالها غیبت یا حضور کمرنگ ادبیات خلاقه در ایران نشان داد که چه بر سر این جامعه آمده است و میآید. خلاقیت در ادبیات ایران در این مدت مدام کمرنگ و کمرنگتر شده است، که آثارش را در تعریف انسان ایرانی معاصر شاهدیم. معلوم است که داستاننویسان متخصص امروزی متفاوت باشند از پاورقینویسان چهل پنجاه سال قبل. این تفاوت، تفاوتی ماهوی نیست. اینان باسوادتر از پیشینیان خود هستند، باسوادتر از نویسندگانی چون حسینقلی مستعان و جواد فاضل و... اما به شهادت آثارشان، اکثر داستاننویسان امروز و گروهی از داستاننویسان قبل از چهل سال اخیر، از داستان و داستاننویسی یک تعریف دارند؛ هر دو گروه داستاننویسی را تخصص میدانند و البته که خلاقیت را جای و جایگاهی دیگر است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.