سودانيها چطور ۳۰ سال ديکتاتوري را به زانو در آوردند
زندگي در ازاي آزادي
عاطفه مرادي
انقلاب سودان و برهمخوردن همه ساختارهاي کهنه سياسي در اين کشور از اعتراض به موضوعي معيشتي شروع شد. سال گذشته مردم سودان به دلیل افزايش قيمت نان به خيابانها آمدند و اجتماعشان را به اعتراضي کشوري و ملي تبديل کردند؛ اعتراضاتي که خواستهاش از کاهش قيمتها به برکناري عمر البشير، رئيسجمهور آنها تغيير کرد. بشير ماه ژوئن سال 1989 با کودتايي عليه صادق المهدي، قدرت را در سودان به دست گرفت و از آن زمان تا سال 2019 يعني براي 30 سال قدرت بلامنازع در اين کشور بود. طي اين سه دهه سودان حتي يک روز هم روي آرامش را نديد. جنگ داخلي در جنوب سودان سال 2005 پايان يافت و به استقلال آن در سال 2011 ختم شد. درست آن زمان که جنگ بين شمال و جنوب رو به پايان بود جنگ جديدي در غرب اين کشور و در منطقه دارفور به راه افتاد؛ جنگي که با وجود کاهش تنشهايش هنوز ادامه دارد. وقتي به آخرين روزهاي سال 2018 نگاه ميکنيم؛ 11 روز مانده به سال نو، چندين شهر صحنه اعتراض شدهاند. قيمت نان و سوخت براي چندمين بار افزايش يافته است و حالا مردم ديگر از پس هزينههاي بالاي زندگي برنميآيند. آنها يک ماه با شعارهاي اقتصادي در خيابانها ماندند و با همين شعارها هر روز به تعداد خود افزودند. اعتراض به سرعت به خشونت کشيده شد. معترضان مراکز حزب ملي را به آتش کشيدند و نيروهاي نظامي هم با گاز اشکآور، گلولههاي ساچمهاي و گلولههاي واقعي پاسخ آنها را دادند. دو روز بعد از آغاز اعتراضات در سودان اينترنت قطع و حکومتنظامي اعلام و تمامي مدارس و دانشگاهها در سراسر کشور تعطيل شد. دانشجويان و دانشآموزان دارفوري از سوي نهادهاي اطلاعات کشور بازداشت و براي اعتراف اجباري به عضويت در جنبش آزاديبخش سودان بهشدت شکنجه شدند. اين دسته اقدامات براي آن بود که حکومت بتواند ادعا کند اعتراضات اخير سودان وابسته به مسائل نژادي است. تا 20 روز بعد تقريبا 20 نفر در درگيريهاي خيابانهاي سودان جان خود را از دست دادند و نزديک 800 نفر هم روانه زندانها و بازداشتگاهها شدند. همزمان معترضان ديگر شعارهاي اقتصادي خود را کنار گذاشتند و مستقيم شخص عمرالبشیر را نشانه گرفتند. کشور هر روز درگير اعتراضات و درگيريهاي سردرگم بود تا اينکه گروهي با عنوان سازمان همکاري متخصصان سوداني براي رهبري اعتراضات تشکيل شد. البته تشکيل چنين گروهي کمهزينه نبود. پس از اطلاعيه شکلگيري اين گروه، نيروهاي امنيتي به بيمارستانها حمله کردند و يک پزشک را کشتند. احتمالا مقامات امنيتي سودان گمان ميکردند با چنين واکنشي، ديگر خبري از اعتراضات نخواهد بود اما همين جاي ماجرا بود که کنارهگيري يکي از گروههاي سياسي متحد بشير از دولت، جان دوبارهاي به اعتراضات داد. اعتراضات يک ماه ديگر در سراسر سودان ادامه يافت. روزهاي ماه فوريه به قطعي اينترنت و سرکوب شديد خبرنگاران پوششدهنده اين تحولات ميگذشت. در همين ماه بود که نيروهاي امنيتي سوداني به دفتر روزنامه «الجريده» يورش بردند و نسخه انتشار کاغذي آن را پيچيدند. ميانه ماه فوريه برخي رسانهها گزارشهايي از حمايت عربستان سعودي، امارات متحده عربي و مصر از برکناري عمر البشير دادند. به دنبال اين تهديدها، بشير 22 فوريه پس از 20 سال اولين بار براي يک سال در کشور وضعيت فوقالعاده اعلام کرد اما او فقط دو ماه از اين يک سال را ديد.
زنان، قربانيان ديكتاتوري بشير تصاويري که عکاسان و شهروندان سوداني توانستند به هر نحوي از اعتراضشان منتشر کنند، باعث شد همه جهان ببينند اين بار زنان سوداني هستند که خط مقدم اعتراضات را رهبري ميکنند. شعارهاي اين اعتراضات اگر به آزادي، صلح و عدالت معطوف بود، از گعدهاي بيرون ميآمد که بسياري آن را قلب تپنده جنبش عدالتخواهي سودان دانستهاند: زنان؛ مسئلهاي که اعتراضات سودان را به انقلاب زنان تبديل کرد. حضور پررنگ زنان در اين اعتراضات ناشي از سياستهاي بشير در 30 سال گذشته بود. وقتي در سال 1989 بشير با کودتايش روي کار آمد، حقوق چندين گروه بهشدت به حاشيه رانده شد و زير پا رفت که زنان بزرگترين اين گروهها بودند و در اين اعتراضات به نظر ميرسيد هيچ گروهي به اندازه زنان در کنارزدن بشير و همراهانش ثابتقدم نبود. آنها خود را قربانيان ديکتاتوري بشير ميدانستند و همين آنها را وادار کرده بود بزرگترين حضور خود را در اين اعتراضات به نمايش بگذارند. ديکتاتور سودان در دوران حکمرانياش با ارائه و اجراي خوانشي افراطگونه از دین و خواستههاي زنان را به ميدان جنگ تبديل کرده بود. زنان در اين دوران براي کار خارج از خانه يا خروج از کشور به مجوز مردان به پدر، برادر يا همسر نیاز داشتند. مسائلي مانند پوشيدن شلوار يا نپوشاندن سر و در مواردي بهصورت جرم تلقي ميشد و با مجازات يا آزار زنان همراه ميشد. بشير، زنان را به ابزاري براي گسترش سرکوبگرياش در سودان تبديل کرده بود و نگاه او به زنان در عمل از بازتاب تفکر جامعه نسبت به زنان نشئت نميگرفت. سياستهاي بشير باعث شده بود زنان سوداني به اين احساس برسند که وجودشان در چنين کشوري به خوديخود جرم است و همين حضور بينظير آنها در اعتراضات را به دنبال داشت. بر اساس مطالعات Strategic Initiative for Women in the Horn of Africa و The Redress Trust، دو خيريه فعال در آفريقا، قانون و عرف در سودان به مقامات اين کشور قدرتي گسترده براي پوشش زنان و اينکه آنان با چه کساني حرف ميزنند يا چه کساني را ميبينند، داده است. اين تحقيقات علاوه بر اين نشان دادهاند قوانين در اين حوزه «نامفهوم و بيسرانجام نوشته شدهاند و همين موضوع به مجريان قانون اين اختيار را ميدهند که بر اساس شرايط مختلف از اين قوانين به عنوان ابزار کنترل اجتماعي استفاده کنند». فعالان زنان تاريخي طولاني در اعتراض به قوانين عمومي دارند و زنان در سودان هم در همه اعتراضات ضداستعماري نقشی کليدي ايفا کردهاند. جنبشهاي زنان در سودان در سالهاي اخير حق رأيدهي، دريافت حقوق برابر در مشاغل مختلف و مرخصي زايمان را به دنبال داشته است اما نقش آنها در طول تاريخ اين کشور در گذر زمان فراموش شده تا اينکه در اعتراضات سال گذشته، به علت استمرار حضور زنان، طولانيبودن زمان اعتراضات و نقش پررنگ رسانههاي اجتماعي اين تصوير در ذهن همه حک شد که زنان ميداندار اعتراضات ضدظلم و عدالتخواهانه در سودان بودهاند. با انقلابي که در سودان به وقوع پيوست و بشير را کنار زد، اين قوانين لغو شد و زنان سوداني اين را گامي بزرگ براي کشورشان ميدانند. هفتم مارس براي تجليل از نقش زنان در اين اعتراضات، مردم سودان تجمعي بزرگ برگزار کردند در حالي که شعار ميدادند «اين انقلاب، انقلاب زنان است». هشتم مارس همزمان با روز جهاني زن، بشير در اقدامي بيسابقه دستور داد همه زناني که در اعتراضات ضددولتي بازداشت شدهاند، آزاد شوند. معترضان سوداني در حالي به روزهاي ماه سوم اعتراضات خود ادامه ميدادند که گزارشها از اعتراضات در الجزاير از کنارهگيري عبدالعزيز بوتفليقه، رئيسجمهور چندين دورهاي آن کشور، خبر دادند. چنين خبري امید معترضان سوداني را که شايد از اعتراضات بينتيجه خود دلسرد شده بودند، زنده کرد. به دعوت سازمان همکاري متخصصان سوداني، قرار شد معترضان به سمت مراکز نيروهاي مسلح حرکت کنند. صدها هزار نفر به اين فراخوان پاسخ مثبت دادند و همين موضوع بين نيروهاي مسلح چنددستگي ايجاد کرد؛ گروهي قصد حمله به معترضان داشتند در حالي که گروه ديگري طرف مردم را گرفته و مقابل آنها ايستادند. معترضان در خارطوم که ارتباطشان با جهان قطع شده بود، يک هفته تمام در مرکز نيروهاي مسلح ماندند تا اينکه در پايان هفته نيروهاي نهادهاي امنيتي و ارتش رودرروي يکديگر قرار گرفتند. اين رويارويي شش کشته، 57 زخمي و دوهزارو 500 بازداشتي به دنبال داشت.
معترضان همچنان در صحنه دوشنبه همين هفته بود که الا صالح، زني در رداي سفيد با دستي رو به مردم و آسمان در حالي که روي ماشين ايستاده بود، سرود انقلابي خواند و به نماد اعتراضات کشورش تبديل شد. دو روز بعد، بشير از رياستجمهوري کنار زده شد و از سوی ارتش در حصر خانگي قرار گرفت. به اين ترتيب، همه زندانيان سياسي از جمله رهبران اعتراضات عليه بشير از زندان آزاد شدند و جشن آزادي به خيابانهاي شهرهاي سودان رسيد. اما کناررفتن بشير چشم سودانيها را به روي خواستههايشان نبست. ادامه حضور مردم در خيابانها باعث شد رئيس شوراي نظامي انتقالي از سمتش کنارهگيري کند. 13 آوريل مذاکره ميان ارتش و معترضان به صورت رسمي آغاز شد. تشکيل دولت انتقالي، تغيير دادستانان کشور و انتقال بشير از حصر خانگي به زندان از نتايج ديدارهاي مقامات شوراي انتقالي و معترضان بود اما معترضان به اين حد قانع نبودند و به علت جدينبودن شوراي انتقالي در واگذاري قدرت به مردم، مذاکرات را با شوراي انتقالي قطع کردند. کمک سه ميليارددلاري عربستان سعودي و امارات متحده عربي به دولت نظامي به آتش خشم و اعتراضات مردم سودان دامن زد. آتش اين خشم به دامن برخي از اعضاي شوراي نظامي انتقالي رسيد و سه نفر از برجستهترين اعضاي اين شورا به نفع معترضان از سمتشان کنارهگيري کردند. اين اتفاقات باعث شد شوراي نظامي انتقالي بپذيرد شوراي انتقالي جديدي متشکل از غيرنظاميان و معترضان تشکيل دهد. سيام ماه می بود که رسانههاي بينالمللي اجازه فعاليت دوباره در سودان را پيدا کردند و در همان روز در اتفاقي عجيب، در حالي که مردم همچنان در خيابانهاي خارطوم بودند، شوراي نظامي انتقالي که هنوز با شوراي جديد جايگزين نشده بود، به بهانه بازداشت افرادي که کودتا عليه شوراي انتقالي را طراحي ميکنند، به منطقه کلمبيا يورش برد. اين يورش که برداشتهاي مختلفي از جمله تلاش براي سرکوب نيروهاي آزاديخواه از آن وجود داشت، باعث شد خشونتها و اعتراضات در سودان ادامه يابد. سوم ژوئن در حالي که هيچکس انتظار نداشت، نيروهاي مسلح به کمپ معترضان حمله کردند؛ حملهاي که در آن 118 نفر کشته و صدها نفر زخمی شدند و به 70 نفر تجاوز شد. اين اتفاق که بعدتر قتلعام خارطوم نام گرفت، صحنه حمله نيروهاي مسلح به بيمارستانها و انداختن جنازهها در رود نيل بود. فرداي اين روز، سازمان همکاري متخصصان سوداني براي نافرماني کامل مدني فراخوان داد. به اين ترتيب، همه راهها و پلها بسته شد و همه کارمندان و کارگران اعتصاب کردند. اين اعتصاب و نافرماني سه روز تمام ادامه پيدا کرد تا اينکه دوازدهم ژوئن با توافقي ميان سازمان همکاري متخصصان سوداني و شوراي نظامي انتقالي، اعتصاب در ازاي آزادي زندانيان سياسي شکسته شد. ناآراميها در سودان با شدتي بيشازپيش ادامه داشت تا اينکه پنجم جولای با کمک اتحاديه آفريقا و ميانجيگري اتيوپي، بين معترضان و شوراي نظامي توافقي صورت گرفت. اما کشتارها و اعتراضات با اين توافق پايان نيافت تا اينکه سرانجام 21 آگوست، عبدالله حمدوک به عنوان نخستوزير سودان معرفي و روند 39ماهه انتقال قدرت آغاز شد. اعتراضات براي چند ماه فروکش کرد تا اينکه دوباره معرفي گزينه رئيس دادگستري و دادستان کل سودانيها را در اواسط سپتامبر به خيابانها کشاند. گزينهها تغيير کرد و نخستوزير به معترضان توضيح داد روند انتقالي 39ماهه شامل همه اين تغييرات ميشود اما مردم سودان در ماههاي آينده و هر ماه به دلايلي به خيابانها آمدند تا نشان دهند اين آزادي را ارزان به دست نياوردهاند که حالا بدون صاحب رهايش کنند حتي اگر قرار باشد تغييرات اندکاندک رخ دهند، آنها از نزديک اين تغييرات را پيگيري ميکنند. زنان در اينجا هم همچنان خطوط مقدم را در دست دارند. تازهترين اعتراضات در سودان به فعالان زنان تعلق دارد که در خيابانها احقاق حقوقشان را پيگيري ميکنند؛ آنها ميدانند راهي طولاني براي لغو همه قوانين تبعيضآميز در پيش دارند؛ براي اينکه به اندازه مردان در آينده کشورشان مشارکت کنند. براي همين تعداد اندک زنان در شوراي انتقالي مشترک غيرنظاميان و نظاميان آتش اعتراضات آنها را همچنان روشن نگه داشته است.
آينده در سودان چگونه رقم ميخورد؟ بعد از دههها براي اولين بار است که در سودان ارتش مجبور شده قدرتش را با غيرنظاميان به اشتراک بگذارد، هرچند ارتش هنوز هم وزارتخانههاي کليدي را در سودان در اشغال داشته و بهشدت به کمکهاي نقدي کشورهاي قدرتمند جهان عرب وابسته است. از زماني که عبدالله حمدوک در آگوست 2019 به عنوان اولين نخستوزير پس از ديکتاتوري بشير انتخاب شد، به نظر ميرسد دستان او خالي از برنامهاي براي رهبري سودان در مسير دموکراسي است. نخستوزير اقتصاددان سودان اين چند ماه را صرف آرامکردن چالشهاي قومي و قبيلهاي کرده که سالهاست سودان را دربر گرفته. با همه ضعفهاي حمدوک و مخالفت ماههاي ابتدايي رهبران معترضان عليه او، نخستوزير جديد سودان انگار نلسون ماندلا را الگوي سياسي خود قرار داده است تا بتواند کشورش را در جريان تغييرات و زخم باقيمانده از گذشته دشوار متحد کند. براي اولين بار است که تحليلگران غربي به آينده سودان محتاطانه خوشبين هستند و ميگويند اگر حمدوک بتواند به اصلاحات خود ادامه دهد، ميتواند تصوير کشورش را به عنوان کودک مشکلدار جهان، اصلاح و حتي آن را به داستاني از ديکتاتوري به دموکراسي تبديل کند. حمدوک گامهايی بزرگ براي اصلاح قوانين کهنه اقتصادي سودان برداشته است؛ آن هم در شرايطي که اين کشور همچنان تحت تحريمهاي آمريکا قرار دارد. او در اقدامي عجيبتر به مناطق تحت کنترل شورشيان در جنوب استان کردفان رفت و به آنها وعده صلح داد. با همه اينها، بسياري هنوز نگران هستند نيروهاي امنيتي بازمانده از دوران بشير، حرکت شکننده سودان به سوي دموکراسي را مختل کنند. درگيريهايي که بهتازگی در خارطوم رخ داده، نمونهاي کوچک از اتفاقاتي است که ممکن است تصويري از آينده سودان باشد. دوره نخستوزيري حمدوک به صورت رسمي با برگزاري انتخابات در سال 2022 به پايان ميرسد اما حتي نزديکان حمدوک هم به بقاي او در قدرت تا دو سال ديگر با ترديد مينگرند. سودان روزهاي آزاد اما پرماجرايي را پيشرو دارد: دستوپنجه نرمکردن با رکود اقتصادي و حدود 60 ميليارد دلار بدهي، حلقه وفاداران بشير که «فعلا» تسليم شدهاند، تحريمهاي بينالملليای که رفع آنها يکشبه محقق نميشود و جمعيتي مشتاق اما بيطاقتشده از گرسنگي که منتظر پيشرفتهاي سياسي و اقتصادي پس از انقلابشان هستند. حمدوک در اين مسير تا اينجا تلاش کرده است آرام، محتاط و بدون دشمنتراشي عمل کند؛ اما اينکه جامعه، جهان و مخالفانش تا کجا با او همراه ميشوند و تاب ميآورند، داستان ديگري است که آينده آن را مينويسد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.