«سيمون هاجديني»، استاد و پژوهشگر دانشگاه ليوبليانا به «شرق» گفت:
آنچه شاهد هستيم با رويدادهاي 68 تفاوت دارد
کامران برادران
اگر بنا باشد سپهر سياسي جهان در سال 2019 را خلاصه کرد،چهبسا بتوان اينگونه بیان کرد: سال رؤياهاي خطرناک. خيابانهاي شهرهاي جهان، از سانتياگو گرفته تا بغداد و بيروت و هنگکنگ و پاريس، صحنه صفآرايي معترضان و پليس ضدشورش بود. چنين بهنظر ميرسد که «سياست خيابان» به دستور روز تبدیل شده است. با اين حال، آنگونه که سيمون هاجديني تبيين ميکند، اين را نميتوان لزوما خبر خوب قلمداد کرد. «سيمون هاجديني» استاد و پژوهشگر دانشگاه ليوبليانا در اسلووني است. او مقالاتی متعدد در زمينه روانکاوي، ايدئولوژي آلماني و فلسفه قارهاي نوشته و تاکنون دو کتاب نيز به رشته تحرير درآورده است؛ «در باب ملال، تنبلي و استراحت» و «بو چيست؟ بهسوي فلسفه بو».
در سالي که گذشت، شاهد موجي نوين از اعتراضها و تظاهرات در سراسر دنيا بوديم؛ از لبنان و عراق گرفته تا شيلي و هنگکنگ. انگار جهان بار ديگر به دوران می 1968 بازگشته است. موج اخير اعتراضها در سال گذشته ميلادي را چگونه ارزيابي ميکنيد؟ اصولا از نظرگاه چپگرايانه همدردي و حمايت از اين جنبشها بسيار آسان است. کدام چپي را ميشناسيد که از بهخيابانآمدن مردم ذوقزده نشود؟ با اين حال، درست همينجاست که بايد قدمي به عقب گذاشت و با تأمل بيشتري مسائل را بررسي کرد. تظاهراتي که در فرانسه، هنگکنگ و بوليوي شاهدش بوديم، مبتني بر ايدهاي منسوخ بود که با دورنماي مترقي سياسي و اجتماعي ارتباط چنداني ندارد. شخصا اين دست تظاهرات را پوپوليستي و اتوپيايي ميدانم، چراکه در نهايت نتيجهاي جز نوعي رويکرد گمراهکننده ندارند. صرف پرداختن به آنتاگونيسمها چيزي را حل نميکند. اگر ميخواهيم اين آنتاگونيسمها را بهراستي مورد تحليل قرار دهيم، بايد ماهيت و علت غايي آنها را بررسي کنيم. در اينجا بيش از هر زمان ديگري نياز به تحليل مفهوم سياست و امر سياسي حس ميشود. آنچه امروزه شاهدش هستيم، فوران آنتاگونيسم از ميان ترکهاي ليبرالدموکراسي است؛ فرمي که با سرکوب سرمايهداري، بيکاري و نابرابري خود را نشان ميدهد. با اين حال، هنوز تا کمونيستيخواندن اين جنبشها راه زيادي در پيش است. نمونه بوليوي بهخوبي نبود اين صورتبندي چپگرايانه را نشان ميدهد. از سوي ديگر، موارد مثبتي همچون شيلي هم وجود دارد، اما دست آخر بيرونآمدن از توهم سرمايهداري هنوز محقق نشده است. اين چيزي است که به کار مستمر و تکرار همان تز معروف بکت مبني بر «دوباره سعي کن، دوباره شکست بخور، بهتر شکست بخور» نياز دارد. بنابراين بايد از خوانشهاي معمول اومانيستي و همچنين سخنراني درباره دموکراسي محلي و تسري آن در سطحي جهاني دست برداشت. تاريخ بهخوبي اثبات کرده است چنين رويکردهايي دست آخر راه به هيچ جايي نميبرد! دست آخر، بايد بر تضادهايي انگشت گذاشت که جهانيسازي سرمايهداري به بار آورده؛ تضادهايي که ميان بنيان اقتصادي اين نظام و شکل سياسي دولت-ملتها پديد آمده است. اين تضادها همچنان لاينحل باقي ماندهاند. فقط به اين طريق ميتوان راه را براي بازسازي آنچه چپ بايد به آن تبدیل شود، گشود. اين اما به آن معنا نيست که چپ بايد دستان خود را پاک نگه دارد و دست به کنش نزند. در مواجهه با سياستهاي پوپوليستي نبايد از رياضت سياسي سخن به ميان آورد. با وجود این، به گمان من، بزرگترين درسي که چپ بايد بياموزد، اين است که صرفا درخواستهاي عظيم داشتن کافي نيست. بايد در اينباره فکر کنيم که چگونه و در چه جهتي نظام حاکم را تغيير دهيم. اما درباره اشارهاي که به می 68 کرديد، بايد بگويم برخلاف بسياري از چپها، چندان نگاه نوستالژيکي به اين جنبش ندارم. يادم هست ژان لوک نانسي زماني گفت می 68 را نميتوان انقلاب تلقي کرد، چراکه هيچ نظم جديدی پس از آن اعمال نشد. البته نانسي در ادامه تبيين ميکند اين رويدادها را نميتوان فاجعه نيز انگاشت. اما منظورم اين است که تکرار حرفهاي هميشگي درباره عظمت می 68 به هيچ دردي نميخورد! از بسياري جهات آنچه امروزه شاهدش هستيم، با رويدادهاي 68 تفاوت دارد. يکي از انتقادهاي معمول از اين موج اعتراضها فقدان هر گونه مرکزيت قدرت و راهبرد است. بر اين اساس، اين خطر وجود دارد که اين جنبشها در نهايت سويهاي راستگرايانه به خود بگيرد و از ماهيت انتقادي و راديکال آن سوءاستفاده شود. آيا فقدان اين محوريت مرکزي را ميتوان پاشنهآشيل اين اعتراضها دانست؟ اگر خطي نامرئي بتواند اين موج اعتراضها را به يکديگر متصل کند، آن چيزي نيست جز نارضايتي بالقوه از سرمايهداري و اما نکته مهم اينجاست که اگر چپ نتواند از اين نارضايتي به نفع خود استفاده کند، اين اعتراضها از مسير اصلي خود منحرف شده و صرفا به تحکيم سازوکار سرمايهداري ميانجامد. نکته اينجاست موج تغيير که اکنون جهان را فرا گرفته، خطري مهم را در خود دارد و آن اينکه شاهد روندي بدون توقف از تحول مداوم باشيم. تحول مداوم، بهشکلي متناقضنما، هيچ تغييري را به دنبال نخواهد داشت. آنچه در کنش راديکال مهم بوده، به قول والتر بنيامين، استفاده از قدرت سکون و ايستايي است. بدون توجه به اين ديالکتيک تغيير-توقف هيچ اميدي نميتوان به بهبود اوضاع داشت. اين درست همان مشکلي است که در بسياري از جنبشهاي اجتماعي وجود دارد. آنها فقط ميخواهند وضعيت را در حالت تغيير دائم نگاه دارند، اما اين را در نظر نميگيرند که اين درست همان منطق سرمايهداري امروزي است. سرمايهداري متأخر اتفاقا از تغيير و تحول دائم استقبال کرده و آن را ستايش ميکند. سرمايهداري آشکارا اثبات کرده است بهخوبي ميتواند با همه اشکال حيات و فرهنگهاي گوناگون خود را تطبيق دهد. در برابر اين سياليت، نيازمند نوعي ايستايي ايجابي هستيم. اما درباره مسئله محوريت و سازماندهي بايد بار ديگر تأکيد کنم اعتقاد چنداني به خودانگيختگي مداوم اين جنبشها ندارم. امروزه بيش از هر زمان ديگري به رهبر سياسي نياز داريم؛ يعني بتواند فيگوري که ديدگاهها و روايتهاي گوناگون را متحد کرده و همه خوانشها را بازتاب دهد. مارکس مدتها پيش عنوان کرده بود پرولتاريا نفي آن چيزي است که بورژوازي آن را ويژگي انسانبودن ميداند. اين نکته درسي بسيار مهم درباره ماهيت سوژه سياسي به ما ميدهد. نيازمند نوعي از رهبري سياسي هستيم که بتواند اين سوژههاي سياسي را کنار يکديگر بياورد و همه خواستههاي آنان را بازتاب دهد؛ نه آنکه به شکلي پوپوليستي از نوعي ولنگاري شبهباختيني سخن به ميان بياورد. واکنشهاي قدرتها به اين اعتراضها اغلب دوگانه بوده است. از سوي ديگر، دولتهاي حاکم نيز کوشيدهاند بهنوعي به اين موج واکنش نشان دهند. امکان بهبود اوضاع در پي اين تظاهرات گسترده وجود دارد؟ بگذاريد نکتهاي را در اينجا خاطرنشان کنم. پيشتر از می 68 حرف زدم. ژاک رانسير بهتازگی بهخوبي اين نکته را نشان داد که وقتي سراغ بازخواني رويدادي همچون می 68 ميرويم، يک موضوع بهخوبي خود را آشکار ميکند: اينکه انگيزهها و کنشهاي فعالان آن دوره ارتباط چنداني با آنچه در رسانهها و از سوي قدرتمندان نشان داده ميشود، ندارد. کساني که در آن روزها دانشگاهها و خيابانها را اشغال کردند، نه مُشتي هيپي موبلند و گيتار به دست، بلکه افرادي بودند که تمرکز خود را بر رابطه ميان سيستم دانشگاهها، بهمثابه يک نهاد و سلطه سرمايهداري گذاشته بودند. بحث در اينجا بر سر آنتاگونيسم طبقاتي و شيوههاي اعمال آن از طريق نهادهايي مانند دانشگاه بود. بنابراين بايد همه آن قصههاي قشنگ را درباره هنرمنداني که ميخواستند به خلاقيت و... بها دهند، به کناري گذاشت. در وضعيت فعلي بايد به دنبال چنين رويکردي بود؛ يعني تأکيد بر اينکه ديگر نميخواهيم به ابزاري براي استثمار طبقه کارگر از سوي نظام سرمايهداري تبدیل شويم. چنين رويکردي سبب ميشود وضعيت بتواند از آنچه شاهدش هستيم، فراتر رود؛ آنچه در اين ميان اهميت داشته است که چپ بايد جاهطلبي مبني بر بهدستگرفتن قدرت را بار ديگر بازيابد. رويآوردن به مواضع اخلاقي و هويتي دردي را دوا نميکند. بلکه بايد بر فعليتيافتن شکلي مشخص از کنش تأکيد کرد تا بتوان از بحران فعلي جان بهدر برد. اين شکل مشخص کنش مبتني بر ارجاع مداوم به شبکه بههمتنيده تناقضهاي اجتماعي و آنتاگونيسمها است. بنابراين فقط زماني ميتوان به بهبود اوضاع اميد داشت که تمرکز خود را روي سرمايهداري بهمثابه نظامي بگذاريم که علت همه گرفتاريها و مصائبمان است؛ نظامي که همه آلترناتيوها و بديلها را در خود حل کرده است. يگانه راهي که امروزه در برابرمان قرار دارد، کشاندن نبرد به ساحت زيرساخت اقتصادي و جهانگرايي نويني است که بتواند بر هزاران ناخرسندي برآمده از سرمايهداري تأکيد کند. بنابراين بايد بر نوعي کليگرايي نوين تأکيد کرد. اين کليگرايي بايد بتواند ارزشهاي گذشته را معلق و بازتعريف کند. اما دست آخر بايد بر تز لنين مبتني بر «در باب صعود به کوهي مرتفع» تأکيد کرد؛ شکست ميخوريد و بار ديگر تلاش ميکنيد تا بهتر شکست بخوريد. ايده انقلاب يعني همين!
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.