نگاهي به فيلم «انگل»، ساخته بونگ جون هو
ايستادن روي مرز باريک داستان
محمدعلي افتخاري: آنچه فيلم «انگل» را مورد توجه قرار ميدهد، ويژگيهايي است که بيش از هر چيز شيوه داستانپردازي فيلم را به يک بيان خاص سينمايي نزديک ميکند. ريشههاي اين شيوه قصهگويي را ميشود در ادبيات آسياي شرقي و بهخصوص پيدايش شيوههاي نوين ادبي در سالهاي بعد از جنگ جهاني دوم در اين منطقه ديد. داستان کوتاه «سه ميليون ين» يا «قنداق»، نوشته يوکيو ميشيما شايد نمونه مناسبي براي رديابي اين شيوه در ادبيات ژاپن باشد. در اين شيوه، ارائه تصويري بديع از جهان داستان شخصيتها اهميت مييابد و کمتر به گرههاي داستاني و روابط علتومعلولي توجه ميشود. درواقع شخصيتهاي داستاني و خواستههاي بياهميتشان بهانهاي براي ساخت يک تصوير کمابيش ناشناخته و تا حدودي ترسناک قرار ميگيرد؛ تصويري که در مرز ميان يک روايت افسانهاي و زندگي دردناک شخصيتها حرکت ميکند. ويژگيهاي روايت در فيلم «انگل» به روشني قصد دارد لحني متفاوت با آنچه در قصهگوييهاي رايج سينمايي به کليشه تبديل شده از خود نشان دهد. ازاينرو بازخواني فيلم با نگاه به چگونگي شکلگيري درام در موقعيتهاي نمايشي يا رمزگشايي ارجاعات فرامتني، تنها به کشف شباهتهاي سينمايي فيلم و محکومکردن کارگردان به کپيبرداري از نمونههاي مشابه سينمايي منجر خواهد شد. درحاليکه شخصيتها و جغرافياي داستاني فيلم «انگل»، به دنبال کسب هويتي متفاوت و منحصربهفرد پا در پيرنگ طراحيشده بونگ جون هو ميگذارند. پس بهتر آنکه بدون درنظرگرفتن حواشي پيرامون فيلم، نگاهي به زوائد موجود در بافت روايت و موانع موجود در راه تبديلشدن عناصر سازنده فيلم به يک بيان منحصربهفرد سينمايي داشته باشيم. کارگردان فيلم «انگل» با داستانپردازي خلاقانه خود سعي دارد فيلمش را به موضوع فاصله طبقاتي گره بزند. طراحي ميزانسن با تأکيد فراوان به طبقاتيبودن جامعه کره جنوبي، بازتابي دقيق از وضعيت شخصيتهاي فيلم ارائه ميکند؛ جامعهاي که جايگاه طبقاتي شهروندانش را چرخه پرسرعت تجارت تعيين ميکند. افراد براي رسيدن به اين چرخه، بايد در پي کشف راههاي تازه براي کسب درآمد باشند و اگر به هر دليلي از اين قطار پيشرفته دور بمانند، بايد رنج طبقه پایينبودن و تبديلشدن به سرباز مطيع سرمايهداري را تحمل کنند. در چنين شرايطي، دروغ يکي از راههاي کسب درآمد بيشتر و بودن در چرخه تجارتي نوين است. البته نه آن دروغي که چهره زشت خود را در قصههاي عاميانه و در هيبت ديوان بدسيرت نشان ميدهد، بلکه نوعي دروغ تکنولوژيک؛ با رنگولعاب مارکها و برندهاي تجاري تحسينبرانگيز. خانواده کيم براي بيرونآمدن از زيرزمين کوچک خود و رهايي از تنگدستي و همراهشدن با نظام رشد اقتصادي، نقشه شوخوشنگ دروغ را انتخاب ميکند. براي شخصيتهاي فقير اما باهوش فيلم «انگل»، پذيرفتن اين هويت تازه، با سلسله زنجيروار وقايعي همراه است که پيرنگ متظاهرانه فيلم را شکل ميدهد (در طراحي پيرنگ، عامدانه روابط علتومعلولي بياهميت جلوه ميکند و تأکيد بر نوع خاصي از تصادف ميتواند بهعنوان لحن متظاهرانه و خاص کارگردان در نظر گرفته شود. در صحنهاي از سکانس ابتدايي فيلم که مين هيوک تکهسنگي را با خود آورده و آن را باعث خوششانسي و جذب ثروت ميداند، برخورد اغراقآميز خانواده کيم با اين سنگ، از جمله اينگونه تأکيدهاست. همينطور نحوه ورود هرکدام از اعضاي خانواده کيووا به خانه آقاي پارک). ورود مين هيوک به داستان و پيشنهاد او به کيووا براي رفتن به خانه آقاي پارک بهعنوان معلم زبان انگليسي، اولين رويدادي است که حلقه اوليه و پايه و اساس قصه را ميسازد. کيووا با زيرکي خواهرش را بهعنوان مربي نمونه هنر به خانمِ آقاي پارک معرفي ميکند و کيجونگ حلقه بعدي را با نقشه ساده واردکردن پدرش بهعنوان راننده آقاي پارک، شکل ميدهد. به همين ترتيب با نقشه بعدي، مادر خانواده هم به جمع خدمتکاران آقاي پارک اضافه ميشود. نويسنده فيلمنامه «انگل» در ساختن اين سلسله زنجيروار و برانگيختن حساسيت تماشاگر به چگونگي تبديلشدن يک داستان ساده به جهاني ناشناخته موفق است. اما با وجود اينکه جذابيت فيلم «انگل» از هماهنگي فيلمنامه و کارگرداني بهره ميبرد و بونگ جون هو به خوبي ظرفيتهاي روايي فيلمنامه را در جهت بازگويي خلاقانه قصهاي که شايد بارها شنيده باشيم به کار ميگيرد، اما حضور ايده ناظر بر فيلم که مربوط به موضوع «پيشاهنگبودن» و مسئله کنش جهاني است، به نوعي حضور پررنگ تفکري نوين درباره طبقاتيبودن جامعه را بيان ميکند که وصله ناجوري براي جهان منحصربهفرد شخصيتهاي فيلم انگل است. هرچند حضور کمرنگ شخصيت داسونگ نميتواند قصه او را به يک پيرنگ فرعي تبديل کند اما چگونگي دعوت او به بستر روايي فيلم، تأثير مستقيمي بر بسطيافتن موضوع فيلم دارد و درنتيجه شکلگرفتن يک پايانبندي حماسي براي فيلم را رقم ميزند و تلاش ناکام کارگردان براي طرح موضوعي جهانشمول را نمايان ميکند. ورود داسونگ با يک تير پلاستيکي که مادرش از يک سايت آمريکايي خريده، موضوعي چالشبرانگيز را به پيرنگ فيلم انگل سوار ميکند و راه را براي تحليلهاي فرامتني نامربوط هموار ميکند و ناخواسته ارجاعاتي را در صحنههاي کليدي فيلم بروز ميدهد که بهتدريج باعث پيشتازي لحن انتقادي فيلم و در نتيجه بههمريختگي زاويه ديد تماشاگر ميشود. داسونگ درس پيشاهنگي را فراگرفته و علاقه زيادي به رفتار سرخپوستان دارد. او در حياط دلباز چمنپوشِ خانه آقاي پارک، پناهگاهي ضدآب ساخته و بازي مورد علاقهاش تمرين دروس پيشاهنگي است. رابطه داسونگ و ترس او از روحي که در خانه پنهان است، بستري فراهم ميکند که ماهيت خانه آقاي پارک و مالکان قبلياش را به مکاني تسخيرشده تبديل کند. در اينجا بايد در نظر گرفت که تأثير درامهاي غربي به فيلمنامه «انگل» اجازه بروز رابطه خاص داسونگ و موضوع تسخيرشدگي خانه را نميدهد و نوع رابطه اين دو را به بهانهاي براي پيشرفت پيرنگ مورد علاقه بونگ جون هو محدود ميکند. جلوگيري از امکان بروز اين رابطه ناشناخته، نزديکي روايت به جهان داستانِ شخصيتهاي خاص فيلم را دچار مشکل ميکند و همينطور داستانپردازي خاص کارگردان را با دوگانگي آشکاري پيوند ميدهد. با وجود اين، انگلهاي باهوشِ فيلم، با ايجاد يک زنجير تماتيک و طيکردن مسيري بسيار آسان قرار است به خانه تسخيرشده آقاي پارک نفوذ کنند و تا پيش از صحنه حمام خون و پناهگرفتن پدرِ کيووا در پناهگاه خانه آقاي پارک، حضور کارگردان و لحن انتقادياش در خدمت عناصر سازنده فيلم است (شايد برخي از انتخابهاي بونگ جون هو در طراحي موقعيتها، اشباعشدن صحنههاي کليدي فيلم از ارجاعات سينمايي را به همراه داشته باشد. اين موضوع را ميشود در بررسي زاويه ديد کارگردان و روبناي ظاهري فيلم مورد بررسي قرار داد.). اما در فصل پايانبندي و درست جايي که کيووا موفق به خواندن نامههاي پدرش ازطريق زبان پيشاهنگي ميشود، فيلم «انگل» در مسير يک نتيجهگيري متناقض با ساختار روايي فيلم قرار ميگيرد. کيووا در اينجا بهروشني از نقش زنجيروار خود بيرون ميآيد. در واقع حضور متفاوت او در اين سکانس، رواي دومي را به فيلم معرفي ميکند که براي بافت روايي فيلم «انگل» ناشناخته است. پيرنگ فيلم «انگل» شخصيتمحور نيست و کارکرد کنش شخصيتهاي فيلم، مبتنيبر اين ويژگي، تنها براي شکلدادن يک داستان ناشناخته يا حادثه زنجيروار است. حال اگر يکي از اجزای اين پيرنگِ حادثهمحور، سازش را برخلاف جهت حرکت منظم وقايع کوک کند، روشن است که کيفيت روايتي منسجم دچار نقص ميشود. اينجاست که رفتار حماسي کيووا و نامهنگاري او با پدرش، در تناقض کامل با کنش اين دو شخصيت در بطن فيلمنامه قرار ميگيرد. اين ناهماهنگي اولين تأثيرش را بر جايگاه تماشاگر ميگذارد و خوانش او را در مواجهه با موضوع فيلم، به خواستههاي راوي دوم محدود ميکند. از طرفي سلسله وقايع فيلم که بهدرستي در مسير پنهانسازي ترس نهفته در جهانِ داستان حرکت ميکند و به سکانس حمام خون ختم ميشود، جايي براي حضور يک شخصيت جعلي که بيشتر يادآور درامهاي معمايي غربي است، نميگذارد؛ بنابراين پايانبندي حماسي فيلم «انگل» و زمينه چيني آن در صحنههاي اضافي فيلم (استفاده کنايهآميز از حضور شخصيت داسونگ و اشارههاي پيدرپي به وسائل آمريکايي خانه آقاي پارک مثل چادر ضدآب و تيرهاي پلاستيکي داسونگ)، شخصيتهاي ناشناخته فيلم را از کنشي خلاقانه باز ميدارد و طرح موضوع انتقادي فيلم را نيز از يکدستي خارج ميکند. اين اضافه گويي که گوياي تصميم کارگردان براي ارائه موضوعي فرامرزي است، اجازه نميدهد که شيوه خلاقانه داستانپردازي فيلم به سبکي منحصربهفرد براي فيلم «انگل» و کارگردانش تبديل شود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.