وقتی از سینمای اعتراض حرف میزنیم
شرق: آنچه به سینمای اعتراض معروف است، بهواقع چیست و آیا هر فیلمی که حاوی نقد اجتماعی باشد و رویکردی انتقادی به جامعه در آن اتخاذ شده باشد، در مقوله سینمای اعتراض میگنجد؟ اینها ازجمله پرسشهایی هستند که در کتاب «سینمای اعتراض، فیلمساز معترض» به آنها پرداخته شده است. «سینمای اعتراض، فیلمساز معترض» با عنوان فرعی «جامعهشناسی اعتراض در سینما» کتابی است از حسین کربلاییطاهر (شاهین) که در نشر اختران منتشر شده است. موضوع این کتاب اگرچه سینمای اعتراض است؛ اما مؤلف کوشیده است این مقوله را در زمینه وسیعتر هنر اعتراض مطرح کند و ازاینرو بحث خود را به سالها پیش از پیدایش سینما و اعتراض در نقاشی و هنرهای تجسمی نیز میکشاند؛ مثلا بخشی از کتاب درباره نقاشیهای فرانسیسکو گویا، نقاش اسپانیایی قرن هجدهم و نوزدهم میلادی، است. در واقع نویسنده، چنانکه خود در آغاز پیشگفتار کتاب توضیح داده است، در این کتاب سعی کرده «تا با مروری بینامتنی بین سینما، تاریخ و هنرهای تجسمی در بستر تحولات اجتماعی و سیاسی، موضوع اعتراض در هنر و مقوله پیچیده سینمای اعتراض» را «به سادهترین زبان ممکن برای ارتباط با طیف وسیعتری از مخاطبان» بررسی و مطالعه کند. کتاب «سینمای اعتراض، فیلمساز معترض» از دو بخش تشکیل شده است. بخش اول کتاب درباره هنر اعتراض است. در این بخش به دو مقوله «هنر اعتراض، هنر عملگرا» و «هنر اعتراض، هنر مقاومت» پرداخته شده است. نویسنده ضمن بیان وجه اشتراک هنر عملگرا و هنر مقاومت به بیان تفاوتهای آنها نیز پرداخته است. او در این بخش در مقایسه این دو نوع هنر اعتراضی، مینویسد: «به موازات هنر عملگرا، هنر مقاومت نیز هدفی جز اصلاح و تغییر در زمینههای گوناگون یک جامعه مدنی ندارد. هر دو در یک مسیر و مقابل بلندگوهای تبلیغاتی فرهنگ رسمی قرار دارند. با این تفاوت که هنرمندان هنر مقاومت برعکس هنرمندان هنر عملگرا، عموما دورههای آکادمیک آموزش هنر را در مراکز، کالجها و دانشکدههای هنری فراگرفته یا به طور خودجوش و شخصی این دورهها را دنبال و کسب تجربه کردهاند. آنها به این واسطه که کار دیگری جز خلق هنر ندارند، در زمره هنرمندان حرفهای محسوب میشوند. همینطور برعکس اغلب هنرمندان عملگرا و خیابانی که معمولا اصرار بر پنهانماندن هویتشان دارند، هنرمندان هنر مقاومت بههیچوجه هویت خود را پنهان نکرده و گاهی از چهرههای سرشناس جامعه هنری هستند». نویسنده از محل عرضه آثار هنرمندان عملگرا و هنرمندان پیرو هنر مقاومت نیز بهعنوان یکی دیگر از وجوه تفاوت این دو گروه نام میبرد، به این معنا که هنرمندان پیرو هنر مقاومت آثارشان را نهفقط در خیابان؛ بلکه در گالریها و مکانهای رسمی و مرسوم عرضه آثار هنری نیز عرضه میکنند؛ اما هنرمندان عملگرا آثارشان را در گالریها و مکانهایی از این دست عرضه نمیکنند. از دیگر تفاوتهای این دو گروه که در این بخش به آن اشاره شده، توجه صرف به اعتراض در کار هنرمندان عملگرا و فراتررفتن هنر مقاومت از اعتراضِ صرف است. در این بخش با بررسی پیشینه این دو هنر به «مضمون اعتراض به جنگ» بهعنوان «یکی از قدیمیترین و مهمترین مضامین هنر اعتراض در هر دو شکل هنر عملگرا و مقاومت» اشاره شده است. فرانسیسکو گویا و پابلو پیکاسو ازجمله نقاشانی هستند که در این بخش به آثارشان پرداخته شده است. کتاب در بخش دوم وارد بحث سینمای اعتراض میشود. «سینمای اعتراض، زمان اعتراض»، «سینمای اعتراض، جامعه» و «سینمای اعتراض، ملودرام» موضوعاتی است که در این بخش از کتاب به آنها پرداخته شده. این بخش با بحث «سینمای اعتراض، زمان اعتراض» و با اشارهای به فرانسوا رابله، نویسنده دوره رنسانس، آغاز میشود. این اشاره به این قصد است که پیشینه نوعی از اعتراض طنزآمیز که نویسنده میخواهد مصداق سینمایی آن را بیان کند، روشنتر شود. نویسنده با اشاره به آثار طنزآمیز رابله و نوع طنز او به اصطلاح رایجی اشاره میکند که به طنزهایی اطلاق میشود که در آنها با «شوخی و مزهریزی» به خطاهای جامعه و صاحبان قدرت اعتراض میشود؛ «رابلهای» یا «ادبیات رابلهای» اصطلاحی است که درباره چنین طنزهایی به کار میرود. نویسنده با این توضیح به فیلم «دیکتاتور بزرگ» چارلی چاپلین بهعنوان نمونه سینمایی طنز «رابلهای» میپردازد؛ فیلمی که چاپلین در آن هیتلر را هجو و نقد کرده است. در این بخش با ارجاع به «دیکتاتور بزرگ» چاپلین و چند فیلم اعتراضی دیگر، مقوله زمان طرح اعتراض بررسی شده است؛ ازجمله اینکه آیا فیلمی که به وضعیتی مربوط به زمانی خاص اعتراض میکند، تاریخ مصرف دارد و در زمانهای دیگر جذابیت خود را از دست میدهد یا یک فیلم معترض به وضعیتی خاص در دورهای مشخص، میتواند در زمانهای دیگر هم حرفی برای گفتن داشته باشد؟ یا این موضوع که آیا لزوما باید صبر کرد تا مسئلهای اعتراضآمیز اتفاق بیفتد و بعد فیلمی در اعتراض به آن ساخت یا ساختن فیلمی اعتراضی درباره وضعیتی اعتراضآمیز منوط به وقوع چنین وضعیتی در زمان ساخت فیلم نیست.بحث بعدی این بخش از کتاب درباره سینمای اعتراض و جامعه است. این بحث به موضوع ارتباط سینما و جامعه میپردازد و ازجمله به اینکه سینما از همان اوایل پیدایش خود به دلیل جلب علاقه عامه مردم این توانایی را داشته که وارد مسائل و موضوعات سیاسی و اجتماعی شود. در این بخش همچنین به دیدگاهها و رمانهای امیل زولا بهعنوان یکی از بنمایههای سینمای اعتراض پرداخته شده است و نیز به نمایشنامههای نوگرای ایبسن و تأثیرشان بر سینما. ازجمله نکتههایی که در این بخش بهعنوان رمز ماندگاری آثار ماندگار هنر اعتراض بر آن تأکید شده، جهانشمولبودن این آثار است. بحث بعدی این بخش از کتاب درباره سینمای اعتراض و ملودرام است. در این بحث با تأکیدی ویژه بر فیلمهایی از داگلاس سیرک این موضوع مطرح شده که سینمای ملودرام برخلاف تصور رایج و مرسوم میتواند واجد وجه اعتراضی باشد. نویسنده حین بررسی سینمای داگلاس سیرک به نبوغ او در دورزدن موانع و قالبها و قراردادهای تحمیلی نظام استودیویی اشاره میکند و به اینکه سیرک توانسته بود ضمن رعایت آن قراردادها دغدغههای اجتماعی و اخلاقی خود را نیز در فیلمهایش مطرح کند. در پایان کتاب فهرستی از تعداد زیادی از فیلمهای اعتراضی آمده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.