|

دنیایی شگفت به روایت هاینریش بل

شرق: «دقایقی پیش از پایان کنفرانس و پیش از رأی‌گیری در جلسه حساس نهایی، ترس، ناگهان از او رخت بربست و جایش را کنجکاوی گرفت. وقتی با مصاحبه‌های گریزناپذیر مواجه شد، شاد بود و از سهولت و روانی بیانش در شگفت شده بود:‌ رشد، توسعه، مصالحه، استقلال در تعرفه‌بندی، همبستگی منافع، نگریستن به گذشته، نگریستن به آینده، زمینه‌های مشترک روزهای نخست - که امکان نشت پاره‌ای جزئیات مربوط به زندگی شخصی و نقشش در پی‌ریزی مطبوعات دموکراتیک را فراهم می‌آوردند- مزایا و خطرهای بلندپایه بودن، نقش گرانقدر نیروی کارگران و اتحادیه‌های کارگری، و مبارزه شانه‌به‌شانه به‌جای مبارزه رویارو». این آغاز رمان «شبکه امنیتی» از هاینریش بل است که به تازگی چاپ تازه‌ای از آن با ترجمه محمدتقی فرامرزی در نشر نو منتشر شده است. این کتاب پیش‌‌تر در سال 1371 در نشر کتاب‌ مهناز به چاپ رسیده بود و فرامرزی در مقدمه چاپ تازه کتاب به این نکته اشاره کرده که پاره‌ای ابهامات چاپ اول رفع شده است. هاینریش بل نویسنده‌ای جهانی است که در ایران هم به خوبی شناخته می‌شود و می‌توان گفت که در اینجا نویسنده محبوبی به شمار می‌رود و تاکنون مترجمان مختلفی به سراغش رفته‌اند و در برخی از موارد این بخت را هم داشته یا به عبارت بهتر ما این بخت را داشته‌ایم که مترجمانی دقیق به ترجمه آثارش پرداخته‌اند. اگر توماس مان یکی از درخشان‌ترین چهره‌های ادبیات آلمانی‌زبان در دهه‌های ابتدایی سده بیستم بود که در بین نویسندگان آلمانی برای اولین‌بار نوبل ادبی را به دست آورد، هاینریش بل نیز نخستین نویسنده آلمانی‌ای بود که چهل‌وچهار سال پس از توماس مان جایزه نوبل را در سال 1972 به دست آورد. او در زمانه‌ای متولد شد که جنگ جهانی اول هنوز پایان نگرفته بود و کشورش با بحران ناشی از جنگ روبه‌رو بود. پدر هاینریش بل در ایام جنگ در نبرد حاضر بود و بعدها پای خود او نیز به جنگ کشیده شد و از نزدیک شاهد مرگ و فاجعه ناشی از جنگ بود. تجربه زیستن در دورانی که همراه با دو جنگ جهانی بود، باعث شد تا جنگ‌ستیزی به آرمان هاینریش بل بدل شود. بل در آثارش هم تصویری از جنگ به دست داده و هم بحران و فاجعه پس از جنگ را روایت کرده است.سال‌های جوانی هاینریش بل مصادف بود با دوران دخالت‌های رژیم هیتلر در زندگی خصوصی و اجتماعی جوانان آلمان. او در سال 1939 به خدمت سربازی در ارتش آلمان رفت، سه‌بار در طی جنگ در جبهه روسیه زخمی شد، چندین‌ماه نیز در یک اردوگاه آمریکایی در فرانسه زندانی شد و دست‌آخر پس از پایان جنگ در سال 1945 به آلمان بازگشت. بل کار نویسندگی حرفه‌ای را از اوایل 1947 در کلن آغاز کرد. آن‌طور که اشاره شد، جنگ و ناخوشایندی‌ها و بلاهایی که مردم آلمان در طول جنگ و پس از آن متحمل شدند، و تجربه‌های دوران خدمت نظامی خود بل درون‌مایه و مصالح و موضعات اصلی بیشتر داستان‌ها و نمایش‌نامه‌های او را تشکیل می‌دهند. «شبکه امنیتی» رمانی است که در سال 1979 منتشر شد. فرامرزی در توضیح این کتاب به این نکته اشاره کرده که زندگی فریتس تولم و اعضای خانواده‌اش که شخصیت‌های محوری این رمان هستند، از دیدگاه بل، بازتابی از وضعیت اجتماعی مردم آلمان فدرال در دهه 1979- 1970 به شمار می‌رود. موضوع این رمان به موضوع داستان «آبروی ازدست‌رفته کاترینا بلوم» شباهت دارد. بل دنیای مطرح‌شده در این رمان را دنیایی شگفت می‌داند و می‌گوید «تاکنون هیچ‌گاه به تحلیل چنین دنیایی نپرداخته بودم». این دنیا که دنیای نسل جدیدی از تروریست‌های سازمان‌یافته نام گرفته، برای خود او نیز ناشناخته بود. فرامرزی در بخشی از مقدمه کتاب نوشته:‌ «بل در این رمان می‌کوشد قیدوبندهایی را که بر زندگی حکومت‌گران و مردم و روابط بین ایشان سنگینی می‌کند نشان دهد، زیرا این قیدوبندها را مهم‌ترین و اساسی‌ترین پدیده و مشکل عصر کنونی می‌داند- نه‌تنها در آلمان بلکه در سراسر جهان، به اعتقاد بل، این‌گونه قیدوبندها، به‌ راستی انسان‌ها را نابود می‌کند. هاینریش بل در نوشتن این رمان، کهکشانی از روش‌ها را به کار بسته است. نگارنده با این جمله، مایل است ذهن خواننده را پیشاپیش آماده کند. خواننده بهتر است خود را برای خواندن رمانی ژرف از دیدگاه قالب و محتوا، بی‌نظیر و توصیف‌ناپذیر از دیدگاه سبک نویسندگی آماده سازد. هاینریش بل در یکی از مصاحبه‌هایش داستان کوتاه را مخفیگاهی دانسته است که نویسنده دو یا سه کلمه را در آن پنهان می‌کند و امیدوار است که خواننده آنها را کشف کند. او در این رمان، قطعا چیزی بیش از دو یا سه کلمه پنهان کرده است». در بخشی دیگر از این رمان می‌خوانیم:‌ «گاهی‌وقت‌ها قصد می‌کرد که به تولمها تلفن کند و با آنها گپی بزند، دعوتشان کند یا خودش پیش آنها برود، در صورت لزوم یک فنجان چای تعارفشان کند و احتمالا خودش نیز فنجانی بنوشد. کدورت‌هایی بود که می‌بایست رفع می‌شدند و تصمیماتی هم اتخاذ می‌شدند - این کدورت‌ها از سی‌وسه‌ سال پیش تاکنون از هر دو طرف کش پیدا کرده بودند، اظهارنظرهای آنها درباره همدیگر قدری تند به نظر می‌رسید ولی تاثیر مثبتی داشت: وقتش رسیده بود که تولم دست از روزنامه بردارد، آخرین توهماتش باید از او زدوده شوند. تولم عملا زمام تمام امور، از جمله امور شخصی‌اش را از دست داده بود، این روزنامه برایش به چیزی جز یک جنگل تبدیل نشده بود، حالا فقط صاحب اندیشه‌ها و تصورات گنگ بود، از چیزی خبر نداشت، از هیچ‌چیز، ژرف‌نگری نداشت، وقتش رسیده بود که خودش را با نوعی فعالیت هنری سرگرم کند: شاید تابلوهای حضرت مریم، یا استادان نقاش هلندی؛ رئیسی گرانقدر و حتی باعظمت که در این لحظه عملا خیال می‌کرد می‌خواهند نابودش کنند- کوچک‌ترین قصدی برای از میان بردن او در میان نبود، برعکس: آنها آرزو داشتند که او سال‌های‌سال عمر کند، از او مراقبت و حفاظت شود، و سرانجام از فشار مسئولیت‌های روزنامه خلاص شود. و اگر قرار می‌شد به مطالعه و تحقیق در تابلوهای حضرت مریم یا کلیساهای جامع بپردازد، این کار به مراتب از اندیشه‌ها و تصورات گنگ درخصوص روزنامه و کل اوضاع اقتصادی بهتر می‌بود».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.