|

گفت‌وگو با ناصر غياثي به مناسبت انتشار «ابرها بزرگ‌ بودند و سفيد بودند و در گذر» از ماتياس چوكه

چیزهای کوچک روزمره

پیام حیدرقزوینی

تازه‌ترين ترجمه ناصر غياثي، رماني است با عنوان «ابرها بزرگ بودند و سفيد بودند و در گذر» از ماتياس چوكه كه به‌تازگي در نشر نو منتشر شده است. ماتياس چوكه، نويسنده آلماني‌زبان سوئيسي است و اين رمان اولين اثر او است كه به فارسي منتشر مي‌شود. چوكه در سال 1954 متولد شده و هنوز در قيد حيات است و غياثي نیز در ترجمه این کتاب با او در ارتباط بوده است. چوكه به جز داستان‌نويسي، دستي هم در تئاتر و سينما دارد. او تحصيلاتش را در رشته تئاتر گذرانده و بعد از آن با پتر تسادگ، كارگردان مشهور تئاتر آلمان، همكاري‌هايي در تئاتر شهر بوخوم داشته است. چوكه از سال 1980 به عنوان نويسنده و فيلمساز ساكن برلين است و ماجراي رمان «ابرها...» نيز در برلين مي‌گذرد. او تاكنون يازده رمان و مجموعه داستان و هشت نمايشنامه نوشته و سه فيلم نيز ساخته است. «ابرها...» روايتي است از زندگي مردي با نام رمان كه ساكن برلين است و زندگی‌اش خلاصه شده در «چیزهای کوچک روزمره». تاب آوردن ملال و كسالتِ روزهاي يكنواخت، دشوارترين مسئله زندگي رمان است و اين البته نه فقط مشکل او که به طور کلی مسئله جمعي آدم‌هاي این داستان است. زندگی و روابط رمان با مرگ احاطه شده است. هم مادر و هم دوست رمان از او می‌خواهند که رمان آنها را بکشد و درواقع از شر این زندگی یکنواخت خلاصشان کند. البته اوضاع رمان هم نه فقط تعریفی ندارد بلکه درست شبیه دیگر آدم‌های داستان است با این تفاوت که او از اطرافیانش می‌خواهد که این زندگی را تحمل کنند تا ته بکشد و تمام شود. ماتیاس چوکه با توصیف دقیق و وسواس‌گونه جزئیات این زندگی ملال‌آور، «چیزهای کوچک روزمره» را به وحشتی بزرگ بدل کرده که تصورش هم عذاب‌آور است. او در رمانش با طنزی تلخ وضعیت جهان معاصر را نقد کرده و بی‌معنایی درونی آن را عیان کرده است.به مناسبت انتشار «ابرها» با ناصر غیاثی گفت‌وگو کرده‌ایم و از او درباره ویژگی‌های سبکی و زبانی کتاب و نیز مسائل مربوط به ترجمه این رمان پرسیده‌ایم. همان‌طور که اشاره شد چوکه هنوز در قید حیات است و غیاثی نیز مسائلی که در طول ترجمه این کتاب با آنها مواجه شده را با خود او در میان گذاشته است. بخش‌هایی از نامه‌نگاری‌های غیاثی و چوکه به عنوان مؤخره‌ای در پایان کتاب به چاپ رسیده و از آنجایی که شناخت چندانی از چوکه در ایران وجود ندارد این مؤخره به شناخت او کمک می‌کند. بسیاری از منتقدان معتقدند که چوکه با روبرت والزر نسبت ادبی دارد و این نکته‌ای است که غیاثی نیز در این گفت‌وگو به آن اشاره می‌کند و درباره مهم‌ترین ویژگی‌های «ابرها» می‌گوید: «نخستین ویژگی‏اش فرم غیرکلاسیک اثر است. به این معنی که از الف شروع نمی‏کند تا با ی خاتمه بدهد. منظورم آن اصول ِداستان‏نویسی کلاسیک است مثل مقدمه‏چینی و اوج و فرود و... عدم وجود یک حادثه معین که رمان بر اساس آن پا بگیرد و جلو برود، از دیگر ویژگی‏های این رمان است. یا ریزبینی‏های او، پرداختنش به جزییات نیز جذابیت دارد، همان امری که باعث شده او را فرزند خلف روبرت والزر بخوانند و سرانجام آن طنز زیرپوستی‏ای که در طول کتاب جریان دارد».

«ابرها بزرگ بودند و سفید بودند و در گذر» اولین كتاب از ماتیاس چوكه است كه به فارسی منتشر می‌شود. چطور با این رمان آشنا شدید؟ هر سال پروهلوسیا که یک بنیاد فرهنگی در سوئیس است و موسسه‏ای شبیه انستیتو گوته آلمان، دوازده اثر روایی را از چهار زبان رسمی سوئیس (ایتالیایی، فرانسه، آلمانی و رتورومانی) برمی‏گزیند و آنها را برای ترجمه به مترجم‏های این زبان‏ها معرفی می‏کند. رمان «ابرها...» از کتاب‏های برگزیده سال 2016 این بنیاد بود. اندکی جست‌وجو در اینترنت درباره خودِ چوکه و خواندن نقدهایی که بر این رمانش نوشته شده بود، به‌ویژه که به تقریب همه‏ منتقدان او را فرزند خلف روبرت والزر می‏دانستند، ترغیبم کرد به خواندن کتاب. طبق معمول موقع خواندن این کتاب هم بخشی از ذهنم مشغول این بود که آیا این اثر قابل انتشار در ایران هست یا خیر. خواندن کتاب که تمام شد، دیدم مشکل چندانی ندارد، پس نشستم به ترجمه‏اش. چه ویژگی‌هایی در این داستان باعث شد تا تصمیم به ترجمه‌اش بگیرید؟ بیش از همه طنزش، طنز تاریکش به شدت جذبم کرد و بعد فرم اثر. «ابرها...» چندان یا شاید هم اصلاً پایبند حادثه نیست یا به عبارت فنی‏ترش حادثه‏محور نیست. شرح احوال کسالت‏بار مردی‏ است میانسال و منزوی در برلین امروز. مردی که مرگ احاطه‏اش کرده اما ذهنش بیشتر مشغول امور دیگری ا‏ست. ماتیاس چوكه آن‌طور كه در توضیحات كتاب هم آمده، به عنوان نمایشنامه‌نویس و فیلمساز هم به فعالیت مشغول است. او امروز بیشتر به عنوان نویسنده مطرح است یا فیلمساز؟ چوکه چهارده اثر روایی و هشت نمایشنامه نوشته و سه فیلم ساخته است. از نوزده جایزه‏ای که برده تنها سه جایزه به خاطر فیلم‏هایش بوده. و اگر جایزه گرفتن را معیار بگیریم که به نظرم در اروپا بیشتر متکی به ارزش‏های هنری اثر است و نه پارتی‏بازی و رفیق‏بازی، چوکه می‏بایست در وهله‏ اول به عنوان نویسنده مطرح باشد. چوكه چه جایگاهی در ادبیات آلمانی‌زبان امروز دارد؟ برای یک پاسخ دقیق به این پرسش شما باید احاطه کامل داشت به ادبیات آلمانی‏زبان و نقد و بررسی تمام آثار چوکه و همین‌طور نقد و بررسی دیگر آثار نویسندگان معاصر آلمانی‌زبان یعنی باید یک پروفسور سالمند ادبیات آلمانی بود در یک دانشگاه معتبر آلمانی‏زبان با چند دستیار و نشست یک مقاله بلند نوشت. بنابراین یک پاسخ سرراست به سؤال شما می‏تواند فقط یک کلمه باشد: «نمی‏دانم». و یک پاسخ مختصر و مفید: با عنایت به نقدهایی که بر آثارش نوشته شده، جایزه‏هایی که به او تعلق گرفته و سرانجام ناشرهای معتبری که آثارش را منتشر می‏کنند، می‏توان ادعا کرد چوکه از چهره‏های برجسته ادبیات آلمانی‏زبان امروز است. درگوشی به شما بگویم، من در چند سایت ادبی آلمانی‏زبان خواندم که می‏بایست جزو کاندیداهای جایزه نوبل امسال بوده باشد. به جز كشورهای آلمانی‌زبان در جاهای دیگر چقدر شناخته شده است؟ برای پاسخ به این پرسش شما هم باید یک چوکه‏شناس (!!!) قهار بود که باز من نیستم. اما طی جستجو برای آشنایی با این نویسنده دانستم جایزه معتبر فمینا در فرانسه که از سال 1985 یک جایزه هم به آثار خارجی ترجمه شده در فرانسه می‏دهد، در سال 2019 به رمان «ماوریس و خروس» چوکه رسیده بود. این نخستین بار بود که این جایزه به یک نویسنده آلمانی‏زبان تعلق می‏گرفت. پیش از آن، این جایزه را فقط به نویسندگان اسپانیایی‏زبان و انگلیسی‏زبان می‏دادند. وقتی ترجمه اثر دیگر او با عنوان «نیلس عزیز»، به فرانسه منتشر شد، لوموند یک صفحه کامل را به او اختصاص داد. پیش از این سابقه نداشته، لوموند یک صفحه کامل را به یک کتاب ترجمه شده اختصاص بدهد. مقاله لوموند این چنین شروع می‏شد: «ماتیاس چوکه ادبیات می‏نویسد، ادبیاتی طراز اول» و همراه با تحسین و تمجیدهای دیگری از این دست نقد و بررسی این اثرش ادامه می‏یافت. کتاب دیگری هم دارد که من ترجمه‏اش را دست گرفته‏ام: «تابستانی با پروست» که گزارشی ا‏ست از خواندن ِ «در جست‌وجوی زمان ازیادرفته» در طول یک تابستان. از قرار انتشار ترجمه این کتاب در فرانسه سروصدایی به پا کرد چون گویا به یکی از قدیسانش توهین شده بود. «ابرها...» كه اگر اشتباه نكنم در سال 2016 منتشر شده، چه جایگاهی در میان آثار داستانی چوكه دارد و آیا جزو كتاب‌های شاخص او به شمار می‌رود؟ به کرات برخورده‏ام به آدم‏هایی که گمان می‏کنند مترجم یعنی فرهنگ لغت سیار. به نظرم می‏رسد شما هم خیال می‏کنید، مترجم یک کتاب لزوماً باید متخصص نویسنده‏اش هم باشد که البته اگر باشد، چه بهتر. من از چهارده اثر روایی او تنها سه رمانش را خوانده‏ام. (یکی از آن‏ها شاهکاری‏ است برای خودش. فقط عنوانش را ببینید: «مردی با دو چشم»). می‏بینید که فاقد صلاحیت لازم برای تعیین جایگاه «ابرها...» در میان دیگر آثارش هستم. اما از آنجا که پیش از دست به کار شدن ترجمه «ابرها» مهم‏ترین نقدها بر این اثر را به معرفی خودش خواندم، می‏توانم بگویم «ابرها...» اثری ا‏ست متفاوت با دیگر آثارش. چوكه نویسنده سوئیسی آلمانی‌زبان است و در بخش‌هایی از گفت‌وگویی كه با او داشته‌اید درباره نثر او در این داستان صحبت كرده‌اید. او در جایی از گفت‌وگو می‌گوید كه تلاش كرده داستانش را به یك زبان كاملا معیار آلمانی بنویسد. به نظر شما آیا زبان او در این داستان زبان معیار آلمانی است؟ بله، بی‏بروبرگرد زبان چوکه در سراسر این کتاب زبان معیار آلمانی‏ است. نثر او در این داستان چه ویژگی‌های خاصی دارد؟ چوکه در پاره اول با زبانی کمابیش گزارشی زندگی روزمره مردی میان‏سال در برلین را وصف می‏کند و در پاره دوم کتاب، وقتی به نمایشنامه می‏رسد، مثل هر نویسنده کارکشته‏ای زبان هر یک از شخصیت‏های نمایشنامه را مطابق با شخصیت او انتخاب می‏کند. مثلاً نگاه کنید به حرف زدن بارونه، یکی از شخصیت‏های اثر که زبانی ا‏ست پرخاش‌جو، پرصلابت و محکم. یا زبان آن دیگری، مردی جاافتاده و دنیادیده که زبانی نرم و روان است. در همین گفت‌وگو، شما چند بار از او درباره كلمات و اصطلاحاتی كه معنای دقیقشان را متوجه نمی‌شدید پرسیده‌اید و گفته‌اید كه آن‌ها را نه در دودن یافته‌اید و نه در اینترنت. ظاهرا برخی از این واژه‌ها را خود چوكه ساخته و استفاده كرده است. به جز برگرداندن این واژه‌ها، دشواری‌های دیگر ترجمه این داستان چه بود؟ دشواری عمده‏ام ترجمه جمله‏های بسیار طولانی تودرتو بود که به معنای واقعی کلمه عرق‏ریزی روح بود. البته لذت هم داشت. ساعت‏ها کلنجاررفتن برای درآوردن یک جمله طولانی وقت‏گیر اما لذت‌بخش است. هرجا که می‏دیدم فارسی‏اش به اصطلاح درنمی‏آید، آن جمله‏ها را تقطیع می‏کردم. از آنجا که ضمیر اشاره سوم شخص مفرد در زبان فارسی برای مؤنث و مذکر یکی ا‏ست، کار ترجمه گاهی اوقات خالی از دردسر نبود. ترجمه نقل‏قول‏های غیرمستقیم هم وقت می‏برد چون امکان انتقال آن دقت آلمانی به زبان فارسی همیشه فراهم نیست. جز این‏ها یکی دو جمله هم بوده که دقیق نمی‏فهمیدم و از خود چوکه پرسیده‏ام. ساختن واژه چقدر در ادبیات آلمانی‌زبان مرسوم است؟ همان‌طور که چوکه در گفت‏وگوی آخر کتاب می‏گوید، کمتر نویسنده آلمانی‏زبانی ا‏ست که از ساختن واژه‏های تازه ابا داشته باشد. وقتی واژه‏های موجود از توانایی رساندن مقصود برخوردار نیستند، نویسنده ناگزیر است به ساختن واژه‏های تازه. و آیا شما در ترجمه‌های دیگرتان هم با این موضوع روبه‌رو شده بودید؟ همین تازگی ترجمه اثری از پتر هاندکه را تحویل نشر نو داده‏ام. هاندکه چندین بار واژه‏هایی به‌کار برده که نه در اینترنت است و نه در فرهنگ واژه‏های آلمانی به آلمانی ِ دودن. یادم هست یکی دو جا در مورد روبرت والزر هم با این مسئله مواجه شده بودم. الیاس کانه‏تی در «محاکمه‏ دیگر» که دیگر مگو و مپرس. پوستم را کنده بود. آیا شخصیت‌‌های این داستان در زبان اصلی لحن‌های متفاوتی دارند؟ در ترجمه‌تان، برخی جاها و مثلا وقتی شخصیت پارسی حرف می‌زند، فعل را در اول جمله آورده‌اید؛ مثل «هستید متوجه عرض بنده؟» یا «می‌شناسید هوبره را؟». در زبان فارسی جای فعل لزوما در پایان جمله نیست اما معمولا در پایان جمله می‌‌آید و این ساختار آشناتری است. آیا برای تغییر لحن پارسی - یکی از شخصیت‏های رمان - فعل این جمله‌ها را در ابتدا آورده‌اید؟ در داستان‏نویسی انتخاب زبان مناسب یک شخصیت نقش عمده‏ای در شخصیت‏پردازی دارد و یکی از اصلی‏ترین ابزار کار است. از سوی دیگر ما آدم‏ها موقع گفت‏وگوها توجه چندانی به قواعد دستوری نداریم. بنابراین برای این‏که لحن گفت‏وگوها و نه فقط لحن مربوط به پارسی، بلکه هم‏چنین دیگر شخصیت‏های رمان، جاندار باشد و خواننده هنگام خواندن سکندری نخورد، گاهی فعل‏ها را نبرده‏ام آخر یا به نحوی دیگر در ساختمان جمله دست برده‏ام. خود چوکه هم از این مهم غافل نبوده. من می‏خواستم با این کار بوی ترجمه را از کتاب بگیرم. علاوه بر این‌ها در زبان و فرهنگ آلمانی «بنده» و «عرض کردم» و «فرمودید» و «تشریف بیاورید» و امثالهم وجود ندارد. اگر مترجم به این اصل پایبند باشد که اثر را به گونه‏ای ترجمه کند که خواننده احساس کند گویا نویسنده کتابش را به همین زبانی که می‏خواند نوشته، آن وقت از دست بردن در ساختار جمله و بهره بردن از واژه‏هایی مأنوس برای خواننده گریزی نیست. مهم‌ترین ویژگی‌های سبكی روایت چوكه در این داستان به نظرتان در چه مواردی است؟ نخستین ویژگی‏اش فرم غیرکلاسیک اثر است. به این معنی که از الف شروع نمی‏کند تا با ی خاتمه بدهد. منظورم آن اصول ِداستان‏نویسی کلاسیک است مثل مقدمه‏چینی و اوج و فرود و... عدم وجود یک حادثه معین که رمان بر اساس آن پا بگیرد و جلو برود، از دیگر ویژگی‏های این رمان است. یا ریزبینی‏های او، پرداختنش به جزئیات نیز جذابیت دارد، همان امری که باعث شده او را فرزند خلف روبرت والزر بخوانند و سرانجام آن طنز زیرپوستی‏ای که در طول کتاب جریان دارد. قهرمان «ابرها»، رمان، در یكی از نامه‌هایش به ب می‌نویسد: «داستان‌ها همیشه دیر یا زود در همان جایی به پایان می‌رسند كه شروع شده بودند:‌ در چیزهای كوچك روزمره». چیزهای كوچك روزمره دقیقا همان چیزی است كه داستان ماتیاس چوكه نیز بر روی آنها سوار شده است. «ابرها» روایتی است از زندگی روزمره آدم‌هایی كه باید با همین وضع موجود كنار بیایند و به قول رمان باید ملال روزانه را تاب بیاورند. در زندگی‌ آنها، روبه‌رو شدن با زن یا مرد همسایه در راهروی آپارتمان دغدغه‌ای است كه ممكن است مدت‌ها به عنوان چالشی مهم مطرح باشد یا مثلا خریدن روزنامه از دكه می‌تواند ذهن رمان را مدت‌ها مشغول كند. نظم و قاعده زندگی آدم‌های این داستان برای مایی كه زندگی‌مان هر روز با مسئله جدیدی روبه‌رو است انگار داستانی است از جهانی دیگر كه نمی‌شناسیمش و برایمان چیز غریبی است. این‌طور نیست؟ دقیقاً همین‌طور است که شما می‏گویید. زندگی در غرب، به‌ویژه در آلمان به نحو کسالت‏باری یکنواخت است، نظم و نظامی دارد که جامعه فرد متخطی را از چرخه خارج می‏کند یا به حاشیه‏اش می‏راند. همه‏چیز بسیار دقیق از پیش تعیین‌شده و سخت رعایت می‏شود از ساعت و دقیقه دقیق ِحرکت اتوبوس بگیرید تا ایستادن صبورانه در انواع صف‏های گیرم کوتاه. به این ترتیب آن‏چه که برای ما خالی از اهمیت است در ذهن شخصیتی مثل رمان ِساکن برلین امروز اهمیت می‏یابد. مسائل و مشکلات ما سراپا با مسائل و مشکلات جامعه‏های غربی متفاوت است. این را فارغ از هرگونه ارزش‌گذاری می‏گویم. دغدغه‏های ما دیگر است و دغدغه‏های آنها دیگر. جهان‏شان با جهان ما تفاوت‏های اساسی دارد. «ابرها...» نقدی بر فضای امروز جامعه اروپا یا شاید به طور كلی نقدی بر فرهنگ جهان مدرن است. بی‌معنا شدن زندگی موضوعی است كه بسیار به آن پرداخته‌اند اما چوكه در روایتش از بی‌معنایی زندگی، از مرگ استفاده تكان‌دهنده و در عین‌حال طنزآمیزی كرده است. آدم‌های اطراف رمان، از مادرش گرفته تا ب، از رمان انتظار دارند كه با كشتن‌شان نجاتشان دهد و رمان كه خودش هم حال و روز بهتری ندارد آنها را به ادامه زندگی و مقاومت كردن تشویق می‌كند. نظرتان درباره موقعیتی كه چوكه برای نقد جهان مدرن در داستانش آفریده چیست؟ مواجهه با مرگ یا پرداختن به آن همواره یکی از مضامین مورد علاقه هنرمندها بوده، نقد فرهنگ جهان مدرن هم همین‌طور. اما برخورد طنزآمیز با مرگ کمتر دیده شده. رمان حتا قدم را از این هم فراتر می‏گذارد و برای تهیه وسایل خودکشی به کمک دوستش هم می‏شتابد و با این کار طنز داستان را دوچندان می‏کند. طنز یكی دیگر از ویژگی‌های قابل توجه «ابرها...» است. طنزی كه با زندگی روزمره پیونده خورده و موقعیت عجیبی را كه آدم‌های داستان در آن گیر افتاده‌اند باورپذیر می‌كند. مثلا در ابتدای داستان كه رمان می‌خواهد به مادرش بگوید كشتن او به همین سادگی‌ها هم نیست، توضیحات او با فین كردن در تلفن و غذاهای خشك شده لای دندان‌ها و سرفه كردن و... همراه می‌شود و موقعیتی طنزآمیز به وجود می‌آید. نظرتان درباره طنز در این داستان چیست؟ طنز چوکه در این کتاب طنزی ا‏ست تلخ و گزنده، همان که به آن گروتسک یا گریه‏خند می‏گوییم. پرداختن به حاشیه و غافل ماندن از اصل خود یکی از شیوه‏های طنزنویسی‏ است و چوکه با به‌کار گرفتن این اصل در این رمان به نظرم کار خواننده را به جایی می‏رساند که نمی‏داند بخندد یا بگرید. مثلا وقتی دوست رمان به نام ب از او می‏خواهد برای خودکشی به او کمک کند، رمان از هیچ اقدامی دریغ ندارد. تازه مشاوره هم می‏دهد که فلان چسب و بیسار ذغال مقرون به صرفه یا کارسازتر است. دنیای رمان، دنیای کوچکی ا‏ست. اموری نظرش را به خود جلب می‏کنند که آدم‏های دیگر به احتمال قوی بی‏توجه از کنارشان می‏گذرند، ذهنش مشغول اموری ا‏ست که فاقد توانایی لازم برای ایجاد دگرگونی در زندگی پرملال او هستند. رد علاقه چوكه به تئاتر و ادبیات نمايشی در «ابرها...» هم دیده می‌شود. آیا چوكه دستی هم در اجرای تئاتر دارد یا فقط به عنوان نویسنده نمایش‌نامه مطرح است؟ چوکه فارغ‏التحصیل رشته تئاتر است و سال‏ها با پتر سادگ، کارگردان نامدار آلمانی در تئاتر بوخوم همکاری کرده است. نمایش‌نامه‏ها و فیلم‏هایش هم جوایزی برده‏اند. «ابرها...» داستانی است كه در برلین می‌گذرد، یعنی شهری كه دو دهه در آن زندگی كرده‌اید و شناخت شهر باعث شده تا مثلا برخی خیابان‌ها و پل‌هایی كه در داستان توصیف شده‌اند را به درستی حدس بزنید. به نظرتان شناخت فضایی كه داستان در آن روایت می‌شود چقدر در كار ترجمه ادبی ضروری است و چقدر به مترجم كمك می‌كند؟ بی‏تردید زندگی در کشوری که از زبانش ترجمه می‏کنیم، ما را به بسیاری از زیروبم‏های فرهنگی جامعه میزبان و به‌ویژه زبانش نزدیک می‏کند و شناخت جامع‏تری در اختیار مترجم می‏گذارد. به عبارت دیگر دانستن دو زبان برای ترجمه شرط لازم است اما کافی نیست. تجربه مترجمی که این بخت را داشته باشد که مدتی در جامعه‏ای که از زبانش ترجمه می‏کند، به‌ سر ببرد، مطمئنا هنگام ترجمه به کارش می‏آید. من هم بیشتر از آن آسمانی گریخته‏ام که در آن تقریباً همیشه «ابرها بزرگ بودند و سفید بودند و در گذر». در بین كشورهای آلمانی‌زبان، ادبیات اتریشی جایگاهی معتبر دارد و نویسنده‌های زیادی از این كشور در ایران هم شناخته شده‌اند. از ادبیات سوئیس نیز چهره‌هایی مثل دورنمات و روبرت والزر در ایران شناخته شده‌‌اند. ادبیات سوئیس امروز چه جایگاهی در ادبیات آلمانی‌زبان دارد و به طور كلی سنت داستان‌نویسی در سوئیس چقدر جدی است؟ سوئیس نُه میلیون جمعیت دارد و همان‌طور که در بالا اشاره کردم چهار زبان. با این وصف اما بخش آلمانی‏زبانش نویسندگان تأثیرگذاری چون روبرت والزر، فریدیش دورنمات یا ماکس فریش به جهان ادبیات عرضه کرده اما به‌طور کلی نمی‏توان ادبیات آلمانی‏زبان سوئیس را از ادبیات آلمانی‏زبان تفکیک کرد. تفکیکی اگر قائل بشویم، بیشتر تفکیکی جغرافیایی ا‏ست تا ادبی. سوئیسی‏ها سنت داستان‏نویسی دیرپایی دارند که در طول تاریخ همراه با افت و خیزهایی بوده اما هنوز و همچنان کار نوشتن با انواع و اقسام حمایت‏ها همراه است و وقتی چنین باشد، بدیهی ا‏ست که ادبیات سیر رو به رشد داشته باشد. اینكه در ترجمه این كتاب به قول خودتان این بخت را داشته‌اید تا با نویسنده در تماس باشید و مسائل ترجمه را با او در میان بگذارید، چقدر به ترجمه كمك كرده است؟ بسیار زیاد. گذشته از واژه‏هایی که چوکه ساخته بود و یافتن و ساختن معنا و معادل آنها در فارسی، کمک بزرگی که مکاتبات ما با هم به من کرده است، آشنایی بیشتر و دقیق‏تر از شخصیت‏های کتاب بود. در مورد آثار كلاسیك امروز انواع و اقسام نقدها و بررسی‌ها وجود دارد و آیا در ترجمه كلاسیك‌ها رجوع به این نقدها می‌تواند مسائل ترجمه را رفع كند؟ صد البته. من همیشه پیش از آغاز ترجمه سعی می‏کنم بیشتر نقدهایی را که بر روی اثر نوشته شده بخوانم. تا هم بیشتر با اثر آشنا بشوم و هم فضای کار را بیابم. رجوع به نقدها مترجم را به شناخت دقیق‏تری از اثر و صاحب اثر می‏رساند و زیروبم‏های اثر را برجسته می‏کند. در گفت‌‌وگویتان با چوكه اشاره كرده‌اید كه در نقدها آمده كه چوكه به لحاظ ادبی با والزر نسبت دارد. به نظرتان چوكه بیشتر در چه مواردی با والزر نسبت دارد و به جز او آیا می‌توان گفت كه او تحت تأثیر چه نویسندگان دیگری بوده است؟ اگر از این اصل کلی که همه نویسنده‏ها از نویسنده‏های پیش از خود تأثیر می‏گیرند، بگذریم، ریزبینی‏ها و پرداختن به مسائل روزمره آدم‏ها نشان از نسبت ادبی والزر و چوکه دارد. تازه از یاد نبریم که هر دو سوئیسی هستند. آیا همچنان به ترجمه مشغول خواهید ماند یا بالاخره به سراغ چاپ داستان‌های خودتان می‌روید؟ آیا اثری آماده انتشار دارید؟ غم نان و نداشتن فرصت از بهانه‏های همیشگی نویسنده‏های سراسر دنیا است برای ننوشتن. با این وصف اما حالا که ترجمه یک مجموعه داستانک از توماس برنهارد و یک کتاب از پتر هاندکه که در سوگ مادرش نوشته بود را تحویل نشر نو داده‏ام، با خودم عهد کرده‏ام تا دو مجموعه داستانم، یکی در ژانر طنز و دیگری در ژانر غیرطنز را منتشر نکرده‏ام سراغ ترجمه هیچ کتابی نروم تا دست‌کم بار دیگر که با هم گفت‏وگو می‏کنیم، از کتاب‏هایی حرف بزنیم که خودم نوشته‏ام. به امید آن روز. آهان راستی، قصد دارم مجموعه مقالات و ترجمه‏های پراکنده‏ام در مورد کافکا را سروسامان بدهم و منتشر کنم. از فردا البته. و یک آهان راستی دیگر: قصد دارم از فردا کتابی بنویسم با عنوان «از فردا» که در آن تصمیم‏هایی را فهرست کنم که امروز می‏گیرم و انجام‏شان را به فردا موکول می‏کنم. از فردا.

نقد جهان مدرن شاید قدمتی به اندازه خود این جهان داشته باشد و تاکنون نویسندگان بسیاری در آثارشان تصویری از بی‌معنایی زندگی در عصر مدرن به دست داده‌اند. ماتیاس چوکه در رمان «ابرها بزرگ بودند و سفید بودند و درگذر»، روایت خودش را از این جهان به دست داده و به‌روشنی نشان داده که چطور آدم‌ها در زیر یکنواختی این وضعیت له می‌شوند و چطور مرگ بر زندگی آنها سایه می‌اندازد. چوکه با توصیف دقیق و ریز جزئیات زندگی مدرن، وحشت عصر مدرن را تصویر کرده است. بسیاری از موقعیت‌هایی که چوکه در روایتش به تصویر کشیده، موقعیت‌هایی طنزآمیز و در عین‌حال تیره و تلخ‌اند. او با کنار هم قراردادن این جزئیات کسالت‌بارِ روزمره، واقعیت موجود این جهان را عیان کرده است؛‌ اینکه ادامه زندگی در این وضعیت غیرقابل تحمل است اما دست‌کم برای آدم‌هایی که زیر چرخ‌دنده‌های زندگی کسالت‌بار روزمره له شده‌اند امیدی برای دگرگونی وجود ندارد. طنز تلخ روایت چوکه در همان آغاز رمان دیده می‌شود. ما در اینجا با مردی میانسال و منزوی روبه‌روییم که امیدی واهی برای خوشبختی و موفقیت دارد اما مرگ بر همه‌ روابطش سایه انداخته و احاطه‌اش کرده است: «دیروز که خاک هنوز تر‌و‌تازه بود و خیس، مردی در برلین زندگی می‌کرد که خود را رمان می‌نامید به این امید که این اسم برایش موفقیت به همراه آورده و خوشبختش کند. مادر سالخورده‌اش هزار کیلومتر دور از او و در جنوب غربی زندگی می‌کرد و در هفته چندین‌بار و آخرهفته‌ها تقریبا همیشه به او تلفن می‌زد تا بپرسد پس بالاخره کی سراغش می‌آید و کارش را یکسره می‌کند. مادرش دیگر رغبتی به زندگی نداشت. رمان هر بار همراه با فین کوتاهی که به وضوح به گوش می‌رسید، می‌خندید و می‌گفت کار به همین سادگی‌ها هم که مادرش تصور می‌کند نیست. رمان هنوز هم تلفن کهنه کرم‌رنگی داشت با صفحه شماره‌گیر و گوشی‌ای که شبیه استخوان بود و با سیم مارپیچ سیاهی از تلفن آویزان. روی پوشش دهنیِ تلفن باقی‌مانده خشک‌شده غذاهایی چسبیده بود که موقع فین‌کردن و بیرون‌دادن هوا، از لای دندان‌هایش به بیرون می‌جهید. رمان از فین‌کردنش که به گوش می‌رسید ناراحت بود، طوری که هر بار روی صدایش اثر می‌گذاشت و بعدش باید اغلب اوقات پیش از ادای یک جمله ساعت‌ها سینه صاف می‌کرد. جایی خوانده بود که صاف‌کردن سینه برای از بین بردن گرفتگی صدا فایده‌ای ندارد و برای راحت‌شدن گلو باید سرفه‌های شدید کرد. اما جرات نمی‌کرد پشت تلفن سرفه کند چون صدای سرفه در گوش شنونده مثل صدای انفجار کوچکی بود. رمان از زمانی به فین‌کردن عادت کرده بود که دو نفر از آشنایانش حرف او را پای تلفن (که بدون دیدن حالت چهره‌اش که شوخ و همراه با لبخند بود، آشکارا ممکن بود توهین تلقی بشود) بد فهمیده و از آن به بعد رابطه‌شان را با او قطع کرده بودند. یک روز که به مادرش گفت فعلا نمی‌شود کاری کرد چون هفت‌تیرش که می‌خواهد به این منظور به کار ببرد متاسفانه زنگ زده و اول باید تمیزش کند، فضای بین این دو نیز تیره‌وتار شد. گو که همراه با گفتن این حرف با درماندگی لبخند زده و خیال کرده بود شوخی ظریفی کرده، اما طبیعتا مادرش هم نمی‌توانست از لای سیم تلفن متوجه لبخند خاموشش بشود و فقط جمله‌ای شنیده بود که به نظرش زننده آمده و زبانش را بند آورد بود...».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.