|

چرا اين‌همه جنگ و نفرت؟

محمدتقي فاضل‌ميبدي.عضو مجمع محققين و مدرسين حوزه علميه قم

بر خيالي صلحشان و جنگشان
وزخيالي فخرشان و ننگشان
اي بسا ظلمي كه بيني در كسان
خوي تو باشد در ايشان اي فلان
اندر ايشان تافته هستي تو
از نفاق و ظلم و بد مستي تو
(مولوي)
من بالغ في‌الخصومه اثم، و من قصر فيها ظلم و لا يستطيع ان يتقي الله من خاصم؛ كسي كه دشمني را از حد بگذراند، گناه كرده است و هر كه در آن كوتاهي كند، ستم كرده و كسي كه همواره با ديگران نزاع و خصومت بورزد، نمي‌تواند از خدا بترسد و پرهيزگار باشد (امام علي (ع):
نهج‌البلاغه قصار 298).
از پديده‌هاي تلخي كه در تاريخ بشر وجود داشته، وجود جنگ ميان آدميان است. به قول يكي از مورخين «تاريخ بشر همان تاريخ جنگ‌ها است». از زماني كه باروت كشف شد، اين تاريخ كه همان تاريخ جنگ باشد، وارد مرحله ديگري شد. جنگ‌هاي خونين‌تري در دو قرن اخير با وجود كشف باروت رخ داده است كه خون‌بارترين آن دو جنگ جهاني اول و دوم است كه ميليون‌ها انسان را به‌ كام مرگ فرستاد. در ميان جنگ‌هايي كه بشر شاهد بوده، بدترين آنها جنگ‌هايي بوده كه بر سر دين و اعتقاد صورت گرفته، كه انسان‌ها بر سر تصلب و تعصب عقيده و دين با هم جنگيده‌اند. حافظ مي‌گويد: «جنگ هفتاد و دو ملت همه را عذر بنه/ چون نديدند حقيقت ره افسانه زدند»، مصراع دوم اين بيت را مي‌توان اين‌طور گفت؛ چون نديدند حقيقت ره خصمانه زدند! شايد فاجعه‌آميز‌ترين جنگ‌ها بر سر عقيده جنگ‌هاي داعش و گروه‌هاي تكفيري است كه در اين روزگار گورهاي جمعي آفريدند و با نام خدا به زن و كودك هم رحم نكردند. كشورهاي عراق، سوريه، افغانستان و نيجريه و كشتار عمر البشير در قتل‌عام مردم دارفور و... جولانگاه اين جنگ‌هاست. برخي از كشورها و قدرت‌ها كه مطامع سياسي و اقتصادي خود را دنبال مي‌كنند، آتش‌بيار اين معركه‌ها هستند. يا كشتار مسلمانان به‌دست بوداييان افراطي در ميانمار و كشتار مسلمانان در بوسني به دست صرب‌ها كه از فجايع نسل‌كشي در اين قرن و قرن گذشته است. در سال جاري هم غالب كشورهاي خاورميانه كه عمدتا كشورهاي اسلامي به شمار مي‌روند، شاهد ناآرامي و ستيز و كشتار داخلي بيشتر هستند. از آن ميان در كنار ميليون‌ها انسان فقير و گرسنه و بي‌سواد، پول‌هايي كه در هر سال هزينه تسليحات مي‌شود شايد افزون بر صدها ميليارد باشد. آمار BICC نشان مي‌دهد که در خاورميانه بيش از ساير کشورهاي جهان براي تسليحات نظامي هزينه مي‌شود. تقريبا اغلب کشورهاي خاورميانه در ۴۰ رده نخست فهرست اين سازمان مدافع صلح قرار گرفته‌اند. رژيم اسرائيل در صدر اين جدول واقع شده (رده نخست فهرست)، سوريه در رده سوم، اردن در رده پنجم، کويت در رده هشتم و عربستان سعودي در رده دهم قرار دارد.
بر مبناي اين آمار، کارشناسان هشدار مي‌دهند خاورميانه همچنان در معرض خطر انفجار قرار دارد. در كشورهاي آسيايي كه روزگاري شاهد برآمدن مكاتب عرفاني و طلوع اديان ابراهيمي كه منادي صلح و دوستي ميان آدميان بودند، در اين روزگار شاهد مسابقات تسليحاتي و تقويت بنيه دفاعي در برابر كشورهای خودي يعني مسلمان هستند. مذاهب اسلامي كه خداي واحد، قبله واحد و قرآن واحد دارند، داراي دولت‌هايي هستند كه در برابر هم صف كشيدند و تعاون بر اساس بر و تقوي را (تعاونوا علي البر و التقوي) به تخاصم كه صفت اهل نار است (ان ذالك لحق تخاصم اهل النار) بدل كرده‌اند. بسیاری از جنگ‌ها به خاطر فداکردن آدمیان بر سر عقیده بوده است. فردوسي كه در دوران شاهان غزنوي شاهد جنگ‌هاي اعتقادي بود و سلطان محمود شيعيان را به خاطر انحراف در عقيده مي‌كشت، گفت: بكوشيد تا رنج‌ها كم كنيد/ دل غمگنان شاد و بي‌غم كنيد/ كه گيتي فراوان نماند به كس/ بي‌آزاري و داد جوييد و بس/ چو شادي نباشد بكاهد روان/ خرد گردد اندر ميان ناتوان/ چو از آشتي شادي آيد به چنگ/ خردمند هرگز نكوشد به‌ جنگ
برخي بر اين باورند اينكه اسلام در اقصي‌نقاط عالم نفوذ كرده باعث افتخار است. بايد پرسيد اين تعداد مسلمان چقدر در رفاه و آسايش زندگي مي‌كنند و علماي اسلام تا چه حد توانسته‌اند اين خصومت‌هاي ديني را به رواداري و تسامح تبديل كنند؟ دولت‌هاي اسلامي تا چه ميزان توانسته‌اند در كنار هم، بي هيچ خصومت، سياست‌ورزي كنند؟ البته افراد زيادي در تاريخ، براي مهار جنگ‌ها از ميان مردم برخاسته‌اند، تا صلح و آشتي را به جاي جنگ بنشانند. از آن ميان و از همه مهم‌تر پيامبران بوده‌اند. قرآن مي‌فرمايد پيامبران هنگامي برانگيخته شدند كه در ميان مردم اختلاف به وجود آمد: «كانَ النَّاسُ أُمَّة واحِدَة فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيينَ مُبَشِّرينَ وَ مُنْذِرينَ وَ أَنْزَلَ مَعَهُمُ الْكِتابَ بِالْحَقِّ لِيحْكُمَ‏ بَينَ‏ النَّاسِ‏ فيمَا اخْتَلَفُوا فيهِ وَ مَا اخْتَلَفَ فيهِ إِلاَّ الَّذينَ أُوتُوهُ مِنْ بَعْدِ ما جاءَتْهُمُ الْبَيناتُ بَغْيا بَينَهُمْ فَهَدَى اللَّهُ الَّذينَ آمَنُوا لِمَا اخْتَلَفُوا فيهِ مِنَ الْحَقِّ بِإِذْنِهِ وَ اللَّهُ يهْدي مَنْ يشاءُ إِلى‏ صِراطٍ مُسْتَقيمٍ/ مردم (در آغاز) يك دسته بودند؛ (و تضادى در ميان آنها وجود نداشت. به تدريج جوامع و طبقات پديد آمد و اختلافات و تضادهايى در ميان آنها پيدا شد، در اين حال) خداوند، پيامبران را برانگيخت؛ تا مردم را بشارت و بيم دهند و كتاب آسمانى، كه به سوى حق دعوت مى‏كرد، با آنها نازل نمود؛ تا در ميان مردم، در آنچه اختلاف داشتند، داورى كند. (افراد باايمان، در آن اختلاف نكردند) تنها (گروهى از) كسانى كه كتاب را دريافت داشته بودند، و نشانه‌هاى روشن به آنها رسيده بود، به خاطر انحراف از حق و ستمگرى، در آن اختلاف كردند. خداوند، آنهايى را كه ايمان آورده بودند، به حقيقت آنچه مورد اختلاف بود، به فرمان خودش، رهبرى کرد. (اما افراد بى‏ايمان، همچنان در گمراهى و اختلاف، باقى ماندند) و خدا هر كس را بخواهد، به راه راست هدايت مى‏كند بقره/213».
بي‌شك در اين آيه شريفه، اختلاف كه منشأ خصومت و جنگ مي‌شود، محكوم شده و رسالت انبيا را در راستاي حل اين اختلاف‌ها دانسته است. فرصت نيست علل يا عوامل مهمي كه آتش جنگ را در ميان مردم شعله‌ور کرده برشماريم. بي‌شك در كنار تعصبات ديني كه منشأ آن جهل است، ظلم‌هاي اجتماعي يا تفاوت طبقاتي در جامعه از عوامل اين جنگ‌ها بوده است. اين ظلم‌هاي اجتماعي باعث درگيري‌ها و جنگ‌هاي خونين و انقلاب‌های بزرگي شده‌ است. حساسيت و يا خصومتي كه انبيا نسبت به ظلم حاكمان داشته‌اند، كمتر از كفر كافران نبوده يا بيشتر بوده است. در اينجا يادي از مرحوم آيت‌الله طالقاني داشته باشم كه مي‌گفت:
«چرا عالمان و فقيهان ما حساسيتي كه نسبت به كفر داشته‌اند، نسبت به ظلم نداشته‌اند». قرآن اين معنا را اين‌گونه بيان مي‌كند:
«لَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلَنا بِالْبَيناتِ وَ أَنْزَلْنا مَعَهُمُ الْكِتابَ وَ الْميزانَ لِيقُومَ‏ النَّاسُ‏ بِالْقِسْطِ وَ أَنْزَلْنَا الْحَديدَ فيهِ بَأْسٌ شَديدٌ وَ مَنافِعُ لِلنَّاسِ وَ لِيعْلَمَ اللَّهُ مَنْ ينْصُرُهُ وَ رُسُلَهُ بِالْغَيبِ إِنَّ اللَّهَ قَوِي عَزيزٌ/ ما رسولان خود را با دلايل روشن فرستاديم، و با آنها كتاب (آسمانى) و ميزان (شناسايى حق از باطل و قوانين عادلانه) نازل كرديم تا مردم قيام به عدالت كنند؛ و آهن را نازل كرديم كه در آن نيروى شديد و منافعى براى مردم است، تا خداوند بداند چه كسى او و رسولانش را يارى مى‏كند بى‏آنكه او را ببينند؛ خداوند قوى و شكست‏ناپذير است! (حديد/25)».
اگر اين دو آيه يادشده در كنار هم قرار داده شود، مي‌توان دريافت هدف اصلي انبيای الهي تحقق جامعه عادلانه و دور از هرگونه ظلم بوده است. غالب كفرهاي تاريخي منشأ آن ظلم بوده است.
چگونه مي‌شود خصومت‌ها را به حداقل رسانيد و عدالت را در جامعه محقق کرد؟ آيه ذيل را بايد در كنار دو آيه فوق گذاشت: «هُوَ الَّذي بَعَثَ فِي الْأُمِّيينَ رَسُولا مِنْهُمْ يتْلُوا عَلَيهِمْ آياتِهِ وَ يزَكِّيهِمْ‏ وَ يعَلِّمُهُمُ‏ الْكِتابَ وَ الْحِكْمَةَ وَ إِنْ كانُوا مِنْ قَبْلُ لَفي‏ ضَلالٍ مُبينٍ/ و كسى است كه در ميان جمعيتِ درس‌نخوانده رسولى از خودشان برانگيخت كه آياتش را بر آنها مى‏خواند و آنها را تزكيه مى‏كند و به آنان كتاب (قرآن) و حكمت مى‏آموزد هرچند پيش از آن در گمراهى آشكارى بودند! (جمعه/ 2)».
خداوند براي اينكه اختلافات را در جامعه به حداقل برساند و مردم را وادار به تحقق قسط و عدالت کند، دو مسئله مهم را پيشاپيش آن بيان مي‌كند؛ يكي تزكيه و ديگري تعليم. به بيان ديگر، پرورش (اخلاق) و آموزش، و بهتر است گفته شود اخلاق و عقلانيت. شايد يكي از علل مهمي كه جوامع را به جنگ مي‌كشاند، فقدان اخلاق و آموزش و تربيت در ميان مردم و مسئولان است. رسالت‌هاي مهم پيامبر چه بوده است؟ رفع اختلاف، تحقق عدالت، تزكيه و تعليم. بله! در كنار رسالت پيامبر دستورات جنگ هم داده شده ‌اما اين جنگ‌ها براي دفع متجاوزان به حقوق مردم است. پيامبران بزرگ الهي داراي اصول مشتركي هستند كه در قرآن به آن اصول مشترك اشاره شده است. از صفات مشترك همه انبيا رحمت و شفقت ورزيدن براي همه بشريت است، آنان براي زدودن رنج وآلام و دفع بلاهاي اجتماعي که آدميان گرفتار آن‌اند، تا آنجا كه ممكن است، مبعوث شده‌اند؛ و ما ارسلناك الا رحمه للعالمين (انبياء/107). همچنين در جاي ديگري آمده است: «و لو أنّهم اذ ظّلموا انفسهم جاءوك فاستغفروا الله واستغفر لهم الرسول لوجدوا الله توّابا رحيما/ و اگر آنها هنگامي که به خويشتن ستم مي‌کردند نزد تو مي‌آمدند و از خداوند آمرزش مي‌خواستند، رسول خدا براي آنان طلب آمرزش مي‌کرد (نساء/ 64) ». يا «لَقَدْ جاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ عَزيزٌ عَلَيهِ‏ ما عَنِتُّمْ حَريصٌ عَلَيكُمْ بِالْمُؤْمِنينَ رَؤُفٌ رَحيمٌ/ به يقين، رسولى از خود شما به سويتان آمد كه رنج‌هاى شما بر او سخت است؛ و اصرار بر هدايت شما دارد؛ و نسبت به مؤمنان، رئوف و مهربان است! توبه/128». اين آيات گوياي اين است كه مهم‌ترين رسالت پيامبر، كاهش درد و رنج آدميان است و اين درد و رنج‌ها عمدتا ناشي از فقر و ظلم اجتماعي است.
از ديگر اصول شخصيت پيامبر اسلام مدارا (تلورانس) و تساهل با مردم بود به‌گونه‌اي كه با اين صفت توانست در مردم تحول ايجاد كند. قرآن كريم درباره اين اصل اخلاقي پيامبر چنين می‌فرمايد: فبما رحمه من الله لنت لهم ولو كنت فظّا غليظ القلب لانفضّوا من حولك فاعف عنهم و استغفرلهم و شاورهم في‌الامر. در اينجا نخست به شخصيت اخلاقي پيامبر اشاره مي‌كند كه: انسان نرم‌خويي هستي و اگر درشت‌خو بودي همه اطرافت پراكنده مي‌شدند. بعدا مي‌گويد: بنابراين نسبت به مخالفين خود گذشت كن و از خداوند براي آنان طلب مغفرت نما (آل عمران/ 159).
نكته مهم اينجاست كه پيامبري كه بعضا او را جنگجو معرفي مي‌كنند، در اينجا از طرف خداوند مأمور است از مخالفان خود درگذرد. علاوه بر گذشت، با آنان به مشورت نشيند. پيامبر بارها فرمود: من از طرف خداوند مأمورم تا با مردم مدارا كنم. ان‌ الله تعالي امرني بمداراه الناس/ خداوند مرا به مداراي با مردم امر کرده است. الخصائص الكبري، ج2، ص230.
اخلاق پيامبر از قرآن جدا نبود و نمي‌شود قرآن چيزي بگويد و پيامبر جور ديگري عمل كند. از يكي از همسران پيامبر سؤال شد اخلاق پيامبر چگونه بود، پاسخ داد: كان خلقه القرآن مسند احمد بن حنبل، ج6، ص163. (اخلاق پيامبر قرآن بود) اخلاق قرآن يعني: خذ العفو و امر بالعرف و اعرض عن الجاهلين/ با آنها مدارا کن، و عذرشان را بپذير، و به نيکي‌ها دعوت نما و از جاهلان روي بگردان. اعراف/ 199.
اضافه مي‌کنم رحمت، مغفرت، و مدارا تنها سيره شخصي پيامبر نبود بلكه سيره سياسي پيامبر نيز چنين بود. علي (ع) كه در مكتب پيامبر تربيت يافته است، مي‌فرمايد: رأس السياسه الرفق. اصل سياست به‌كاربردن رفق و مدارا است. انس‌بن مالك درباره برخورد پيامبر با مردم مي‌گويد: كان رسول‌الله(ص) من اشد الناس لطفا بالناس، رسول خدا (ص) بيشترين لطف را به مردم داشت. شايد مهم‌ترين سخن درباره رفق و مداراي خود پيامبر فرموده باشد:
من يحرم الرفق يحرم الخير كلّه؛ هركس از رفق و مدارا بي‌بهره باشد، از هرگونه خيري بي‌بهره است.
لهذا همواره براي قوم خود دعا مي‌كرد و مي‌فرمود: اللهم اغفر لقومي فانهم لايعلمون. خدايا قوم مرا ببخش كه آنان نمي‌دانند. التفاء بتعريف الحقوق المصطفي، ج1، ص137.
اضافه كنم كه برخورد رفق و مداراي پيامبر تنها با ياران نبود، بلكه با مخالفين خود كه سال‌ها او را مورد اذيت قرار داده بودند، چنين برخوردي داشت. ابن اسحاق (نخستين مورخ اسلامي) نقل مي‌كند: روز فتح مكه سعد بن عباده خزرجي، در‌حالي‌كه پرچم‌دار بود، چنين مي‌گفت: اليوم يوم الملحمه، اليوم تستحل الحرمه، امروز روز كشتار و جنگ و انتقام است، امروز روز شكسته‌شدن حرمت ‌است. پيامبر تا فهميد كه سعد چنين مي‌گويد، فرمود تا پرچم را از سعد گرفتند و آن را به علي داد و گفت: تو آن را وارد شهر كن. تاريخ طبري، ج3، ص56 و ابن هشام ج4، ص26.
مولوي عارف بزرگ اسلام در وصف پيامبر مي‌گويد:
او به تيغ حلم چندين حلق را / واخريد از تيغ و چندين خلق را
تيغ حلم از تيغ آهن تيزتر / بل ز صد لشكر ظفر‌انگيزتر.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.