گفتوگو با مجيد برزگر
سينماي هنري ميتواند به سمت ابتذال حرکت کند
بهناز شیربانی
چرايي افت کيفي عمده محصولات سينماي ايران در سالهاي اخير و تغيير رويکرد مخاطبان سينما؛ گفتوگو با «مجيد برزگر» از اينجا آغاز شد. فيلمسازي که در سالهاي فعاليتش گونهاي متفاوت از فيلمسازي را پيش گرفته است و نميتوان آثارش را در قالب سينماي بدنه دستهبندي کرد. سينمايي که گاه به سمت ابتذال حرکت ميکند، براي او مفهوم متفاوتتري دارد، آنقدر که معتقد است در سينماي هنري هم ميتوان به سمت ابتذال حرکت کرد. در ادامه گفتوگوي ما با برزگر را ميخوانيد:
حضور ادامهدار در سينماي مستقل ايران، دشوار است و البته حفظ سليقه شخصي که بتوان روند ثابتي را در فيلمسازي ادامه داد. در اين سالها به سمت جريان غالب سينما نرفتيد. چرا اين رويکرد از سمت شما در اين سالها تغيير نکرده است؟ نميدانم اين رويکرد امتياز محسوب ميشود يا عيب، اما بههرحال انتخاب من است. خودم را يک حرفهاي سينما نميدانم اگرچه در 20 سال گذشته حرفه من سينما بوده است. بيتعارف بگويم که يک نگاه کاسبکارانه پشت ساخت بسياري از فيلمهاي سينماي ما نهفته است. به اين معني که فيلمي بسازيم که گيشه داشته باشد و پولي برگردد. البته نگاه بدي نيست، چون بههرحال از صنعت سينما حرف ميزنيم، اما نگاه من به سينما اين نيست. فيلمهايي که چه بهعنوان تهيهکننده يا کارگردان توليد کردهام، نشان ميدهد که در زمره فيلمهايي نيستند که هر شخصي مايل به ساخت آنها باشد. در سينماي ما ساختن فيلمهايي مثل «مميرو»، «والدراما»، «پريدن از ارتفاع کم»، «نشت» يا فيلمهاي ديگر از اين دست، مرسوم نبوده است. بنياد سينمايي فارابي - وزارت فرهنگ و هنر قبل از انقلاب - کانون پرورش فکري و تلويزيون، در زمنيه ساخت فيلمهاي هنريتر فعال بودند؛ مثل فيلم «يک اتفاق ساده» شهيدثالث که محصول وزارت فرهنگ و هنر بود. تا فيلمهايي مثل «خانه دوست کجاست» و فيلمهايي که کانون پرورش فکري از آنها حمايت ميکرد. يا دورهاي که بنياد فارابي براي ساخت چنين فيلمهايي، براي خودش رسالتي قائل بود. امروز تقريبا شايد هم تحقيقا، تهيهکنندهاي که وارد توليد فيلمهاي اين مدلي شود، بسيار کم است يا نداريم. درحالحاضر پول اصليترين مسئله سينماست. من بهدلیل علايق شخصيام و تحليلم از سينما، بحث مادي آن خيلي برايم پررنگ نبوده است. بههرحال اگر قائل باشيم به اينکه سينما به دو دسته تفريحي و تحليلي تقسيم ميشود، يعني سينمايي که شرايطي را تحليل يا مسئلهاي را مطرح ميکند که اين مسئله ممکن است فرم، دوربين يا موضوع باشد، روشن است که من ور تفريحي يا سرگرمي سينما را انتخاب نکردهام و البته هيچ مخالفتي هم با آن ندارم؛ يعني فيلمهاي خوبي ديديم که بفروش هم بودند. فيلمهاي کمدي، موزيکال، عاشقانه و... فيلمهايي که چه در ايران يا خارج از ايران تماشا ميکنيم و لذت ميبريم؛ اما وقتي به خودم رجوع ميکنم که هر چهار سال يک بار فرصت ساخت يک فيلم را دارم و کسي حاضر نيست براي من سرمايهگذاري کند، ترجيح ميدهم علايق و عقايد خودم را دنبال کنم و فيلم بسازم. معتقدم سينماي مستقل تقريبا ديگر به نفسهاي آخرش افتاده است. ميدانم سرمايه فيلمي که ساختم برنخواهد گشت يا احتمالا منتقداني خواهد داشت يا عدهاي هم فيلم را دوست خواهند داشت. ممکن است فيلم در جشنوارههايي موفقيتهايي هم داشته باشد؛ اما در اکران احتمالا با بررسي فروش سالانه فيلمهاي سينمايي، متوجه ميشويم سليقه تماشاگر همچنان چيزهايي را ميپسندد که با فيلمهايي از جمله فيلمهاي من فاصله دارد. موازنهاي که هيچوقت برقرار نشد. فکر ميکنيد مشکل کجاست؟ از سليقه مخاطب حرف ميزنيم. من درباره سليقه مخاطب به معناي بد آن حرف نميزنم. سعي ميکنم نکته مهمتري را يادآوري کنم، اينکه وقتي فيلمي 30 ميليارد ميفروشد يعني اگر قيمت هر بليت 15 هزار تومان باشد، فقط دو ميليون نفر از کل جمعيت ايران فيلم را ديدهاند. به نظر من در جمعيت 80 ميليوني ايران، دستکم 40 يا 50 ميليون نفر تماشاگر بالقوه سينما داريم. ازاينرو ميتوان اينطور تحليل کرد که سينماي ايران تماشاگر خودش را از دست داده است. ترديدي ندارم تعداد کساني که همفکر يا همسليقه من هستند در تماشاي فيلم تعدادشان کم نيست. اين را ميتوان از ميزان دانلود فيلمهايي که زيرنويس ميشوند و فيلمهاي خاص، متوجه شد. مقصودم اين نيست که بگويم سليقه تماشاگر نازل شده است، اتفاقا تماشاگر باسليقه جدي داريم؛ يعني تماشاگر جدي سينما که فيلم خوب تماشا ميکند و فيلم متفاوت ميبيند. «مطرب» يا سينماي آقاي کيايي مدلي از فيلم است و مدل سينماي ما هم جور ديگري است و براي هر دو اين فيلمها هم تماشاگر وجود دارد. اساسا شايد اشتياق به سينما کمتر شده است، اين را ميتوان به نسبت جمعيت متوجه شد. به نظرم اگر شرايط بهتري بهلحاظ اجتماعي - اقتصادي داشتيم و مردم يک شادي و رضايت اوليه از زندگي داشتند؛ براي مثال، «مطرب» بايد صد ميليارد ميفروخت و 10 ميليون نفر اين فيلم را تماشا ميکردند و از اين10 ميليون نفر، 200 هزار نفر هم فيلمي مثل «پرويز» را تماشا ميکردند. «پرويز» با 200 هزار نفر تماشاگر هم زنده ميماند. پس وقتي ميگويم سليقه تماشاگر، منظورم توهين به تماشاگر نيست؛ يعني تماشاگر اصلا سينما نميرود که تشخيص بدهيم کداميک سليقهاي بهتر يا پايينتر دارد و کداميک ندارد. در اين بين در چنين شرايط اجتماعياي، گروهي سينما را انتخاب ميکنند که مثلا فيلم سرخوشتري را ببينند. بايد واقعبينانه نگاه کرد. ما اگر اين واقعبيني را براي تماشاگر داشته باشيم؛ فيلمسازي مثل من بايد متوجه شود فيلمهايي که تهيه ميکنم يا ميسازم براي اين تماشاگر نيست اما فيلمهايي شبيه فيلمهايي که من ميسازم هم مخاطب خاص خودش را دارد. دانشجويان در هر رشتهاي، طبقه متوسط تحصيلکرده، معلمان، کارمندان و برخي ديگر، همچنان بخشي از ذهنشان درگير کارهاي جديتر است. رشد نسبي سالنهاي سينما، تأثير بسزايي در فروش فيلمها خواهد داشت. معتقدم هرقدر اين سالنها بيشتر شود، همان اندازه ميتواند سينماي ما را احيا کند، اما آنچه امروز ميتوان درباره آن حرف زد اين است که سينماي ما و فيلمهاي ما سهم کمي از تماشاگر امروز دارند؛ تماشاگر خاموشي که بايد وسوسه شود و با شنيدن اينکه فيلمي اکران شده که متفاوتتر از فيلمهاي روز است، تصميم به ديدن آن بگيرد. اينکه چنين مخاطبي براي ديدن چنين فيلمهايي اقدام کند، نيازمند آني است که متأسفانه نداريم. از جمله کمکهاي دولت و امکاني که بايد براي فيلمهاي هنري قائل شود. مثل امکان تبليغ بيشتر براي فيلمهايي که بهلحاظ اقتصادي ضعيفتر هستند. «پرويز» فيلم موفقي در اکران بود، به اين دليل که جوايز، نقدها و تحسينها، فضاي مناسبي براي اکران فيلم ايجاد کرد. ميدانم بعد از «پرويز» فيلمهاي خوب بسياري ساخته شده است. ميدانم فيلمهاي خوبي در اين سالها ساخته شده که شانس «پرويز» را به هر دليلي نداشتند و سروصدا نکردند. فيلمهايي مثل فيلمهاي وحيد وکيليفر، فيلم رضا معتمدي يا «هجوم» شهرام مکري که فيلم موفقي در اکران نبود، ولي فيلم بزرگ و مهمي است. اين فيلمها آنچنان که بايد در اکران موفق نبودهاند. شايد تنها دليلش اين بود که هيچ ارادهاي براي اينکه مدل ديگري از فيلمهايي دیده شوند که قصدشان فقط فروش نيست، نبوده است، چراکه هر محصولي فقط براي فروش ساخته ميشود و روشن است که عموما دوست داريم فيلمي براي فروش بسازند؛ اما تکليف فيلم کيارستمي، بيضايي يا عياري چه ميشود؟ اينها که براي فروش فیلم نساختند. تجربه نشان داده است فيلمهايي که با تبليغات مناسب در معرض ديد مخاطب قرار گرفته، فروش خوبي هم از گيشه گرفته است. در اينکه افزايش تعداد سالنهاي سينما اتفاق مثبتي براي افزايش مخاطبان سينما خواهد بود شکي نيست؛ اما وقتي از جريان سينماي مستقل و حمايت بيشتر از آن صحبت ميکنيم، در سالهاي اخير اين نگرش قوت گرفت که با وجود گروه سينمايي هنر و تجربه آيا ميتوان به حمايت بيشتر اينگونه فيلمها در اکران اميدوار بود؟ فکر نميکنيد به مرور موانعي براي اجرائيشدن هدفي که براي اين گروه سينمايي تعريف شده بود، پيش آمد؟ به نظر من هنر و تجربه مهمترين اتفاق سالهاي اخير سينماي اين کشور بوده و هست. بدون ترديد فيلمهاي مهم و بزرگي بر پرده سينماي هنر و تجربه ديديم که هيچوقت امکان ديدن آنها را نداشتيم. من، شما و بسياري از مخاطباني که اين مطلب را ميخوانند يا آنها که مخاطب جدي سينما هستند، يقين دارم تا پيش از اين هيچکدام از فيلمهاي کيارستمي را بر پرده سينما نديده بودند. هنر و تجربه اين امکان را داد تا فيلمهاي مشابه آن اکران شدند. فارغ از اينکه موفق بودند يا نبودند. شايد چند خطا هم در مسير اين گروه سينمايي وجود داشته است؛ اول اينکه گروه سينمايي هنر و تجربه فيلمهاي زيادي براي نمايش انتخاب کرد و تا حدودي هم اعتماد تماشاگر سلب شد؛ اما من همچنان فکر ميکنم جواب از سمت هنر و تجربه ميتواند اين باشد که اصلا مگر چند فيلم خوب داريم که سخت بگيريم و فقط فيلم خوب پخش کنيم. اگر بسيار سختگير باشند، بايد سالي دو فيلم پخش کنند؛ اما هنر و تجربه با پخش سالي 50 فيلم، اين فرصت را به فيلمهاي علاقهمند به اين جريان داده است. هنر و تجربه بهدليل محدوديتش در سئانسها و سالنها نسبت به قبل کمي افول کرده است اما من فکر ميکنم هنوز هم اصليترين اتفاق سينمايي کشور و جاي مهمي براي تماشاي فيلم است و همچنان مخاطب خودش را هم دارد. فراموش نکنيم که هنر و تجربه با اين نيت تأسيس شد که سالنهايش نصفهونيمه و خالي باشند، آنهم به اين دليل ساده که فيلمهايش عامهپسند نيستند؛ بنابراين فيلم اگر تماشاگر خاص دارد، همانهايي هستند که در سالنهايش ميبينيد. البته من در جريان کامل آمارهاي هنر و تجربه هستم. ضريب اشغال فيلمهاي هنر و تجربه از ضريب اشغال فيلمهاي جريان اصلي هم گاهي بيشتر است؛ برای مثال يکي از فيلمهاي هنر و تجربه در ماه، چهار اکران دارد که هر چهار سالن ضريب اشغال 80 درصد دارد؛ اما فيلمهاي پرفروش ما مثلا 120 سينما دارند و هر سينما هر روز پنج سئانس دارد. اتفاقا شرايط هنر و تجربه بد نيست، به اين دليل که محدود است و خود عدد فروش هم آنقدر بالا نيست؛ البته اين نسبت خيلي به چشم نميآيد. معتقدم هنر و تجربه همچنان جاي مهمي است و ميتواند بهتر هم شود. البته بايد سختگيرتر باشد يا به تعبيري بايد فيلمهايش را سختگيرانهتر انتخاب کند و به تماشاگر خودش وفادار باشد. مخاطبش بايد بتواند همچنان فيلمهاي خوب را اينجا ببيند؛ اما بهمحض اينکه متوسط کيفيت فيلمهاي اين گروه سينمايي افت کند، مخاطبش دلزده خواهد شد و ممکن است مسير ديگري را براي ديدن فيلمهاي مورد علاقهاش از سینمای دنيا انتخاب کند و اما با حرف شما موافقم. اگر هنر و تجربه جواب ندهد، سينمادار و پخشکننده نیز سراغ فيلمهاي ما نيايند، فيلمهاي مستقل به چه اميدي ساخته ميشوند؟ من ميگويم اميد ما خيلي کم است و فکر ميکنم تقريبا نفسهاي آخر را ميکشد و اگر حمايت نشود، از بين خواهد رفت. حمايت هم لزوما اين نيست که بگوييم کسي به ما پول بدهد که فيلم هنري و شخصي بسازيم. اگر همين سختگيريها برداشته شود و امکان رقابت برابر براي همه فراهم باشد، ما ميتوانيم دوام بياوريم. وقتي «پرويز» يا «ابر بارانش گرفته» را ميسازم، لابد به تبعاتش هم فکر کردهام. همانطور کسي که «ما همه با هم هستيم» يا «زير نظر» را ميسازد، حتما ميداند بايد چند سالن داشته باشد تا به فروشي که مد نظرش است، دست پيدا کند. فيلمسازي که فيلم کوچک ميسازد هم با خودش فکر ميکند فيلمش با داشتن دو سالن ميتواند فروش معقولي داشته باشد. اين چرخه همچنان ادامه پيدا ميکند. پيش از انقلاب استوديوهايي که فيلمفارسي و کاملا عامهپسند ميساختند، در طول سال چند فيلم هنري هم ميساختند. نمونههاي جذابي هم از اين موضوع وجود دارد. فيلم «طبيعت بيجان» را پرويز صياد تهيه کرد، درحاليکه خودش فيلمهاي صمد را ميساخت. اين چرخه معيوبي نيست. در اين فرايند، گردش مالي درست اتفاق ميافتد. شما يک نمونه بعد از انقلاب از تهيهکنندگان مشهور سينماي بدنه و جريان اصلي را سراغ نداريد که فيلم هنري و مستقل و هنر و تجربه توليد کرده باشد. بعد از انقلاب سينماي هنري شکل ديگري پيدا کرد و اين سينما اگر حمايت نشود، از دست ميرود. شايد بد نباشد به بخش ديگري از فرايند اکران سينما هم اشاره کنيم. در چند سال اخير، تعدد ساخت فيلمهاي کمدي - که شايد برخي از آنها را اساسا نتوان در گونه کمدي دستهبندي کرد؛ چراکه بسياري از سينمايينويسان از ابتذال در سينما بهواسطه برخي از اين فيلمها ياد ميکنند - باعث شده همهچيز در اکران، شکل ديگري به خود بگيرد. اتفاقا فروش سينماها در سال 98 نشان داد نسبت به قبل، علاقه مردم به ديدن اينگونه فيلمها کمتر شده است. نگاه شما به اين وضعيت چيست؟ فيلمسازان تازهنفسي مثل مصطفي کيايي که کارنامهاش استاندارد رو به بالايي دارد، فيلم کمدياي ساخته است - فارغ از اينکه من فيلمش را دوست دارم يا نه- که پرمخاطب بوده؛ او کسي است که فيلمهايي مثل «بارکد»، «خط ويژه» و «چهارراه استانبول» را ساخته است. او کسي است که سينما برايش اهميت دارد. نحوه قصهگفتن براي او اهميت دارد و تصميم گرفت فيلم کمدي بسازد. من به اين بخش از سينما کاري ندارم. اين را اگر کنار بگذاريم؛ در سينماي جريان اصلي، بخش تأثير پولها و سرمايههايي را که وارد ميشوند، نميتوان انکار کرد. اگر فيلمسازي به شما در مقام سرمايهگذار بگويد فيلمنامهاي دارم، شما بهعنوان سرمايهگذار اولين چيزي که ميپرسيد اين است که اگر يک تومان بگذارم، دو تومان برميدارم يا نه؟ اگر بخواهم شما را متقاعد کنم، ميگويم کمدي ميسازم با ترکيب بازيگراني که در گيشه جواب پس دادهاند و موفق بودهاند، اما چون کارم کمديسازي نيست و بلد نيستم و فقط نيتم کاسبي بوده است، شکست ميخورم، چون اعتقادي به فيلم کمدي نداشتم و نيتم سوداگري و جيب مردم را خاليکردن بوده است؛ بله، اينگونه فيلمها محکوم هستند به شکست. البته اين آسيب براي فيلمهاي هنري هم هست؛ يعني کسي که فکر ميکند اگر پيرمردي را بياورم که فقط بتواند راه برود، ميتوانم جايزه بگيرم. مقصودم اين است که ابتذال در فيلمهاي هنري هم کم نيست. برخي اداي ساختن فيلمهاي هنري را درميآورند، بدون اينکه هيچ عمقي داشته باشد. کساني که اصيل هستند در مدل خودشان ميمانند اما چون سينما با همه هنرها فرق ميکند و چون سرمايه حرف اول را در آن ميزند، وقتي سرمايهگذار بخش خصوصي پولي آورده است، نميخواهد پولش را از دست بدهد؛ يعني وقتي پولش را به سينما ميآورد، ميخواهد اگر آن را دو برابر نکند لااقل از دستش هم ندهد. اينجا وظيفه نهادهاي فرهنگي مثل کانون پرورش فکري - که دوباره احيا شده- پررنگ ميشود و بايد از جريان فيلمهاي هنري حمايت کنند. در اينکه چطور موازنه ساخت فيلمهاي هنري و جريان اصلي حفظ شود، تغييراتي حاصل ميشود. جواب شما اين است؛ بله، موافقم. واقعا بيش از 50 درصد سينماي ما سينماي مبتذل است و تماشاگر هم دست اين فيلمسازان را خوانده است. شما فيلمهاي بزرگي در اين يکي، دو سال ديديد که پر از چهره و پول زياد و شکست مطلق بودند. در اين شرايط يک فيلم کوچک، فيلم مهمي ميشود. دليل اين تضاد به نظرم اين است که بسياري از فيلمسازاني که به ساختن فيلمهاي پرفروش فکر ميکنند، هيچ قصدي جز تجارت ندارند و سينما و تماشاگر سينما هيچوقت روي خوش به آنها نشان نداده است. در هيچجاي دنيا، تماشاگر قابل پيشبيني نيست؛ يعني وقتي ميگويند يک هنرپيشه در سه فيلم آخرش فروش خوبي داشته، هيچ تضميني نيست که فيلم چهارمش هم فروش خوبي داشته باشد، به نظرم فيلمهاي کمدي نیز همين شکل و شمايل را دارند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.