سيماي فرد در ادبيات فارسي
محمود حدادي
ادبيات از نگاه به نويسنده شايد بيش از هر چيز عبارت است از بهكارگيري تخيل؛ و از نگاه به خواننده هم تأييد فراغتي كه در فراسوي روزمره به دست آورده است تا لذت معنوي ببرد. جانمايۀ بنيادين ادبيات تخيل است، زيرا نويسنده به كمك آن از تنگناي واقعيت صرف و مستند به در ميآيد تا بتواند چيزي بيافريند كه «واقعيت هنري» نام دارد، واقعيتي كه امكان ميدهد نويسنده در گذشته، اكنون و آيندۀ تاريخ به حركت درآيد و در اين فضاي بيكران از هر آنچه در عالم انساني عينيت است يا آرزو، شوقآفرين يا كه هراسافكن، مهرانگيز يا نفرتزا، سعادت يا نكبت، تصويرآفريني كند. هم بر اين اساس، لودويك بورنه، شاعر آلماني قرن نوزدهم در تعريف ادبيات ميآورد: «هيچ چيز پايدار نيست، مگر دگرگوني، و هيچ چيز بر دوام نيست مگر مرگ. هر تپش قلب زخمي بر جان ما مينشاند و زندگي خون باختني جاويد بود اگر كه ادبيات وجود نميداشت. ادبيات به ما چيزي را ارزاني ميدارد كه طبيعت از ما دريغش ميدارد: دورهاي طلايي كه زنگار نميگيرد، بهاري كه نميپژمرد، زلال آفتابي پالوده از سايه، و جواني جاويد.» به اين معني ادبيات مخزن آرزوهاي انساني است، آرزوهاي هنوز تحققنيافتهاي كه اگر اين رسانۀ هنري نبود، بسا كه از يادها هم ميرفتند. ارسطو از «تخيل ادبي» تعريفي فلسفي به دست داده است. از نگاه او اين تخيل نيروي عمقكاوي است كه ميكوشد دريابد از دل واقعيت امروز چه چيزها ممكن است كه فردا - بهضرورت- سر بر دارد. اما ادبيات ازسوي ديگر عاليترين اعتراف هنر - اعتراف برين آن- به يگانگي هر انساني است، ساحتي است كه در آن انسانها بهگونهاي تعرضناپذير به حق فرديت خود ميرسند. اثر ادبي بهدليل ماهيت تصويري و عينياي كه دارد، هر باره جهان را از ديدگاه سرنوشت فرد مجسم ميسازد، هر اندازه هم كه انتزاعي باشد. به اين ترتيب، خواننده اثر ادبي يا خود را در اين اثر بازمييابد، يا كه به تماشاي زندگي ديگران، تماشاي مشروع آن ميرود. ادبيات تماشاي مناسبات انساني است در سيماي سازندگان آن، زيرا اگر از اعتلاي اين مناسبات ميگويد، آن را در سيماي فرد نشان ميدهد؛ و اگر هم از قهقراي آن، باز در نمونهاي از سيماي انساني به توصيف اين قهقرا ميپردازد. غناي ادبيات و تضمين اصالت و پويايي آن در حفظ ريشۀ ملي آن است، حتي اگر بهواسطۀ همۀ مناسباتي كه امروزه ملتهاي جهان را بههم پيوند ميدهد، در نگرش خود افقي فراملي بيابد و بخواهد به عرصۀ ادبيات جهاني درآيد، خود ادبيات ملي هم از ادبيات بومي و اقليمي آن آبشخور ميگيرد. بهطور نمونه درون ساحت ادبيات فارسيزبان، اقليم فارس بيشتر غزلپرور بوده است و خاك خراسان بيشتر قصيدهپرور. اگر غزل فارسي در عشقي آميخته با تصوف گوياي جهاننگري رنگيافته از فرهنگ ايراني است، قصيدۀ فارسي -در نبود يا ندرت داستانسرايي واقعگرا در اين عرصه- جايگاه تجلي سيماي گذشتگان اين سرزمين بوده است. دلهرۀ لحظه وقوع واقعه در زلزله تبريز در سال 434 هجري قمري، در قصيدۀ قطران تبريزي همواره در چشم آيندگان نمودي زنده مييابد. نيز رنج «جگرسوختگان» حملۀ قوم غز به ديار خراسان در سال 348، در قصيده انوري. قصيدۀ مسعود سعد خواننده را - در ساعت سفر اين شاعر- شاهدي بر گريههاي وداع او با محبوبهاش ميسازد و قصيدۀ كمالالدين اصفهاني شاهدي بر فغان اين شاعر از رنج پيري و درد چشمان چركزدهاش. با پيدايش ادبيات نوين فارسي در گونههاي تازهاي چون داستان و رمان مدرن (پديدهاي كه مقارن و در عين حال محصول انقلاب مشروطهخواهانۀ ايران است)، از آن پس سيماي فرد ايراني هم در چارچوب جامعهشناختي و بسا روانشناختي دقيقتري براي آيندگان به يادگار باقي ميماند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.