چیز زیادی برای گفتن ندارم
محمود حسینیزاد
«اگر آنها که بعد از هدایت آمدند، همان دانش و بینش و خرد او را در همان سطح دنبال میکردند و با روز پیش میآمدند، امروز سرنوشت نثر فارسی و داستان کوتاه و بلند در زمان ما جور دیگری بود.» پس
مثلا میتوانم به ویکيپدیا رجوع کنم و تاریخچهای بنویسم برای صد سالگی ادبیات معاصر. از چند نویسنده -که همیشه همان چند نفر هستند- نام ببرم و تمجیدشان کنم و افسوس بخورم که چرا چنین شد و چنان نشد. میتوانم کلیتر بهکمک کتابهای داشته و نداشته درباره ادبیات، و با تکیه به مشاهیر روس و انگلیس و امریکا و فرانسه و آلمان درباره مفهوم ادبیات و وظیفه ادبیات، بنویسم و یک طوری بچسبانمشان به این صد سال. اما تا زمانی که دو سه رمان و داستان نوشتهشده در محدوده زمانی بیست سال پس از شروع این صد سالگی را هنوز جزء بهترینهای ادبیاتمان میدانیم، و هنوز با حسرت از دوران طلایی دهه چهل صحبت میکنیم، من دغدغههایم را دارم. پراکنده در اینباره گفتهام و اشارههایی داشتهام. حالا شاید بشود درباره چند دلیل در کنار دلایل متعدد رکودمان در ادبیات کمی منسجمتر بنویسم. همیشه فکر کردهام که چرا؟ طبیعی است به نتایجی رسیدهام. دلایل این رکود زیاد است. ادبیات معاصر صد ساله ما به نسبت ادبیات بعضی از کشورهای پیشرو در ادبیات داستانی و نمایشی، ادبیات جوانی است. در آن کشورها دورههای ادبی پی در پی بودهاند، یکدیگر را تکمیل کردهاند و رسیدهاند به جایی که الان هستند. اما نه ادبیات کلاسیکمان و نه همین ادبیات معاصرمان فرصت نداشتهاند تا دورههای تکمیلی را زنجیروار تجربه کنند. سیاست - چه داخلی و چه بینالمللی- مدام این زنجیره را قطع کرده. یا جنگ بوده یا جنبش و یا بگیر و ببند و یا انقلاب. روی کار آمدن حکومتها و دولتهای جدید، دستورالعملهای جدید، و بعضا مهاجرتها مدام، این تداوم را از هم گسسته. مسائل سیاسي، قوانین ممیزي، خطکشیها و بکن و نکنها مسلما مؤثر هستند. شکی نیست. ادبیات معاصر بالنسبه جوان ما هم بعد از دورهای گسست، بیان تجربهای است که روشنفکران آن زمان، بهخصوص همان چهار نفر معروف گروه «ربعه»، در غرب داشتهاند. اما شاید میتوانستیم کمکی بکنیم تا در برابر دستاوردهای آن آغازگران این دوره صد ساله، دستاوردی فراخور ارائه دهیم تا وقتی به این صد سال فکر میکنیم مدام حسرت فلان دوره طلایی ادبیات را نخوریم. مگر صد سال پیش که آن چند نفر پا پیش گذاشتند تا ادبیاتمان را معاصر کنند، زمانه دلخواه و ایدهآلی بود؟ چند هفته پیش کتابی را که مدتی بود تهیه کرده بودم، دست گرفتم و در همان چند صفحه اول متوجه شدم که ناتلخانلری در یادهایش از گروه «ربعه» از همان چیزهایی صحبت میکند که من هم هر وقت به آن دغدغههایم فکر ميكنم، به ذهنم میرسد. او مواردی را یکجا گفته و فکر کردم بهتر است در لابهلای یادهای ناتلخانلری حرفم را بزنم. با ناتلخانلری برمیگردم به ابتدای پا گرفتن ادبیات معاصرمان و برمیگردم به بنیانگذاران این ادبیات. میخواهم بدانم چرا آنها که پیشگام بودند و کارشان مسبوق به سابقهای نبود توانستند خلاق باشند، چهکار کردند که در همان بدو امر و در همان سالهای نوپايي دوره ادبیات معاصر و در آن دوره رضاخانی موفق شدند به خلق ادبیاتی قابل قبول که نسلهای بعد آنها نکردند و نتوانستند آن شروع را به کمال برسانند، نتوانستند - کمی به زبان شاعرانه بازاری بگویم- آن نهال را به درختی تبدیل کنند. بخش بزرگی از این کتاب که با نقلقولهایی از آن حرفم را میزنم، درباره صادق هدایت و علوی و دیگران. کتاب مجموعه مصاحبههای صدرالدین الهی است با ناتلخانلری درباره چند تن از پیشگامان ادبیات امروزمان. «نقد بیغش، انتشارات معین، ۱۳۹۲». خانلری ۱۳۱۳ با گروه «ربعه» و با جریان ادبی نوپای آن زمان آشنا میشود. درباره اعضای این گروه صحبت میکند که میدانیم بهعنوان پایهگذار این ادبیات صد ساله قلمداد میشوند. وارد جزئیات نمیشود، از مشاهدات و برداشتهایش میگوید، تصویری از روش و منش آن چهار پیشگام بهدست میدهد. کتاب را که میخواندم، دیدم تأییدی است بر آنچه بهنظرم کمبودمان بوده بعد از آن دوره اولیه. متوجه شدم که از آنها یاد نگرفتیم. برگردیم به کتاب. آنها چهکار میکردند؟ چه راهی پیدا کرده بودند تا ادبیات معاصر غرب را وارد ایران کنند و بنای جدید را پایهگذاری کنند و موفق هم شدند؟ با علم و آگاهی نسبت به موانع متعدد سیاسی و اجتماعی در راه اعتلای ادبیات معاصرمان، این چند مورد را در صحبتهای خانلری دیدهام و بهنظرم بد نیست دوبارهخوانی کنم اینجا. شاید به کمکاری خودمان هم پی ببریم: 1. هشتاد، نود سال پیش نویسندههایمان میدانستند که باید بدون حبوبغض دور هم بنشینند و تبادلنظر کنند. گروههای ادبی داشتیم که هدفشان ادبیات بود. «در گروه ربعه ارکان اصلی چهار نفر بودند. مجتبی مینوي، صادق هدایت، مسعود فرزاد، بزرگ علوی. آنها به شوخی نام خود را گروه ربعه نهادند و این درحقیقت یک دهنکجی بود به صاحبان کسوت آن روز که نام گروه سبعه داشتند... شامل مرحومین بهار و یاسمی و اقبال و نفیسی و فروزانفر و همایی و فلسفی.» 2. میدانستند که باید از هم پشتیبانی میکردند. بدون خطکشی. بدون اینکه فکر کنند من بزرگم و تو کوچک. «با اینکه اختلاف سنی نسبتا زیاد ما هنوز از بین نرفته بود من به زودی در جمع پذیرفته شدم... تازه کتاب وغوغ ساهاب از چاپ بیرون آمده بود. هدایت و فرزاد این کتاب را مشترکا نوشته بودند و شاید جلسه سوم چهارم یک جلد آن را به من دادند و عقیدهام را خواستند... بهصراحت گفتم بهعقیده من چیزهای تازهای داشت اما مطالب لوسش خیلی زیاد بود...» و خانلری اصلا طرد نشد! 3. در آن دوران که اصلا و ابدا وسایل ارتباطجمعی مانند امروز وجود نداشت، آنها میدانستند کاری که دارند میکنند جدید است و برگرفته از غرب، پس باید در آن حوزه تبحر لازم را داشته باشند. «گروه ربعه ما ازجمله فرنگرفتهها و از فرنگ برگشتهها بودند... هرکدام با تأثیری از ادبیات و فرهنگ سرزمین که در آن نشو و نمای ذهنی یافته بودند. صادق هدایت ادبیات فرانسه را خوب میشناخت و عاشق فرهنگ این زبان بود. مسعود فرزاد به انگلیسی تسلط داشت و بزرگ علوی پرورشیافته آلمان بود. مجتبی مینوی که عربیت استوار داشت، زبانهای فرانسه و انگلیسی را میدانست و به فرهنگی مخلوط از این دانش سهگانه عشق میورزید.» چرا این امر بعد از آنها تکرار نشد؟ شاید دانشآموخته زیاد داشتهایم، اما فکر کنم دیگر هیچ وقت چند نفر دور هم جمع نشدند تا دانش خود را مطلقا در خدمت هدفي قرار بدهند. در دورهای جمع شدند تا بشوند حلقه کافه فلان و... . کجا دیگر دست هم را یا دست جوانان را گرفتند؟ جز فحاشیهای معروف در مجله «فردوسی» و جز خطکشیهای «من روشنفکرم و تو عامی»، چیزی یادمان هست؟ 4. و بعد امری که بهنظرم بیشترین لطمه را به ادبیات معاصرمان زده. عدم مطالعه هدفمند و مؤثر. «در این سالها هدایت مرتب به یک کار ریشهدار و اصیل یعنی خلق و خواندن مشغول بود... کتاب اولیس اثر جویس را برای اولینبار مرحوم شهیدنورايی برای هدایت فرستاده بود. هدایت بعد از مطالعه این کتاب آن را به من داد و گفت: این کتاب را بخوان. به خواندنش خیلی میارزد. و بعد در نامهای به شهیدنورایی نوشت: این کتابی نیست که هر کس بخواند و بفهمد. فهمیدنش خیلی حوصله میخواهد.» «هدایت بیهیچ تردید در آثارش از مکتبهای ناتورالیزم و رئالیزم اروپایی متأثر بود... اصول و قواعد این دو مکتب را آگاهانه و هشیارانه رعایت و تقلید میکرد... هدایت بهدلیل خواندن بسیار... از فوتوفن کوزهگری آگاه بود و همه تلاش او این بود که انطباقی قابلقبول میان نویسندگان اروپایی و اصول کار آنها با زبان فارسی بهوجود بیاورد...» خانلری در مورد موفقیت صادق هدایت حرف بسیار درستی میگوید: «هدایت... یک شیوه خاص داشت، یک شیوه سهلوممتنع. چیزی که... رمز موفقیت هدایت بود. راز بزرگ او... راز بزرگ هدایت در این یک کلمه خلاصه بود: خواندن.» میتوانیم طبقمعمول بحثهایمان دلایل متعدد بیاوریم برای اینکه چرا نمیخوانیم. اما انصاف داشته باشیم و ببینیم آنها در هشتاد نود سال پیش با آن امکانات ناچیز چه میکردند و ما در این دوره با اینهمه امکانات چاپ و الکترونیک چه. 5. همدیگر را و کارهای هم را نقد میکردند. خانلری چند جا از کنگره نویسندگان ۱۳۲۵ صحبت میکند. از مقالههای بهار و سیاح و خودش و اینکه چطور آن نشست به معرفی نویسندهها، ازجمله هدایت حتی، کمک کرد. از گفتوگوهای مفصل و از نقدها بر کار همدیگر میگوید. نمیتوانم زیاد بنویسم. نقل دیگری از قول خانلری میآورم. نقلی که تصویر غمگینی از ادبیات صد سالهشدهمان را بهدست میدهد. «صادق هدایت سه روز پيش راه افتاد برای هند. دکتر شیرازپور پرتو... صادق را برد به هوای اینکه در کمپانیهای فیلمبرداری هند برایش کاری دستوپا کند. خانلری رشت است. مینوی لندن. صادق هند. مقدم امریکا... علوی با مادامش... فقط فرزاد مانده تکوتنها...» تهران/نوشهر، بهمن 1398
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.