ای کودکِ دورۀ طلایی، یاد آر!...*
ناصر زراعتی
اینکه «در آستانۀ صدسالگی ادبیات مدرن ایران» لطف کرده و خواستهاید من هم تلقی خود را از مفهوم «ادبیات» بیان کنم، نشان میدهد که ـ طبق معمولـ آغاز این «ادبیات مدرن ایران» انتشار کتاب (البته که بااهمیت) «یکی بود یکی نبود» محمدعلی جمالزاده انگاشته شده است. دلیلش از دیرباز روشن بوده است: این کتاب مجموعهای است از نخستین داستانهای کوتاهی که پیش از آن، به این شکل نوشته و منتشر نشده بود. اما من نیز چون برخی این «آغاز» را سیزده چهارده سالی پیش از سال 1330 شمسی میدانم: از هنگام نگارش «چرندپرند»های علیاکبر دهخدا و انتشارشان در شمارههای روزنامۀ «صور اسرافیل» در تهران در دوران مشروطه و پس از آن در سوئیس و فرانسه.1 اینکه حالا، در این روز و روزگار، ما بخواهیم «فضلِ تقدمِ» آغازگری ادبیات (یا درستتر بگویم: داستاننویسی) نوین ایران را از آنِ جمالزاده بدانیم یا دهخدا، نه چیزی بر آن دو مرحوم خواهد افزود و نه گِرهی از کار فروبستۀ داستاننویسی کنونی ما خواهد گشود. این توجهدادن تنها حُسنش شاید این باشد که خوانندگان جوان ـ که تردید ندارم آثار دهخدا را حتماً خواندهاندـ بروند سراغ مطالعۀ دوباره یا چندبارۀ دقیق «چرندپرند»های دَخو. آنگاه، شاید پس از بازخوانی داستانهای «یکی بود یکی نبود»، اندکی توجه کنند به این نکته.2 میدانم در این زمینه نیز ـ همچون همۀ زمینههای دیگرِ تاریخیـ «اگر» و «مگر» آوردن نه کار درستی است و نه دردی از بسیار دردهای امروز ما دوا خواهد کرد. اما با بازخوانی3 و دقت در «چرندپرند»های دهخدا، میتوان دریافت که آن انسانِ نیک و بادانش، در عنفوان جوانی و در آن اوضاع انقلابی، چگونه ـ آگاهانه یا ناخودآگاه ـ بسیاری از شکل (فُرم)های روایتِ داستانی را به کار گرفته است؛ ضمن آنکه همگان متعرفاند پیش از او هیچ نویسندهای اینگونه سادهنویسی در نثر فارسی را همراه با عنایت به زبان مردم کوچه و بازار و عرصۀ غنی اصطلاحات و ضربالمثلهای فرهنگ عامه (فولکلور) در کار نوشتن پیشه نکرده بوده است. بعضی از این حدود چهل مقالۀ «چرندپرند» را ـ حتی به همین صورت که هست، بیآنکه نویسنده قصد یا ادعای «داستاننویسی» داشته باشد ـ میتوان با اندکی اغماض، «داستان کوتاه» خواند و «شخصیتپردازی»، «گفتوگو (دیالوگ)نویسی»، «صحنهپردازی»، «لحن»، «توصیف» و... را از آنها آموخت. «حاج منجمباشی» (ظاهراً آخرین مقالۀ طنزآمیز دهخدا) نمایشنامهای است کوتاه؛ گیرم که میتوانست ادامه یابد و تکمیل شود. بهجرئت میتوانم بگویم که هم محمدعلی جمالزاده و هم صادق هدایت (خصوصاً) و دیگر نویسندگان آن زمان (عموما) شخصیت (کاراکتر)ها و موضوع (سوژه)هایی را از همین «چرندپرند»های دهخدا گرفتهاند که البته این کار هیچ ایرادی نداشته و ندارد و بعدها نیز نخواهد داشت. یافتن و برشمردن نمونهها در این مختصر نميگنجد و حتما منتقدان و پژوهشگران جوان ما به این مهم پرداخته و میپردازند.4 شاید لازم نباشد اشاره کنم به ارزش والای طنز دهخدا که هنوز هم بهنظر من، بینظیر (یا اگر منصفانه گفته شود: بسیار کمنظیر) است و نیز نقش روشنگرانۀ او در ستیزِ با ستمگران و اشراف و مالداران و استثمارگران و همزمان عیانسازی واپسماندگیهای ستمکشیدگان که نتیجۀ ناآگاهی و واماندگی در زیر بار سنگینِ خرافات و موهومات قدیمی بوده است. اگرچه دهخدای شریف ـ که بخت یار او بود تا جان سالم به در ببرد از آن تهدیدات و کشتوکشتارها و آوارگیها ـ تا در میانسالی، تمام توش و توان خود را نخست صَرفِ گردآوری «امثال و حِکَم» کند و سپس تا روزگار پیری و تا واپسین روزهای زندگی، به کار سترگ «لغتنامه» بپردازد و برای سرزمین و مردم و فرهنگ آن، چنین یادگار ارزشمندی از خود به جای گذارد، اگر به داستاننویسی میپرداخت، داستاننویس بزرگی ميشد و ما امروز، داستانهای کوتاه و بلند و (شاید) نمایشنامههایی خواندنی و باارزش از او داشتیم.5 (مثلاً قرار شد «اگر» و «مگر» را کنار بگذاریم!)
یادش زنده و گرامی باد استاد نازنین دکتر محمدجعفر محجوب همیشه میگفت: ـ آقا! نگویید و ننویسید: «ادبیات»... درست نیست. بگویید و بنویسید: «ادب»... «ادب پارسی»... «ادب کهن»... بگذریم که خودش هم خوب میدانست «زبان» رودی است همیشه در جریان و... باری، از نگاه من (که همینجا باید تأکید کنم که خودم خوب میدانم چندان اهمیتی ندارد!)، دنیای «ادبیات» گسترده است و گذشته از آن تقسیمبندی قدیمی به «شعر» و «نثر»، بخشبندیهای دیگری هم برای آن قائل شده و میشوند و در آینده هم خواهند شد. درست و عاقلانه این است که در این زمینه نیز ـ همچون همۀ زمینههای هستی ـ دچار تعصب نشویم. در این حدود نیمقرن، شاهد بودهام که چه اندازه توان و وقت و عمر عزیز هدر رفته است سرِ همین تعصبورزیها. و نیز دیده و میبینم رفتارهای خودپسندانهای را ـ «این منم طاووسِ علیین شده!» ـ از بعضی بزرگان «ادب معاصر!» که هر کس زمینۀ کاری/تخصصی خود را از دیگران برتر میانگارد و به کار دیگران به دیدۀ تحقیر مینگرد. میدانم که از دستِ بسته و کمتوان منِ نوعی کاری ساخته نیست و این نوع اظهارنظرهای گهگاهی نیز اثری ندارد. در «سینما»، دو گونه «نوع» هست: «مستند» و «داستانی» که از همان آغاز، هر دو با هم رشد کردند تا به امروز. و میبینیم که همچنان این بخشبندی ادامه دارد؛ گیرم که نوع دیگری هم هست البته: «مستند/داستانی». در «ادبیات» نیز میتوان چنین بخشبندیای را در نظر گرفت: «ادبیات مستند» و «ادبیات داستانی (یا بهقول خارجیها: فیکشن!)». هم آنگونه که یک فیلم مستند خوب ارجح است بر یک فیلم داستانی متوسط یا بد، در زمینۀ ادبیات هم یک اثر ادبیِ خوب و باارزشِ مستند (از سفرنامه و خاطرات گرفته تا حتی مقاله و جُستار و...) مسلما برتری دارد بر یک داستان (کوتاه یا بلندِ) متوسط یا بد. در پایان، بد نیست از دو نویسنده یاد کنم: شاهرخ مسکوب که دیگر در دنیای ما نیست، با جستارها و مقالهها و نوشتههای باارزش و خوبی که از خود به یادگار گذاشته است؛ از جمله «مسافرنامه» و کتاب دوجلدی «روزها در راهِ»... و دکتر محمود زندمقدم که خوشبختانه هنوز با ما هست (و عمرش دراز و باعزت باد!) با کار بینظیرش در مورد بلوچستان و بلوچها (کتاب هفت جلدی «حکایت بلوچ») و «شهرِ نو» و «کُرهخر و نوردبون»... اگرچه تردیدی نیست در لذتبخش بودن مطالعۀ داستانهای کوتاه یا بلند (رُمان) البته خوب، اما خواندن کتابهایی که در بالا نام بردم و بسیاری آثار ادبیِ «مستند»، لذتی کمتر عایدِ خواننده نمیکنند. حالا، بگذریم از جنبههای اثرگذارِ دیگرِ آموزشی و شناخت مردمان و جامعه و... اول فوریه 2020 (11 بهمن 1398) گوتنبرگ سوئد
1) برگرفته از مسمطِ مشهور «یاد آر ز شمع مرده، یاد آر!» دهخدا به یاد دوست و همکار شهیدش میرزا جهانگیرخان صوراسرافیل. 2) در صدمین سال تولد دهخدا (1358)، دکتر محمد دبیرسیاقی جلد اول «مقالات دهخدا» را که از جمله شامل «چرندپرند»ها بود، با دقتی درخورِ تحسین، همراه با شرح واژهها و... منتشر کرد که بعدها، به چاپهای متعدد رسید. 3) در یکی دو ماهِ اخیر، در ادامۀ کار بیش از دهسالۀ «کتابخوانی» (همین کاری که مشهور شده به «کتابِ گویا» یا «کتاب صوتی»)، جلد اول «مقالات دهخدا» را خواندم که ازجمله در اینترنت (یوتیوب) قابل شنیدن است. 4) در این سالها، از دور، شاهد نگارش و انتشار مقالهها و کتابهای خوبی در زمینۀ معرفی و بررسی آثار دهخدا و دیگر شاعران و نویسندگان دوران مشروطیت بودهام. 5) خوانندگان حتماً توجه دارند که در این یادداشت، اشارهنکردن به ترجمهها و پژوهشها و تصحیحات دهخدا در ادبیات کهن، به معنای نادیدهانگاشتن خدمات مهم دیگر او در عرصۀ فرهنگ و تاریخ و ادب نیست.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.