|

جست‌وجوي هويت در ادبيات ايران

علي‌اصغر حداد

صد سال پيش، در سال 1300 شمسي، محمدعلي جمال‌زاده قصه «يكي بود،‌ يكي نبود» را نوشت. نگارش اين قصه سرآغازي شد براي داستان‌نويسي امروزي ايران. البته كار چندان هم يكباره آغاز نشد. درواقع ديگران از دهه‌ها پيش با كاري مستمر مقدمات آن را فراهم مي‌آوردند و به‌جاست قدر كوشش آنان دانسته شود. پيش از آن‌كه جمال‌زاده قصه‌اش را بنويسد، بايد زمينه مهيا مي‌شد و بزرگان صدر مشروطه مرداني مانند طالبوف و دهخدا و بسياري كسان ديگر دست به كار شدند و كوشيدند نگاه ايرانيان را به خود و به جهان تغيير دهند. اين‌كه مشروطه‌خواهان و منورالفكرهاي صدر مشروطه تا چه اندازه موفق شدند به‌راستي نگاه ما را به خود و ديگران دگرگون كنند، بماند. اما دست‌كم آن‌ها توانستند نثر فارسي را از سلطه ميرزابنويس‌هاي درباري و دعانويس‌هاي مجاور قبور نجات بدهند و ملقلق‌نويسي را منسوخ كنند. بله، زبان فارسي پيش از آن‌كه آبستن قصه‌نويسي امروزي شود، بايد شسته‌رفته مي‌شد، پيراسته مي‌شد. اين بود كه در حول‌وحوش جنبش مشروطه، مردان و زناني همت كردند، زبان كوي و برزن را بركشيدند، آن را به صفحات روزنامه‌ها، كتاب‌ها و اشعار خود نشاندند تا به شايستگي امكان جلوه‌گري بيابد. اين طالبوف‌ها بودند كه لزوم نگارش رمان و نمايشنامه را گوشزد كردند، خواستار تأليف و ترجمه متون علمي و ادبي شدند تا شايد ايراني بتواند در آيينۀ اين آثار، خود را و جهان را از منظري ديگر نظاره كند و خود و جهانِ دگرگون‌شده را بازبشناسد. اما متأسفانه اين خواستۀ آنان هنوز آن‌طور كه شايسته است، برآورده نشده و انسان ايراني همچنان در جست‌وجوي هويت خويش و تعيين جايگاهش در اين جهان به هر دري مي‌زند، به‌گونه‌اي كه ايراني صاحب حق و تکلیف در روندي بس دردناك با هم جدال مي‌كنند، بر سَر ‌و كول هم مي‌زنند و جامعه وامانده است و عقب مي‌رود. باري، جمال‌زاده با بهره‌گيري از نثري كه از صدر مشروطه به اين‌سو پيراسته مي‌شد، در قالب ساختاري ابتدايي و بسيار ساده قصه‌هايي نوشت كه به‌نظر مي‌رسد مرادش از نگارش آن‌ها نه لزوما خلق قصه و داستان، كه بيش‌تر مطرح‌كردن انبوهي از ضرب‌المثل‌ها و عباراتي است كه از زبان مردم كوچه‌وخيابان گرفته است. اما خلف جمال‌زاده، صادق هدايت، با نگارش «بوف‌كور»، اثري آفريد كه پس از گذشت چندين دهه از نگارش آن، به‌نظر مي‌رسد كه همچنان مهم‌ترين اثر داستاني ادبيات معاصر ايران است. جمله آغازين آن چنان مشهور است كه گاهي مي‌توان آن را حتي از زبان كساني شنيد كه مي‌نمايد اصل اثر را نخوانده‌اند: «در زندگي زخم‌هايي هست كه مثل خوره روح را آهسته در انزوا مي‌خورد...». اين اثر كه به موضوعي «غريب» مي‌پردازد، با ساختار پيچيده و فضاي سوررئالش خيلي زود نويسندگان متأخر را به‌شدت تحت‌تأثير قرار داد، به‌گونه‌اي كه هنوز هم اغلب نويسندگان ايران تمايل دارند به موضوعات «غريب» بپردازند و درونكاوي فردي كنند. اما برخلاف صادق هدايت كم‌تر موفق مي‌شوند تصويري ارائه كنند كه از فرد فراتر برود و كليت ايران و ايراني در آن منعكس شده باشد. «بوف‌كور» نخستين‌بار در خارج از ايران چاپ شد. تيزي نقد آن بيش‌تر جامعه را هدف گرفته بود نه لزوما طبقات حاكمه را، با اين حال اين اثر با ترشرويي مجامع رسمي روبه‌رو شد و به محيط‌هاي دانشگاهي راه نيافت. آن‌چه بر «بوف‌كور» رفت، بي‌اعتنايي و گهگاه نگاه خصمانۀ مجامع رسمي- دانشگاهي به آن، بعدها به سرنوشت ادبيات معاصر ايران تبديل شد. نويسندگان معاصر و آثارشان از همان آغاز غريبه تلقي شدند، و حمايت نديدند. اين رفتار، نويسندگان را به وادي «سياست» كشاند، مجبورشان كرد «نويسندۀ متعهد» شوند و اين براي ادبيات خوب نبود، هميشه خوب نبود. به‌گمان من «بوف‌كور» يكي از معدود رمان‌هاي ايراني است كه فضايي گسترده پيش‌روي خواننده مي‌گستراند و سوژۀ آن حتي اگر فرد در نظر گرفته شود، اين فرد قابل‌ تعميم است، به‌گونه‌اي كه مي‌توان گفت يكي از ابعاد ايرانيت ما را بازمي‌تاباند و به اين مفهوم كليتي را بيان مي‌كند كه نظيرش را در كم‌تر داستان ايراني مشاهده مي‌كنيم. به‌گمان من اين ويژگي - فراتر رفتن از فرد و رسيدن به تصويري فراگير از جامعه- در آثار اغلب نويسندگان ايران غايب است و اين نقيصه باعث مي‌شود اين نويسندگان نتوانند از حد داستان‌نويس قصه‌هاي كوتاه و بلندتر فراتر بروند و رمان‌نويس بشوند. در ميان نويسندگان امروزي، محمود دولت‌آبادي به‌گمان من از اين لحاظ يكي از استثناها است. وقايع اغلب آثار دولت‌آبادي در روستا مي‌گذرد. او را بحق مي‌توان راوي درد و رنج روستاييان حاشيه كوير ناميد، سرزميني خشك و خشن، با آسمان و زميني به‌غايت خسيس كه تنگدستي را امري چاره‌ناپذير مي‌نماياند و موجب مي‌شود طبايع آدم‌ها به خشونت گرايش پيدا كند، خشونتي حيواني. دولت‌آبادي اين درد و رنج، اين خشونت را در قالبي رئال و ناتوراليستي روايت مي‌كند و به‌گمان من اين آن چيزي است كه داستان‌نويسي ايران كم دارد. البته آن‌چه دولت‌آبادي پس از «كلنل» نوشت، ماجرايي ديگر است و سخن ديگري مي‌طلبد. در رمان‌هاي اروپايي، اقشار مختلف مردم حضوري پررنگ دارند: تهيدستان و ثروتمندان، سرمايه‌داران و كارگران، نظاميان و كشيشان، روسپي‌ها و راهبه‌ها، خلاصه تمام چهره‌هايي كه در زندگي روزمره حضور دارند، با هم در كنار هم در عرصۀ رمان نقش‌آفريني مي‌كنند و در كنش و واكنش نسبت به يكديگر، تصويري رنگارنگ از زندگي واقعي جامعه به‌دست مي‌دهند و صداهاي گوناگون را منعكس مي‌كنند. اما در آثار نويسندگان ايراني از همان آغاز اين رنگارنگي ديده نمي‌شد، پرده‌اي وسيع شكل نمي‌گرفت، صداهاي گوناگون طنين نمي‌انداخت و فضايي سمفوني‌مانند پديد نمي‌آمد. ساختن چنين اثري البته توانايي مي‌خواهد. اما زمينه‌اي مناسب هم لازم است تا هنرمند ببالد و رشد كند. مي‌دانيم كه داستايفسكي‌ها در پَر قو پرورش داده نشده‌اند، اما اولا زمانه عوض شده است و ثانیا داستايفسكي‌ها استثنا هستند و نه قاعده. جاي بهانه‌گيري نيست، با اين‌حال يادمان نرفته كه ادبيات فرمايشي چه بلايي بر سر ادبيات غني روسيه آورد. نويسندۀ به حاشيه رانده‌شدۀ ما امروزه نوعا خود را اپوزيسيون تعريف مي‌كند و اين نگاه او را به جامعه محدود مي‌كند، نمي‌گذارد بد و خوب مردم را آن‌طور كه هست ببيند و در نتيجه به جامعه نگاهي جانبدارانه دارد و اسم آن را «تعهد» مي‌گذارد. در آثار نويسندگان ما عناصر و اماكني كه در زندگي‌مان نقش بازي مي‌كنند، يا اصولا حضور ندارند، يا نقش‌شان بسيار كم‌رنگ است. در داستان‌هاي ما مسجد غايب است، نوروز نمودي ندارد،‌ از مناسك و آيين‌هاي ملي و مذهبي خبري نيست، و اگر هم هست، اغلب رنگ و بويي تصنعي دارد، سفارشي و تبليغاتي است. چرا؟ نويسنده ما با سانسور دست به گريبان بود و هست. منظور من سانسور وزارت فرهنگ‌وهنرِ آن دوره و به‌اصطلاح مميزي وزارت ارشاد امروزي نيست كه البته اين دو كم به ادبيات ما لطمه نزده‌اند. منظور من نوع خاصي از خودسانسوري است كه ازسوي اين‌ و آن به ما تحميل نشده است. اين نوع سانسور ظاهرا در چند قرن اخير تا عمق روح و روان هر ايراني رسوخ كرده است و داستان‌نويس ما هم از آن‌جا كه نهايتا آدمي است مثل من و تو، از آن مصون نمانده است. اين است كه وقتي مي‌خواهد به برخي موضوعات نزديك بشود، دست و قلمش مي‌لرزد. مثلا رابطۀ زن و مرد به‌ندرت در ادبيات معاصر ما - و صد البته در سينماي ما- به‌گونه‌اي شايسته و درخور منعكس شده است. در ادبيات ما از عشق گاهي حرف زده مي‌شود، اما از عشق به معني امروزي‌اش چيزي ديده نمي‌شود، نه از ستمي كه از جانب مرد-شوهر بر زن مي‌رود نشاني هست و نه از معاشقه‌ها و محبت‌هاي واقعي. داستان‌نويس ما جرئت ندارد به اين موضوعات نزديك شود- شايد هم به‌اندازه كافي توان نويسندگي ندارد؟- اما راستي بزرگان ادب ما، شاعران كلاسيك‌مان، نظامي گنجوي‌هامان، شهامت به‌تصوير كشيدن چنان صحنه‌هايي را از كجا مي‌آوردند؟ نويسندۀ ايراني در ضمن سياست‌زده هم هست و مي‌دانيم كه سياست‌زدگي آفت هنر است. بسياري از نويسندگان ما اصرار دارند «نويسندۀ متعهد» باشند، در نتيجه در مقام نويسنده نسبت به دنياي پيرامون‌شان ديدي نقادانه ندارند، شخصيت‌هاي آثارشان را پيشاپيش به «بد» و «خوب» تقسيم مي‌كنند و با آن‌ها جانبدارانه برخورد مي‌كنند. در بسياري مواقع «تعهد» نويسنده‌ ايراني به قريحه‌اش مي‌چربد. چنين نويسنده‌اي معمولا نمي‌تواند از سطح پديده‌هاي اجتماعي بگذرد و به عمق رويدادها نقب بزند. به «سووشون»، نوشتۀ سيمين دانشور يا به «آواز كشتگان»، نوشتۀ رضا براهني نگاه كنيد. آن‌جا كه موضع سياسي نويسنده بي‌واسطه در نوشته‌اش جاري مي‌شود، منطق ذاتي داستان و صداقت هنري امكان بروز و ظهور پيدا نمي‌كند. براهني كه در مقام منتقد ادبي، خود را صاحب ‌رأي مي‌داند و چه‌بسا نظريات درخور توجهي هم مطرح مي‌كند، در مقام نويسنده موفق نمي‌شود متني به‌راستي ادبي به خواننده ارائه كند. براهني را با غلامحسين ساعدي مقايسه كنيم. اسماعيل ساغري در روزنامۀ اعتماد (23/10/1398) نوشته‌اي دربارۀ ساعدي منتشر كرده است كه به‌گمان من تفاوت ساعدي را با نويسندگان سياست‌زده‌اي مانند رضا براهني روشن مي‌كند. به‌عقيدۀ ساغري آن‌چه ساعدي را از «بسياري از هم‌انديشان چپ‌گرايش در سال‌هاي دو دهه 40 و 50 جدا مي‌كند، حفظ مرزهاي ادبي با پيام‌هاي برهنه سياسي است». به‌گمان من ساعدي موضع سياسي داشت، آشكارا «سياسي» بود و بهاي آن را هم پرداخت، اما وقتي كار ادبي مي‌كرد، وقتي در مقام نويسنده در منظر جامعه ظاهر مي‌شد، هنرمندي ژرف‌نگر بود و از اين لحاظ با صادق هدايت قرابت دارد. ساعدي برخلاف براهني در آثارش دن‌كيشوت‌وار با ساواك درنمي‌افتاد. اما از نوشته اسماعيل ساغري اين‌طور برمي‌آيد كه گويا پيام سياسي را به‌زور قاطي متن ادبي‌ كردن فقط مختص برخي نويسندگان چپ‌گرا است. به‌گمان من اين‌گونه نيست. شايد نويسندگان «غيرچپ‌گرا» آن‌چنان «برهنه» پيام سياسي صادر نكنند، اما پيام‌هاي پنهاني آن‌ها چه‌بسا حتي آسيب بيش‌تري به‌ بار مي‌آورد. نگاه كنيد به «سووشون»، «جزيره سرگرداني» و دنباله آن به‌ قلم سيمين دانشور.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.