|

جهان‌هایی که برای دیدن ما بی‌قرار ند

محمدرضا کاتب

ادبیات با فردیت آغاز می‌شود. این فردیت در هنر و ادبیات سابقه‌ای طولانی دارد که در دوره‌های مختلف تفاسیر مختلفی هم از آن ارائه می‌شود. در آثار دوران کلاسیک، ما شاهد حضور نوعی از فردیت هستیم که در نهایت به محور، عمومیت و شاکله‌ای ختم می‌شود. در دوران مدرن نیز با آن‌که آثار و مفاهیم آن‌ها بسیار پیچیده و عمیق می‌شوند و بخشی از دریافت‌ها به مخاطب واگذار می‌شود، اما باز مسئله این آثار، حرکت از فردیت و رسیدن به چیزی کلی بود. رمان نو، جهان چندلایه و معینی را پشت پیچیدگی شاهراه‌هایش مخفی می‌کرد تا مخاطب آن را کشف کند و به همه یا بخشی از اهداف و حجم از پیش تعیین‌شده‌ اثر دست پیدا کند. یکی از تفاوت‌های آثار مدرن و آثار امروز به این مسئله برمی‌گردد که امروز هم شروع رمان از فردیت است، اما این فردیت مانند گذشته به نوعی از کلیت ختم نمی‌شود، بلکه این فردیت به فردیتی دیگر تبدیل می‌شود و باعث خلق فردیت‌های بی‌شمار دیگری می‌شود. نویسندگان و هنرمندان امروز به این مسئله واقف شده‌اند که نمی‌توانند مانند گذشته، معلم و راهنمای مخاطبین خود باشند و برای همه، یک یا چند نسخه‌ واحد بپیچند. به همین دلیل ساختار رمان امروز این‌چنین متحرک، مفصلی و ریشه‌وار شده است. مفصل‌های بی‌اندازۀ اثر، دائم در حرکت هستند تا قادر باشد در لایه‌های بی‌اندازۀ خود یا خارج از خود، جهان‌های مفروض و فراوان را جا بدهد. تا مخاطب بتواند با توجه به اندوخته و تجربه عقلی و حسی و... خود، جهان منحصربه‌فردش را بر مبنای چیزهای موجود خلق یا سرهم کند. و به رمانی برسد که یکی از رمان‌های احتمالی و بی‌اندازۀ موجود و ناموجود در اثر است. مخاطب بعد از خلق اثرش به تماشای مسائل و راه‌حل‌های احتمالی و ویژه خودش می‌نشیند. اين‌گونه است که فردیت مستتر در اثر، صرفا نقطه‌ای کوچک برای آغاز شدنِ جهان مفروض مخاطب است. جهانی که شاید برای مخاطبان دیگر به‌کلی نا‌آشنا و ناموجود باشد. این نوع رمان بی‌گمان مثل شناخت، ادراک و تجربه‌مان از زندگی، زمان‌بر و با فاصله وگاه با سختی است. هنوز شاهد این مسئله هستیم که کسانی می‌گویند مثلا این آثار از آن سوی آب آمده و وارداتی است و بازتاب، و مناسب مخاطب این بوم نیست... یا به‌اندازه کافی سرگرم‌کننده نیست یا سخت‌خوان است و... اگر تغییر و تحول فراوان دوران‌مان را بخواهیم ندیده بگیریم، می‌شود گفت این نوع آثار تحمیل زمانه به ماست. و اگر بخواهیم ابعاد تازه زمانه‌مان را بدون هر نوع پیش‌داوری و لجاجت ببینیم، این نوع آثار یک فرصت بی‌نظیر برای مخاطبان ادبیات و هنر است تا به‌وسیله این ‌دستاورد بزرگ ادبی و هنری با مسائل، جهان و خودشان روبه‌رو شوند. ما این امکان را از خودمان می‌گیریم چون می‌ترسیم. با ترساندن خودمان و دیگران یا برچسب‌زدن به این نوع آثار و نسبت‌های عجیب دادن به آن‌ها مطمئنا چیزی به دست نخواهیم آورد. به‌خصوص که منتقدان این آثار به همان راه‌های کهنه و قدیمی بسنده کرده و جایگزین یا پیشنهاد دیگری ارائه یا توصیه نمی‌کنند. منتقدان، که از زاویه عادت، سیاست و یا ایدئولوژی خاصی به ادبیات نگاه می‌کنند، بهتر می‌دانند که نویسنده و مخاطب همچنان در گذشته‌ها باقی بمانند تا حرف‌شنو و قابل کنترل باشند. حساسیت بیش از حد روی هنر و به‌ویژه ادبیات، آن‌هم با وجود این‌همه وسایل ارتباط‌جمعی و در عصر ارتباطات، نشان از زخم کهنه‌ای است از گذشته‌های دور که همسفر ماست و به‌مرور تبدیل به نوعی توهم شده است. در بهترین حالت می‌شود گفت منتقدان، غافل هستند که هنر و ادبیات روح و همزاد هر دوران است. و ما در زمانه‌ای هستیم که هر واقعیت و حقیقتی، تبدیل شده است به یکی از واقعیت‌ها و حقایق بی‌شمار احتمالی که همگی‌شان هم به یک اندازه ارزش و اعتبار دارند. این‌که به‌هم‌ریختگی و تردیدها، حسن دوران‌مان است یا نقص آن، یا این بی‌نظمی خود نظمی است یا در پی نظمی‌، یا شکست شاکله‌ها هدف یا وسیله‌ای که قرار است ما را به هدفی از جنس فطرت خودمان برساند یا... محلی برای گفت‌وگو و مناقشه است. ولی آن‌چه واضح مقابل ماست، این است که ما با ابزارها و زاویه‌های دیروز نمی‌توانیم در این دوران پرآشوب به امروزمان برسیم. و اگر ادبیات و هنر، خود دوران‌مان نباشد، ناکارآمد می‌شود و علت وجودی‌اش را از دست می‌دهد. امروز دیگر ما می‌توانیم ابعاد ناموجود و تعیین‌نشده‌ خودمان را، در بیرون از خودمان، بدون هر تعصبی لمس کنیم. اگر زمانی فقط عده‌ خاص و اندکی تولیدکننده‌ آثار و پیام و معنا بودند و مخاطبان صرفا گیرنده و شاگردانی مطیع، اما امروز ما با خیل مخاطبانی روبه‌رو هستیم که خود هم تولیدکننده آثارشان هستند و هم گیرنده و مخاطب آن. این نوع از ادبیات و هنر، با پیشنهاد درک، تجربه و ساخت جهان و معنای منحصربه‌فرد هرکس، آن‌هم توسط خود او، کارکرد ادبیات و هنر را دچار تحول کرده است. بی‌گمان، گفتن، روایت‌کردن و وصف چیزی، آن‌هم به سبک دوران گذشته، نمی‌تواند مثل تجربه و لمس بی‌واسطه جهان شخصی‌مان روی ما اثرگذار باشد. هرچند هدف آثار و روایت‌های گذشته هم نوعی تجربه‌کردن است اما هیچ تجربه‌ای مانند لمس جهان شخصی‌مان، قدرتمند و کارساز نیست. تجربه کامل یک اثر از آرزوهای همیشگی ادبیات و هنر از دیرباز بوده است. تجربه‌ای که امروز مخاطبان به‌‌وسیله آثارشان می‌کنند، قابل مقایسه با هیچ تجربه دیگری نیست. هیچ‌کس مثل خود ما نمی‌تواند به مسائل و نیازها و اهداف ما دست پیدا کند. و مسیر و مقصدی مناسب و معنایی همسو از جنس واقعی ما پیدا کند. هنرمند و نویسنده، هر چقدر هم دقیق باشد باز نمی‌تواند کاری خلق کند که با خلق جهان توسط خود مخاطب برابری کند. چون سوال‌ها، مبناها و... هر مخاطبی متفاوت است. پس چه دلیلی دارد که باز خیل مخاطبان را با آن‌همه تفاوت در سلیقه و فکر، دعوت به یک نوع تجربه راه، و معنای خاص کنیم. آن‌هم وقتی جهان‌های فراوان‌مان، آن‌ سوی ما، مشتاقانه انتظار ما را می‌کشند و برای دیدن‌مان بی‌قرارند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.