نفرت از خود
صدرا محقق
سه مثال از سه موضوع متفاوت را ببينيد؛ يکي از توييتر و دو مثال از اينستاگرام. اولي را روزنامهنگاری باسابقه نوشته است، دومي را کاربری خوشقريحه اما کمفالوئر و سومي را يک بازيگر معروف طنز. اولي (در شرح سوختن و غرقشدن نفتکش سانچي): «هرچقدر نگاه ميکنم ميبينم که انگار شمايل واقعي خود ماست؛ آتش گرفتهايم و غرق شدهايم، بيآنکه حتي ردي از بودن وجودمان در هيچ کجاي اين جهان باشد. سانچي ماييم، نمادي از يک ملت که بر پهنه آب در آتش ميسوزد». دومي (درباره روزهايي که تتلو با کارها و فحشهايش در صدر اخبار بود): «تتلو همه ماييم؛ فقط او خودش است. خودي صادق ولي جاهل. تتلو همه ماييم؛ فقط او خودش است. خودي بزرگ ولي بچه. تتلو همه ماييم؛ فقط او خودش است. خودي زلال، ولي حباب. تتلو همه ماييم؛ فقط او خودش است. خودي صريح ولي وقيح...». سومي (در شرح ويدئوي آزاردادن يک کودک زبالهگرد): «اين ماييم؛ همينقدر بامزه، همينقدر خوشخنده، همينقدر دور از رحم و انسانيت. چي شد که فکر کرديم لايق حال و روزي بهتر يا حکمراناني شايستهتر هستيم. شل کنيم. همه چيزمان به همه چيزمان ميآيد». فصل مشترک هر سه نوشته -و هزار نوشته ديگر از همين جنس که ميشود اينجا رديفشان کرد- «ماييم» است، ما، من و شما و البته خود نويسندگان اين نوشتهها؛ هم سانچي تصادفکرده سوخته و غرقشده، هم تتلوي بيچاک دهان علفکِش (حتي تتلو به روايت نويسنده باز بهتر از ماست) و هم آن فرد بيرحم دور از انسانيت که طفل و مظلوم زبالهگرد را داخل سطل زباله انداخت و قاهقاه به او خنديد. هر سه توصيف هم در حد خودشان و تعداد مخاطبان نويسندگانشان، با استقبال، ريتوييت، لايک و کامنتهاي عموما تأييدآميز بسيار زيادي همراه شدند؛ بنابراین بيراه نخواهد بود که اگر همين حالا، به شکل تصادفي، يک نفر را در خيابان بگيریم و از او بپرسیم نظرت درباره هر کدام از اين متنها چيست، «بله آقا! کاملا درسته»گويان او هم تأييد کند. در اين مدت نوشتههاي زياد ديگري از جنس آنچه در ابتداي اين متن آمده منتشر شده است و در آن هربار يک روزنامهنگار يا کاربر توييتر يا فعال اقتصادي و سياسي با متنهايي نظرشان را گفتهاند که پلاسکوي آتشگرفته و فروريخته، هواپيماي اوکرايني موشکخورده و مسافران بيپناهش، خوزستان سيلزده و مظلوم، همگي «ما» هستيم؛ با تأکيد بر «همه ما». نوشتههايي که طبق معمول با استقبال و پذيرش هم همراه شدهاند و اين احتمالا نشانه ديگري از فراگيرترشدن اين نگاه به ما و وضعيتمان است. آنچه بهانه شد براي نوشتن اين مطلب و پيگيري اين موضوع، طبيعتا فقط چند توييت و اظهارنظر اينستاگرامي نيست؛ نشانهها و مستندات بسيار بيشتري از توييت هست که فراگيري و غالببودن اين نگاه را تأييد ميکند. به کتابهاي زيادي از جنس «جامعهشناسي خودماني» نیز که در اين سالها منتشر شده و بسيار هم فروش داشتهاند، نگاه کنيد خواهيد ديد که اساسشان همين موضوع است و البته دهها مقاله و يادداشت به قلم افرادي مانند محمود سريعالقلم و صادق زيباکلام و... که غالبا نظراتشان چنين جنسي دارند. حالا فرض کنيم يکي بيايد اينطور بنويسد: «آن انسان شريفی که همين پاييز گذشته جانش را برای کمکرساني به روستاييان محروم سيستانوبلوچستان از دست داد، آن معلمي که براي به مدرسه رسيدن دانشآموزانش آنها را هر روز کول کرده و از رودخانه خروشان و سرد رد ميکند يا دهها هزار آدمي که وقت سيل و زلزله به کمک رنجديدگان رفتند يا بخشي از دارايي و داشتههاي خود را به هموطنان آسيبديدهشان بخشيدند، خود ماييم»، فکر ميکنيد واکنشها چطور خواهد بود؟ حتي خودم هم که دارم اينها را مينويسم، فکر به واکنشهايي که خواهد گرفت و برداشتهاي ناشي از شعارگونهبودنش اذيتم ميکند. البته تجربهاش را هم زياد دارم. اما عوضش آن روي ديگر سکه کافي است تا نوک تيز پيکان انتقاد با چاشني هر فلاکتي را بگيري سمت کليت جامعه يا بخشي از داشتههاي جمعي «ما»، آنوقت قضيه کاملا فرق ميکند؛ جامعه، مخاطب، افکار عمومي يا در حقيقت همان «ما»، اگر به سبک اولي بنويسي از شما به منتقد و جسوربودن ياد ميکنند، اما فکر دومي هم به ذهنت بيايد ميشوي سوژه تمسخر و ترديد. عبارت «نوکِ تيز پيکان انتقاد» که بالاتر نوشتم محترمانه است و لفظ قلم، آن را فراموش کنيد. شما حتي تندترين و بدترين توهينهاي ممکن را به شکل جمعي نثار جامعه يا همان «ما» کنید، فقط حواستان باشد يا به شکل روايتهاي توي تاکسي جملهتان را اينطور شروع کنید: «ما مردم ايران همهمون همينيم، همهمون...» يا ادبي بنويسید: «فلانچيز همه ماييم»، جاي آن «فلانچيز» هم هر چيزی که دلتان خواست بنويسید؛ از يک کشتي سوخته و غرقشده، تا آدمی بيعقل يا يک آزارگر و متجاوز. در اين صورت غير از اينکه خودتان به خودتان و جسارت و داناييتان افتخار ميکنيد، همان «ما» هم بيشتر ستايشتان ميکند تا اينکه برعکسش را بگوييد و از «ما» به هر شکلي تمجيد کنيد که بلافاصله ميشود شعاري، مالهکشي و... . علتش چيست؟ من واقعا نميدانم و در اين نوشته تلاش کردهام سراغ همين ماجرا بروم و چند و چونش را پيجويي و دنبال کنم، اما پيش از آن به نظرم ميشود به دو شکل قضيه را تحليل کرد: يک حالت اينکه بگوييم جامعه ما به سطحي از خودانتقادي بيتعارف با خود رسيده و به نقد خودش آنچنان بها ميدهد که مخاطب عام و خاص هر نقد و نوشتهاي با اين مضمون را تا اين حد ميپسندد و به همين دلیل مدام در حال نقد رفتارهاي منفياش است. همچنین هر ايراد و ضعف رفتاري و مشکل ساختاري و جمعيای که روي آن دست گذاشته ميشود، فروتنانه ميپذيرد و در اين ويژگي بايد دنبال نشانهاي بود براي اصلاح و بهبود رفتار. براي اين تحليل نشانههايي تأييدکننده هم ميتوان پيدا کرد. يک مثالش را ميتوان ميزان حساسيت جمعي ما نسبت به محيط زيست دانست. تخريب و دستدرازي به محيط زيست از جزئياتي جلوي چشم مانند پرتکردن زباله در خيابان و بيابان و دشت و دمن، تا شکار حياتوحش و تخريب زيستگاههاي طبيعي و...؛ همه اينها تا ساليان پيش با قدرت و شدت و حدتي زياد در حال انجام و اجرا بود. چه به دست خود ما به عنوان شهروندان و چه متوليان و مسئولان. فراموش نکنيد اينکه قبلا موضوعاتي از اين دست خبرساز نميشد و به رسانهها و شبکههاي اجتماعي راه پيدا نميکرد، به معناي نبودن و نشدنشان نبود. مسئله اصلي به ميزان اندک حساسيت افکار عمومي و رسانهها و... مرتبط است. آن سالها کساني که براي اين چيزها نگران ميشدند و واکنش نشان ميدادند تعدادشان يا آنقدر کم بود که ديده نميشدند يا دستشان به جايي نميرسيد که واکنش خود را خبري کنند. در سالهاي اخير اما -به صورت مشخص همين 10 سال گذشته- فعالان محيط زيست و رسانهها از يکسو و خود تبعات عيني بحرانهاي محيط زيستي چنان دستبهدست هم دادند که مردم به اين موضوعات به شکلي اميدوارکننده حساس شدهاند و زود واکنش نشان ميدهند. فعالان و رسانهها در اين سالها کم جامعه را نقد نکرده و نميکنند؛ نقدهاي گاه تند و جدي، در نکوهش شديد بيتفاوتيشان نسبت به حفاظت از طبيعت. کمکم همين نقدها کار خودش را کرد و حالا براي کشتن سگي در شيراز، جمعي از اهالي تهران و چندين شهر ديگر تجمعات اعتراضي برگزار ميکنند. يا براي راهاندازي يک پتروشيمي در بوشهر اهالي به اعتراض تجمع ميکنند و با صداي بلند ميگويند نميخواهيم. 10 سال پيشتر حتي تصور اين اتفاقات هم محال و محل خنده بود. موضوعاتي از اين دست هم فقط به محيط زيست خلاصه نميشود. بستن و نبستن کمربند ايمني، سيگارنکشيدن در اماکن عمومي و فضاهاي بسته، بهپايانرسيدن جوکها و توهينهاي قومي- محلي، برخوردهاي تحقيرآميز و نژادپرستانه با افغانستانيها و... همه اينها که بخشي از رفتارهاي جمعي همان «ما» هستند، به نسبت سالهاي پيش وضعيتشان بياغراق دهها برابر بهتر و مترقيتر شده است. برگرديم به بحث ابتداي اين تحليل، اينکه جامعه در حال نقد بيتعارف و اصلاح رفتار خودش است. اگر با همان نگاه به قضيه نظر کنيم، با اين شکل از تحليل به يک ابهام بزرگ برميخوريم و آن هم اينکه خودانتقادي جمعي، رفتار و گامي روبهجلو براي بهبود وضع جامعه و مردم است؛ به زباني سادهتر يعني ساختار اجتماعي و کردار جمعي مردم در ايران به اين شکل مدام در حال بهبود رفتار خود و درستکردن ايرادهایش است؛ يعني رفتاري نوعا مفيد و اميدوارکننده. گفتن همين مسئله اما باز ما را ميرساند به همان قضيه نگاه تمجيدآميز و مثبت به «ما» که با اصل داستانمان تناقض دارد. همان داستاني که در آن تأکيد دارد «همه ما» سانچي بيپناه، تتلوي فحاش و آزارگر بيادب هستيم و ما هم آن را ميپذيريم و تأييد ميکنيم. تحليل حالت دوم هم اين است که بگوييم جامعه از فرط ويراني به سرحد خودآزاري رسيده و دارد بهشکلي بيمارگونه در زخمهاي خودش انگشت فرو ميکند و هر بار به زبان و روايتهاي مختلف و از زبان هر کدام از ما، به خودش و تکتک ما يادآوري ميکند که فراموش نکنيم مثل زخمهايی خوبنشدنی لبريز از چرک و عفونتيم. حالا پرسش اين است که هدف از اين يادآوري چيست؟ طبيعتا قرار نيست مثبت باشد (چون ميشود از جنس نتيجه تحليل نوع اول)، جامعه هم بيهدف و بيمعنا دست به چنين کاري نميزند که مدام خودش را ياد زخمها و فلاکتهايش بيندازد، فقط يکچيز ميماند؛ مازوخيسم يا همان خودآزاري جمعي و لذت بيپايان از تحقير و آزار خود. مثل کسي که مدام روي بدن خودش با چاقو خط مياندازد و از اين کار لذت ميبرد. به اين شکل ما دائما از خودمان و وضعيتمان که رو به ويراني بيشتر است، انتقاد ميکنيم و انتقام ميگيريم. مثالها و نشانههاي تأييدکننده براي اين تحليل چيست؟ شايد بشود به اينها به عنوان چند نمونه استناد کرد؛ تعداد رو به فزوني بروز خشونت و دعوا و درگيري به گواه آمارها و اظهارات متخصصان اين حوزه. مثلا ارديبهشت 92 رئيس انجمن مددکاري اجتماعي ايران در مصاحبهاي از افزايش 40 درصدي رفتارهاي خشونتآميز در مقایسه با سال گذشتهاش در جامعه ايراني خبر داد. يا در آمارهايي که هرازگاه منتشر ميشود و در آن رقمهايي از 25 تا 70 درصدي براي مبتلايان به اختلالات رواني در ايران داده ميشود و... . البته ميشود موضوع را از زاويهاي ديگر هم ديد، اينکه هرازگاه کساني از بين خودمان که به اين وضعيت رو به خرابي آگاهتر هستند -يا چنين تصوري دارند- با اين نقد و نيشهاي تند و تيز به آن اشاره کرده و زخمهاي عفونتگرفته را تحريک ميکنند تا هشداري بدهند و تکان و حرکتي را رقم بزنند تا بيتفاوتي و فرورفتن در باتلاق فلاکت برایمان عادي نشود. سويه منفي و نقيض اين نگاه و استراتژي اما آنجايي است که اگر بپذيريم نقدها قرار است براي بهبود و تغيير رفتار باشد، نتيجهاش دارد بهگونهای عمل ميکند که نهتنها راهی به بهبود نميبرد بلکه دارد وضعيت فلاکت را با توصيفِ مدام و هزارباره در ذهنمان تثبيت ميکند و یکسره به ما يادآوري ميکند که وضع خرابتر و رو به ويرانيتر از آن چيزي است که ديده ميشود و اميدي نيست و ديگر آنکه همانها که چنين نگاهي دارند، غالبا نشاندادن هر بُعد و نشانه مثبت را -حتي با اين فرض که تأکيد شود نقدهاي پيشين منجر به نتيجه شده است- تأييد و تثبيت وضعيت موجود ميدانند.
از خودبیزاری، مسئلهای اجتماعی انديشيدن در جزئيات و چرايي اين موضوع و استدلال و نقيضهآوردن در تأييد و رد هر تحليل هم البته هزارتو و بيپايان است، با اين حال، واکاوي همين ماجرا از متخصصاني که در اين حوزه يا موضوعات مرتبط کار کردهاند احتمالا تا حدي ميتواند ما را به درکي نزديکتر به واقعيت برساند. از همينرو، بهسراغ «فردين عليخواه» رفتم که دکتراي جامعهشناسي دارد و عضو هيئتعلمي گروه جامعهشناسي دانشگاه گيلان است. او تاکنون به گفته خودش، در عرصههاي آموزشي و پژوهشي زيادي مانند جامعهشناسي فرهنگ، جامعهشناسي رسانه و جامعهشناسي شهر کار کرده است و در زمان انجام اين گفتوگو هم اعلام کرد که در چند ماه گذشته تحقيقاتي را درباره مهاجران ايراني ساکن ساير کشورها آغاز کرده است. آنچه در ادامه ميآيد حاصل گفتوگويي نوشتاري در تلگرام است و پاسخهايي که آقاي عليخواه به پرسشهاي من داد. موضوع تخريب يا نفرت از خود به نظر، موضوعي ريشهدار و جدي در جامعه ايران است. نشانهها و نمودهاي اين ادعا نيز در جامعه زياد است و در زمينههاي گوناگون ميتوان آنها را ديد. حال سؤال نخست اين است که نظر شما دراينباره چيست؟ آيا واقعا آنطور که گفته شد، موضوعی فراگير و جدي است يا مثلا ناشي از مشاهدات شخصي است و وقتي قرار باشد همه 80 ميليون جمعيت کشور را از اين لحاظ بسنجيم نتيجه چنين چيزي نخواهد بود؟ تا آنجا که من جستوجو کردهام، ما تحقيق ميداني مشخصي در این زمینه نداریم که البته جاي آن دارد پيمايش اجتماعي مستقلي درباره آن انجام شود. البته تحقيقات کليتري هستند که با نگاه به بعضي از يافتههاي آنها ميتوان استنباط کرد که هماکنون چنين وضعيتي در جامعه ايراني وجود دارد يا حداقل در حال گسترش است. مثلا تمايل به زندگي در کشوري غير از ايران يکي از آنهاست که چند ماه قبل اعلام شد و حدود 30 درصد بود. يکي از دانشجويانم در مقطع کارشناسي ارشد نيز پژوهشی با عنوان «رؤياي ايراني» انجام داد که البته تحقيقي در بين دانشجويان بود. در آنجا نیز ترکِ ايران و سکونت در يک کشور اروپايي يکي از رؤياهاي مطالعهشوندگان بود. بايد توجه داشت که جامعه ايران جامعهای پرالتهاب است و با هر حادثه و رويداد کوچک و بزرگی، چنين تمايلات و احساساتي دستخوش تغيير ميشوند. گمان جامعهشناختي من آن است که پس از گراني بنزين و پيامدهاي سياسي و اجتماعي ناشي از آن، اين آمار شديدا افزايش يافته باشد. بهطور مشخص درباره سؤال شما بايد بگويم که من فکر ميکنم نفرت از خود يا آنچه در يکي از نوشتههايم از آن با عنوان «ملت از خود بيزار» ياد کردهام، وجود دارد و اتفاقا به مرحله هشدار هم رسيده است. اتفاقا اين روزها بيش از گذشته به اين موضوع فکر ميکنم. گاهي اوقات وقتي در شبکههاي اجتماعي به ويژگي مثبتي از جامعه ايران اشاره ميکنم، بهویژه در مقايسه با جوامع اروپايي، هدف نقد و حمله شديد قرار ميگيرم. شخصا از مشاهده وسعت نفرت از خود به معناي کلي آن حيرت ميکنم. وقتي اين روزها کسي ميگويد حالم خوب است و ديگران ميگويند که اتفاقا همين فرد بايد بستري شود چون مشخص است که حالش خيلي بد است که چنين حرفي ميزند، ميتوان به وخيمبودن وضعيت پي برد. اجازه دهيد نکته ديگري را هم بگويم. از خود بيزاري شايد در ظاهر مسئلهاي روانشناختي و فردي به نظر برسد، ولي وقتي گستردگي آن را در نظر بگیریم، بايد آن را مسئلهاي اجتماعي ببينيم. از خود بيزاري، بهويژه در بين نسل جوان را هماکنون يکی از مسائل جامعه ايراني ميبينم و نه مسئلهاي شخصي که محدود به چند نفر باشد و با مراجعه به روانشناس حل شود. اگر فرض را بر اين بگيريم که اين ماجراي خودتحقيري و خودتخريبي و «نفرت از خود» فراگير است يا حتي شامل بخشي از مردم ميشود، به نظر شما ريشه ماجرا در چيست؟ آيا ميتوان گفت اين قضيه موضوعي تاريخي و فرهنگي و از عارضههاي هميشگي جامعه ايراني است يا جديد و مربوط به دوره اخير است؟ واقعيت آنکه من تصور نميکنم اين ويژگي، مسئلهاي تاريخي يا قصه هميشگي جامعه ما بوده باشد. اگر دراينباره آمار داشتيم ميتوانستيم آن را روي نمودار قرار دهيم و با ساير عوامل اجتماعي در ارتباط بگذاريم و با توجه به نقش آنها، افزايش يا کاهش آن را تحليل و تبيين کنيم. در هر صورت از خود بيزاري را هم بايد مانند پديدههايي مثل افسردگي، نااميدي يا حتي خودکشي، در متن و زمينه اجتماعي قرار داد و آن را پيامد ديد. درباره ريشه از خود بيزاري اجتماعي، من تحليل و تفسيرم را ميگويم و بدون ترديد در اين زمینه بايد تحقيقات روشمندي انجام داد. من نقش دو مفهوم «اشتياق براي پيشرفت» از يک طرف و «احساس ناکامي» را از طرف ديگر در اين زمينه مؤثر ميدانم. بيشتر توضيح ميدهم؛ با گسترش شبکههاي اجتماعي و رسانههاي برونمرزي ازجمله شبکههاي ماهوارهاي به نظر اشتياق براي پيشرفت در جامعه ايراني شدت يافته است. اين اشتياق هم در سطح فردي، يعني در بين تکتک افراد جامعه، شدت يافته است و هم در سطح سرزميني. اين روزها افراد زندگي خودشان را يک پروژه ميبينند که مدام بايد آن را بهسازي کنند و ارتقا دهند، به همين دليل رقابت يکي از ويژگيهاي زندگي روزمره ما شده است، هرچند شايد به زبان آورده نشود. همچنين در سطح سرزميني، اين روزها علاوه بر کاربران شبکههاي اجتماعي، بسياري از مردم عادي نيز به مقايسه ايران با ساير کشورها ميپردازند. آنان حتي وقتي از کربلا و نجف هم باز ميگردند، کشورشان را با عراق مقايسه ميکنند. در کنار آن، مدام به مقايسه ايران با قبل از پيروزي انقلاب نيز ميپردازند. ما با درستي يا غلطبودن چنين مقايسههايي کاری نداريم. حال نکته آن است که شما چنين اشتياق عموميای را در بستر يا زمينه فعلي جامعه قرار دهيد؛ بستري که هيچ پيشبيني مشخصي نميتوانيد درباره آن داشته باشيد. شما نميتوانيد حتي براي سه ماه آينده زندگيتان که به فکر ارتقا و بهسازي آن هستيد، برنامهريزي کنيد. مدام نقشههايتان نقش بر آب ميشود، مدام با در بسته مواجه ميشويد. مسئولان مدام تصميماتي ميگيرند که مستقيم بر زندگي شما اثر ميگذارد؛ بهطوريکه اگر پسرفت نکنيد بهسختي ميتوانيد خودتان را در جايي که بوديد، حفظ کنيد. پيامد اين وضعيت احساس ناکامي اجتماعي است. من بر بهکارگيري کلمه اجتماعي اصرار دارم. اين احساس ناکامي زماني شديدتر ميشود که با وعده و وعيدهاي متعدد براي بهترشدن امور مواجه باشید. لحظهاي به شوق آمدهايد و اميدوار شدهايد که وضع بهتر ميشود، ولي نشده است. اين پرسشي اساسي است: به راستي افراد با اين احساس ناکامي شديد چگونه مواجه ميشوند و چه واکنشي به آن نشان ميدهند؟ خشم يکي از آنهاست. تصور کنيد که شما چند بار به يک کودک شکلات نشان بدهيد، ولي هر بار وقتي کودک ميآيد که شکلات را از شما بگيرد دستتان را پشتسرتان پنهان میکنيد. پس از چند بار تکرار اين کار، واکنش آن کودک چه خواهد بود؟ او يا شديدا گريه و زاري خواهد کرد يا با لگد به در و ديوار خواهد کوبيد يا به سر و صورت خودش خواهد زد و به خودش صدمه خواهد زد يا با مشت به شما حمله خواهد کرد؛ اين نتيجه ناکامي است. مشابه چنين رفتاري آيا در ديگر کشورهاي درحالتوسعه و غيرغربي يا حتي کشورهاي کمتر توسعهيافته و قدرتمند نسبت به کشورهاي قدرتمند، وجود دارد؟ شما اطلاعي داريد که اين قضيه در ديگر کشورها چگونه است؟ متأسفانه من نميتوانم به کشور خاصي اشاره کنم چون در اين زمینه اطلاعات قابل اتکايي ندارم. ولي طبق تجربه زيستهام در تعامل با تعدادي از ساکنان کشورهاي مختلف و گفتوگو با آنها ميتوانم بگويم چيزي که براي من هميشه اهميت داشته و قابل توجه بوده است، وجود همين تنفر يا بيزاري شديد در بين ما ايرانيان و خشمگينانه صحبتکردن درباره کشورمان است. بگذاريد به سه مفهوم اشاره کنم: ما ميتوانيم سه مفهوم سرزمين، رژيم و مقامات را از هم تفکيک کنيم. سرزمين مثل کانادا، رژيم مثل دموکراسي پارلماني در کانادا و مقامات مثل جاستين ترودو، نخستوزير کانادا. معمولا پيش ميآيد که ببينم براي مثال افراد از مقامات يا حتي رژيم کشور خود بيزار باشند، ولي خيلي کم پيش ميآيد که آنان از سرزمين خود نيز اظهار بيزاري کنند. متأسفانه من در بين هموطنانم بسيار با اين موضوع مواجه شدهام که از هر سه وجه متنفر بودهاند؛ يعني انکار تام و تمام همهچيز. در برخي از نوشتههايم اشاره کردهام که برخي از والدين ايراني مهاجر به فرزندانشان نميگويند که ايراني هستند و اين امر موجب تعجب حتي کارشناسان کشورهاي ميزبان است. در ايران ميتوان گفت بخشي از ماجرا به نظر ريشه در واکنش به سيستم و حاکميت موجود دارد، در حقيقت افرادي که بهنوعي مخالف يا منتقد سيستم فعلی هستند اين قضيه را به عنوان نوعي واکنش دفاعي در برابر آن به کار ميگيرند تا نشان دهند سيستم و حاکميت عامل غيرعادي و حقيربودن وضعيت ماست، چنين چيزي را قبول داريد؟ با نظر شما موافقم. وقتي نهادهاي رسمي در همه امور زندگي شهروندان مداخله کرده و تلاش ميکنند براي آنها چارچوب تعريف کنند، مشاهده چنين واکنشهايي، حداقل از نگاه جامعهشناختي، دور از انتظار نيست. در يک نگاه کلانتر، ما علاوه بر سازمان ملي استاندارد، با يک سيستم استاندارد هم مواجهيم که تلاش ميکند براي همه شئونات زندگي مردم استانداردسازي کرده و نشان و علامت خودش را روي آنها ثبت کند. همه مردم هم در صورت نياز و درخواست سيستم بايد آن علامت را نشان دهند. وقتي ما با سيستم همهچيزخواه مواجه باشيم در طرف ديگر هم بايد انتظار مواجهه با افراد همهچيزگريز را داشته باشيم و اين گريز همانطور که اشاره کرديد، براي اين افراد به معناي مقاومت يا اعتراض به سيستم تلقي ميشود. بخشي از ريشهدواندن ماجرا به نظر وابسته به رسانههاست؛ رسانههاي داخلي و نیز رسانههاي فارسيزبان خارج از کشور، تصوير مخدوش و معيوبي را که همزمان هم از فضاي داخل ارائه ميشود و هم درباره مفهوم گستردهاي به عنوان خارج، تقويت ميکنند. نظر شما دراينباره چيست؟ اين بخش از سؤالات تقريبا با بخشهاي ديگر متفاوت است. قبل از پاسخ به اين پرسش بايد بگويم که اشاره به نقش رسانهها به معناي کمرنگکردن نقش عوامل پيشگفته در تشديدِ از خود بيزاري نيست. نکته ديگر آنکه لزوما اين دو با هم ارتباطی مستقيم ندارند؛ يعني فردي که از خود متنفر يا از خود بيزار به معناي اجتماعي آن است، لزوما ممکن است مهاجرت يا زندگي در خارج از ايران را انتخاب نکرده باشد بلکه نااميد و مأيوس به زندگي ادامه دهد. بررسي نقش رسانهها از آن نظر مهم است که مسئله از خود بيزاري يا خودتخريبگري در کشور ما وضعيت نگرانکنندهاي يافته است. من انکار تام و تمام و به عبارت ديگر از خود بيزاري افراطي را با توجه به پيامدهايي که براي جامعه و حتي خود افراد دارد، بسيار نگرانکننده ميدانم. به نظرم اين نگاه بايد کمي متوازن شود. نحوه بازنمايي ايران در رسانهها، خود پرسش مهمي است. اين روزها شبکههاي اجتماعي و به طور خاص تلگرام، اينستاگرام و توييتر يکي از منابع مهم افراد براي اطلاع از جهان اطرافشان هستند. تا جایی که من با اين سه رسانه مواجهم ميتوانم بگويم که ما در آنها با دوگانههاي سفيد/ سياه، خوب/ بد، زيبا/ زشت و سعادت/ فلاکت درباره ايران و خارج مواجه هستيم. من با دانشجويانم محتواي برخي از اين رسانهها را درباره نحوه بازنمايي ايران بررسي کرديم. واقعا اين دوگانهانگاريها در اين رسانهها مشهود است. امروزه توليد محتوا براي شبکههاي اجتماعي بسيار دشوار شده است. به همين دليل برخي از کانالها که اتفاق اعضایشان در مواردي بالاي يک ميليون نفر است، به هر شيوهاي تلاش ميکنند تا تعداد اعضا را حفظ کنند يا در خوشبينانهترين حالت افزايش دهند که يکي از آن شيوهها سادهسازي واقعيتها درباره ايران و «خارج» است. در اين کانالها هر آنچه درباره ايران بازنمايي ميشود، سياه و مأيوسکننده و هر آنچه درباره «خارج» بازنمايي ميشود، تماما زيبا و مايه اميد بشريت است. شبکههاي ماهوارهاي هم، چنين بازنمايياي دارند. ما مدام بيننده دنياي فانتزي، رنگي و شاد «خارج» و آخرين اخبار فلاکتبار ايران هستيم. حتما شما هم تجربهای مشابه داشتهايد؛ بسياري از مردم عادي و حتي مسئولان و افراد تأثيرگذار در ايران توهمات و تصورات عجيبوغريبي درباره «خارج» -خارج در ايران بيشتر يعني جهان غرب- دارند، اينکه آنجا همهچيز منظم است، خوشي و شادي هميشه به راه است، دزدي و خلاف و اعتياد و... وجود ندارد و خلاصه يک تصور موهوم و بهشتگونه از جامعهاي عاري از کاستي و سرشار از خوبي و موفقيت و...؛ يعني بخشي از اين نفرت از خود نتيجه نوع تصوير و تصور ذهني درباره جهان خارج از ايران است. پرسش اين است که آيا اين جهان ذهني به دليل اين نفرت از وضعيت خود در ذهن اين بخش از جامعه ساخته شده، يا برعکس، القاي چنين تصوري از خارج منجر به اين نفرت از خود در داخل شده است؟ ببينيد من فکر ميکنم نگاه آرماني به خارج از کشور ريشه در علل و عوامل مختلفي دارد که به بعضي از آنها قبلا اشاره کردم. در مجموع، در سالهاي اخير نگاه آرمانشهري در ايران رو به افزايش است. هرکس به دنبال آن است تا يک وضعيت مطلوب را در ذهنش داشته باشد و گاهي اوقات از آن مايه دلخوشي بسازد. شما در سالهاي اخير ميبينيد که عدهاي به سمت زمانه قبل از انقلاب رفتهاند، عدهاي حتي به قبلتر از آن، يعني به سمت تمدن ايران باستان، برخی به سمت مارکسيسم رفتهاند و برخی هم تمدن غرب را به عنوان نمونه آرماني ساختهاند. آرمانگرايي گاهي اوقات نشانه يک جامعه سرخورده است. در صحبتهای قبل اين پرسش را طرح کردم که افراد چه پاسخي به احساس ناکامي ميدهند؟ روشن است که يکي از آنها ترک مکاني است که در آنجا ناکام هستند و اميدي هم به بهبود آن ندارند. مهاجرت يکي از واکنشها به احساس ناکامي مداوم و يأس از پيشرفت است. همانطور که معتقدم اعتراضات خياباني اخير هم شکلي ديگر از نحوه مواجهه با احساس ناکامي است. نکته قابل تأمل آن است که بسياري از هموطنان عزيز ما پنداشت و تصويری واقعي درباره خارج از ايران ندارند و حتي وقتي واقعيتها بيان ميشود، موضع تندي در مقابل آن ميگيرند. البته من اساسا منکر آن نيستم که وضع کشورهاي مهاجرپذير از جهاتي و نه همه جهات، بهتر از ايران است و اصلا هم افرادي را که مهاجرت ميکنند، سرزنش نميکنم. ولي نکته، پنداشتي است که آنان درباره اين کشورها دارند که شما هم در سؤالتان به آن اشاره کرديد. من فکر ميکنم که بخشي از آن حاصل شبکههاي اجتماعي است. اجازه بدهيد مثالي بزنم؛ چند روز قبل کليپي ميديدم که فردي در متروي يکي از کشورهاي اروپايي به صفحه گوشياش نگاه ميکند و با صداي بلند ميخندد و کمکم ساير مسافران و البته نه همه آنان، با او شروع به خنده ميکنند. آن کليپ اساسا براي منظور ديگري تهيه شده بود و نه منظوري که اين کانال از آن برداشت کرده بود. در همان کانال کليپي هم از ايران منتشر شده بود که جواني در متروی تهران دقيقا همان کار را ميکند ولي افراد کمتري ميخندند و در زير دو تصوير هم حتما ميتوانيد حدس بزنيد که چه جملههايي نوشته شده است: ما غمگينترين مردم جهان هستيم و آنها شادترين. براي من به عنوان يک جامعهشناس اين سادهسازيها عجيب است. در غرب هر کشور و حتي هر محله در يک شهر، ويژگيهاي متفاوتي دارد. اتفاقا در متروي يک کشور اروپايي نظير اتريش يا آلمان که آدمها سرشان در لاک خودشان است، فردگرا هستند، حريم خصوصي ارزشمند است، مستقيم به هم نگاهکردن عيب است و سکوت ارزشمند است، اگر شما بخنديد بسيار عجيبتر است تا در متروي تهران که در وضع عادي افراد خيلي راحت با هم شروع ميکنند به حرفزدن، به موبايل شما نگاه ميکنند و اگر شما اجازه بدهيد با شما ميخندند و خيلي ساده به چشمهاي هم نگاه ميکنند. شکلگيري خوشوبش در فضاهاي عمومي در ايران بسيار آسانتر است. اگر آن آقا در متروی آن کشور فقط ميخنديد، در متروی تهران حتي ديدن رقص هم اصلا عجيب نيست. نميدانم چرا کسي نميآيد و در زير تصوير مردمي که در جاده چالوس بهدلیل ترافيک، ساعتها ماندهاند ولي در کنار جاده صداي ضبط ماشینشان را بلند کردهاند و در حال رقص و پایکوبی هستند، عکس منتشر نميکند و آن را نشانه شادي ايرانيان نميداند؟ اين تصوير هم براي غربيها غیرقابل درک است. يا مثال ديگري بزنم؛ «مردي که در تورنتو مدفوع خود را به سمت زنان پرتاب ميکرد، دستگير شد، چهار حادثه تيراندازي مرگبار در قسمتهاي مختلف تورنتو در هفته گذشته، دستگيري يک کشيش به خاطر تجاوز به دانشآموزی 11 ساله، درخواست معلم براي ارتباط جنسي با دانشآموز» ببينيد اينها اخبار روزهاي گذشته شهر تورنتو در کانادا هستند. قطعا هموطنان ما انتظار ندارند که شاهد چنين رويدادهايي در چنين کشورهايي باشند، ولي وجود دارد و البته بهندرت در کانالها بازنشر ميشوند. من براساس يافتههاي مطالعاتم ميگويم که تلاش براي کسب احساس خوشبختي اصلا موضوعي نيست که با مهاجرت از ايران به پايان برسد. شش تا 9 ماه پس از مهاجرت دستيابي به اين احساس يکي از چالشهاي مهم هر مهاجري خواهد شد. نقش حاکميت و حاکمان و تصميماتشان را در تثبيت و تقويت اين ديدگاه، چطور ميتوان تحليل کرد؟ بيترديد بخش زيادي از اين ديدگاه ربط مستقيمي به اقدامات و تصميمات حاکميت دارد، موافقید؟ مثلا بيارتباطي يا کمارتباطي با جهان، چه بهلحاظ فيزيکي و رفتوآمدي و چه سياستهاي رسانهاي که ازسوي حاکميت تعيين و اجرا ميشوند، چقدر در اين ماجرا نقش داشتهاند؟ متأسفانه در کشور يک اشتباه فاحش انجام شد و آن اينکه موضوع خارج و غرب را هم سياسي کردند؛ درواقع موضعی صريح و محکم درباره غرب نه به معناي سياسي يا استعماري آن، بلکه حتي به معناي اجتماعي و فرهنگي آن اتخاذ شد، در نتيجه حتي در بين نخبگان جامعه هم فضايي ايجاد شد که کمتر راغب باشند درباره ضعفهاي جوامع غربي صحبت کنند، چون رسانههاي رسمی به اندازه کافي و در مواردي در برداشتي بسيار سطحي به اين مباحث دامن ميزنند. اين وضعيت شرايطي را به وجود آورده است که حتي وقتي يک استاد دانشگاه در کلاسش ضعفهاي جوامع غربي را ميگويد متهم به آن ميشود که وابسته به حاکميت است و از جايي ساپورت ميشود! من فکر ميکنم که تصميمهاي اشتباه و سياستگذاريهاي غلط به شکلگيري اين نوع نگاه دامن زده است. متأسفانه نهادهاي رسمي کشور هميشه با مداخلات نسنجيده خود همهچيز را از حالت طبيعي خود خارج و به يک جنگ ايدئولوژيک تبديل کردهاند، به شکلي که حتي هنگام استدلالکردن درباره خوشبختي در غرب، احساس ميکنيم که به شکلي داريم به حاکميت حمله يا از آن دفاع ميکنيم! حاصل آنکه ما نه در حاکميت و نه در متن اجتماعي، نگاه واقعبينانهاي به کشورهاي غربي نداريم. با همه اين تفاسير، در مقابل اين ديدگاه که به نظر هر روز دارد گستردهتر و جديتر ميشود چه بايد کرد و اساسا چه ميشود کرد؟ يا موجي گذراست و خودبهخود حل ميشود يا نه، بايد کاري کرد. اگر بله، چه کاري؟ طبيعتا موج نيست بلکه مسئلهاي اجتماعي است و حل مسائل اجتماعي هم برنامه و خطمشي ميخواهد. هرچند من در قسمتهاي قبل گفتم که از خود بيزاري بايد متوازن شود و از اين حالت مرضي به معناي روانشناختي آن خارج شود، ولي واقعيت آن است که من با توجه به دادهها و شواهد موجود فکر ميکنم که فعلا از ميزان آن کاسته نخواهد شد، بلکه گستردهتر هم خواهد شد. جامعه ايران دچار احساس ناکامي گستردهاي شده و از نرسيدن به هيچچيز خسته و مأيوس است. به عبارت دیگر، جامعه ما عاري از دستاورد شده و اين بسيار نگرانکننده است. اگر شرايط به همين شکل پيش برود موج مهاجرتها افزايش خواهد يافت، بروز خشمها بيشتر آشکار خواهد شد، گرايش به الکل و مواد مخدر براي ساخت دنيايي ذهني و تخيلي افزايش خواهد يافت. رفتن در خود و غرقشدن در احوالات دروني که به افسردگي نزديک است، شدت خواهد يافت. اينها در واقع پاسخ و واکنش به احساس ناکامي است. اينکه چه کاري ميتوان کرد، بگذاريد بگويم گشايش و بازگشت به شرايط طبيعي. جامعه ايران ميخواهد به شرايط طبيعي بازگردد. اين جامعه در انتخابات قبل هم با رأيي که داد خواستهاش را اعلام کرد هرچند متأسفانه کسي که رأي آورد در ماههاي اخير خواسته مردم را ناديده گرفته و صحبتهاي عجیبوغریبی ميکند.
نفرت از خود جدید نیست با همه آنچه آقاي عليخواه، جامعهشناس، درباره زواياي گوناگون آنچه در اين نوشتار از آن با عنوان نفرت از خود ياد شده است، بيان کرد، اما هنوز پرسشها و ابعاد مهم يا مطرحنشده زيادي درباره آن در ذهنم مرور ميشود؛ مثلا اينکه تجربههاي مشابه مردم ديگر کشورها دراينباره چگونه است و چه کشورهايي با چنين موضوعي مواجهاند؟ يا اينکه ريشه ماجرا در کجاست و چه کاستيها و مواردي دست به دست هم داده است تا ما به اينجا برسيم؟ اينکه بخشي از مردم يا شايد بخش قابل توجهي که دستشان به نوشتن حس و نظراتشان در رسانه و شبکههاي اجتماعي ميرسد، کشورشان را با تعابيري مثل «اين خرابشده» توصيف میکنند. شايد هم آنچه من درپي تحليل، اثبات و جستوجوي ابعادش هستم، بيش از هر چيز ناشي از يک حساسيت نهچندان مهم است و اين واکنشها صرفا از سر خشم و عصبانيت از وضعيت موجود است و چندان پايدار يا مهم نيست و ميشود با کمي بهبودِ وضعيت يا بروز موجي اجتماعي و اميدبخش، ولو در حد يک موفقيت ورزشي، در ابعاد ملي آن را تا حد زيادي چاره کرد. اما باید درباره نمود و نشانههاي این مسئله يا حالت نقيض آن پرسيد و دنبالشان کرد. به همين دليل از علي نقيه که دكتراي سياستگذاري اجتماعي و تحول سازماني از دانشگاه آكسفورد دارد و خودش هم استاد دانشگاه لندن است، همين سؤالات را پرسيدم. از خلال يک تماس واتساپي بين تهران و لندن از «نقيه» خواستم تحليلش را بگويد؛ درباره اينکه چه شده است که مثلا در شبکههاي اجتماعي و رسانهها بهوفور ميبينيم که اگر کاربران يا روزنامهنگاران و فعالان سياسي و اجتماعي يک موضوع و اتفاق مثبت را در کشوري خارجي ببينند آن را تبديل ميکنند به موضوعي براي قياس با ايران و در ادامه تحقير و تمسخر؟ يا از طرفی دیگر، وقتي اتفاق مثبتي در ايران ميافتد، اگر کاربري از آن دفاع کند و دربارهاش حرف بزند، بخش زيادي از کاربران ديگر، مصرانه تلاش ميکنند که ثابت کنند اين نشانه مثبتي نيست، کسي هم اگر از چنين موضوعاتي دفاع کند، تخريب يا تحقيرش ميکنند و حتي گاه به او به زبان و ادبياتي تند حمله ميشود. علي نقيه البته در همان ابتداي توضيحاتش تأكيد ميکند: «من هم اين موارد را زياد ديدهام اما تا تنفر از خود يا نفرت پيش نميروم و ترجيح ميدهم اسمش را خودتحقيري بگذارم. فکر ميکنم تنفر از خود، خيلي شديد است. علاوه بر آن با اينکه نمونههايش موجود است، فکر نميکنم اکثريتي را دربر بگيرد. اما ميتوان اين را گفت که خودتحقيري بخش قابل توجهي از جامعه را دربر گرفته است». من اما هم نظرم به صورت کلي اين است و هم همان روز در گفتوگويمان به خودش گفتم که فکر ميکنم هر دو اين حالتها هست، اما انگار فرايندي دارد؛ تا یک دورهاي در آدمهاي مشخص، به شکل خودتحقيري است، اما از جايي به بعد به نفرت ميرسد. اينکه آدمها به کشور خود، خرابشده ميگويند، اينکه خيليها رؤياي حسرتباری دارند که از ايران بروند و برايش تلاش ميکنند، خيلي جدي احساس که نه، بلکه مطمئناند اينجا ديگر جاي زندگي نيست، به آبوآتش ميزنند و حاضرند جانشان را به خطر واقعي و مرگبار عبور با قايق از اقيانوس بسپارند تا شايد به استراليا برسند، حاضرند در کمپهاي کشنده پناهجويان در يونان و جزاير ترسناک پاپوآ گينهنو و... تا سالها بمانند و به ايران برنگردند با اين اميد که شايد روزي استراليا قبولشان کند و...، اين ديگر احساس تحقير نيست، نفرت از وضعيت و موقعيت خود به عنوان ايراني است و اين تلاشها نیز براي کندن و عبورکردن از اين وضعيت است. مشابه اين اتفاقات را ما غالبا از مردم کشورهايي ميبينيم که کشورشان واقعا جاي زندگي نيست، مثل سوريه، عراق، ليبي، سومالي و...؛ کشورهايي که جنگ ويرانشان کرده است و هيچ چشمانداز اميدبخشي هم پيشروي مردمشان نيست. نقيه در پاسخ اينطور به موضوع وارد ميشود و توضيح ميدهد: «قبل از هر چيز بايد روي دو نکته تأكيد کنم، يکي اينکه اين مسئله احساس تحقير يا نفرت از وضعيت خود، برخلاف تصور لزوما چيز جديدي نيست. از قديم، از حملات روم به ايران بگيريد تا حملات مغول و اتفاقاتي که بعد از آن ميافتد و سپس ماجراي رنسانس و اينکه جهان اسلام و شرق از پيشرفتهاي تکنولوژيک عقب ماند، مرور همه اين روندهاي تاريخي نشان ميدهد پيشتر هم چنين حس و حالي وجود داشته است و دوم اينکه اين مسئله فقط مختص ما نيست و در خيلي از کشورهاي ديگر هم هست، هر کجا هم شدت و ضعف خاص خود را دارد؛ مثلا ايرلنديها در اوج موفقيتهاي اقتصادي که داشتند و بهلحاظ جذب سرمايهگذاري و رشد GDP در ردهبنديهاي بالاي اقتصادي قرار داشتند، اما در طول آن مدت دچار خودتحقيري بودند و اين حس هميشه بينشان رايج بود. اگر رسانههاي ايرلندي را ببينيد، هميشه ميگفتند مگر ميشود اين آمار درست باشد يا درباره ما باشد؟ يا مثلا کاناداييها در بعضي مسائل هميشه خودشان را کمتر از آمريکا و انگليس دانستهاند. همين مثالها درباره استراليا هم هست، در اروپاي شرقي نسبت به اروپاي غربي و در ميان انگليسيها نسبت به آمريکا این مقایسه دیده میشود. زياد هم هست اما بيخطر است. با همه اينها به نظرم اين مسئله درباره ما خطرناک است و به معضل تبديل شده است. بايد روي آن فکر و بحث کرد. آيزايا برلين در همين زمینه مثالهاي جالبي مطرح کرده است. مثلا ميگويد در قرن هجدهم، آلمانها در جنگ از فرانسويها شکست خوردند، بعد در سطح اروپا و بهصورت عمومي مورد تمسخر قرار گرفته و تقبيح و تحقير ميشدند. نکته جالب اين است که اين موضوع ابتدا از بيرون شروع شد و درنهايت به خود آلمانيها هم سرايت پيدا کرد. چون از بيرون تقبيح و تحقير ميشدند، خودشان هم باورشان شده بود. دليلش هم اين است که بخشي از هويتي که ما از خودمان ميسازيم، به تعبير آيزايا برلين، برساخته تصور ديگران از ماست».
خودتحقيري و نگاه به غرب او همچنين در ادامه موضوعاتي که طرح ميکند گريزي به مسئله نسبت و نگاه ما ايرانيان به پديده غرب و پيشرفتهايش دارد و ميگويد: «ما البته بايد متوجه ارتباط اين ماجرا با غربزدگي باشيم؛ اينکه چقدر اين خودتحقيري وابسته يا نشئتگرفته از غربزدگي است، رابطه اين دو با هم چيست؟ اين نکته را هم بگويم که به نظر من غربزدگي، مسئلهاي است که ميان نخبگان ما، حتي ميان نخبگان سياسي، بسيار عميق و نهادينه شده است، چپ و راست هم ندارد. اينکه معمولا القا ميشود که يک طيف سياسي خاص در ايران غربزده است، غلط است. در رفتار، کردار و حتي گفتار، غربزدگي را در دو طيف سياسي ايران ميتوان ديد؛ هم کساني که به اهداف و اقدامات آمريکا خوشبين هستند و تصورشان اين است که آمريکا فقط ميخواهد ما کشوري عادي باشيم و همچنین به نهادهاي بينالمللي به نيتهاي اروپاييها و به نظم جهاني، به جهانيشدن، به بازار آزاد، به اصلاحاتي که بانک جهاني و صندوق بينالمللي، پول تجويز ميکند خوشباورند، غربزده هستند و غربزدگي آنها منتج به خودتحقيري ميشود، هم افرادي که بسياري از مسائل و مشکلات کشور را به بيگانگان و به غرب نسبت ميدهند. آنها فکر ميکنند غرب در همه موارد برنامهريزي ميکند و در کشور ما بينقص پياده ميشود. آنهايي که هر اتفاق و پديده و مسئلهاي را طراحي بیگانگان میدانند. اين خط فکري، آمريکا را حتي بالاتر از ابرقدرت ميبيند. البته پس از اينکه ترامپ آمد، خيلي از مناسبات جهاني براي خيليها روشنتر شد. ابتدا فکر ميکردند او ديوانه است، ولي الان واضحتر ميبينند و مقداري از مناسبات جهاني، آگاهتر شدهاند. ميبينند که اين مسئله فراتر از شخص است».
نداشتن هويت معاصر اين دانشآموخته سياستگذاري اجتماعي و تحول سازماني دانشگاه آكسفورد در ادامه اجزا و ريشههاي آنچه را که خودتحقيري ميداند، در پنج دسته تقسيمبندي میکند: اول، باورهاي غلط مردم درباره مناسبات جهان و درباره جايگاه ايران و ايراني. دوم، جبهه رسانهاي سهمگين بيگانگان و جنگ رواني و بمباران خبري که عليه ما سازماندهي شده است. سوم، تحليلهاي ناقص و منقرضشده و تاريخگذشتهاي که نخبگان ما ارائه ميدهند. چهارم، مسائل ناشي از انتظارات غيرواقعي برآوردهنشده از انقلاب و سرخوردگيهايي که ما از ناکاميهاي حکمراني داشتهايم؛ انتظاراتي که خيلي بالا بود و در ادامه هم حس ناکامي نسبت به آن خيلي شديدتر شد. پنجم هم اينکه ما هويت معاصر نداريم؛ هويت معاصري که مورد تمايز و افتخارمان باشد. نقيه در ادامه تأكيد ميکند: «معتقدم همه آن چهار مورد اول، اين نداشتن هويت معاصر را شکل ميدهد. يعني اينها دست به دست هم دادند تا هويت و تعريف معاصري از خودمان نداشته باشيم. هويت و نگاهي که پاسخ بدهد ما امروز چهکارهايم و کجاي جهان ايستادهايم؟ ما چه چيز متمايزي داريم که به خودمان افتخار کنيم؟ ما البته يک هويت تاريخي داريم که هميشه به آن افتخار ميکنيم؛ به ايران باستان، به فرهنگ و هنر ايراني، به حافظ و مولانا، به زکرياي رازي و ابنسينا. اينکه ما در گذشته ابرقدرت بوديم، در گذشته براي خودمان در جهان کسي بوديم و البته همين هم مربوط است به آن مبحث مهمي که پيشتر توضيح دادم؛ اينکه بخشي از هويت ما برساخته از نگاه ديگران به ماست، در اين مورد افتخار به گذشته هم شرقشناسان به تقويت اين نگاه کمک کرده و ميکنند، چون مرتب به ما يادآوري کردند آن چيزي که به آن افتخار ميکنيد، مربوط به گذشته است». مفتخربودن به گذشته را در دورههايي با شدت و ضعف بين بخش زيادي از جامعه ميتوان ديد و البته بروز اين موضوع را در خارج از کشور و بين ايرانيان خارج بهتر ميبينيد. اين را نقيه ميگويد و اينطور توضيح ميدهد: «مثلا ميبينيد برخي از هموطنان ما ترجيح ميدهند خودشان را پرشین (Persian) معرفي کنند نه ایرانی (Iranian). وقتي خارجيها از آنها ميپرسند کجايي هستيد؟ ميگويند من پرشين هستم. بعضي ميپرسند منظورتان ايران است؟ ميگويند نه، پرشين، پرشيا. من البته نميگويم افتخار به گذشته ما بد است، قطعا مثبت است اما تا حدودي آمده و در جايگاه هويت معاصرمان نشسته و در کنار عوامل ديگري که برشمردم، جاي هويت امروزي ما را تنگ کرده است. حالا پرسش اين است که ملل ديگر به چه چيزي افتخار ميکنند؟ آلمانيها به توان مهندسي خود خيلي افتخار ميکنند. کره جنوبي به چه چيزي معروف است؟ به ميکروالکترونيک و هايتک. هنديها به اين افتخار ميکنند که در سطح دنيا در پزشکي معروف هستند و پزشکان هندي سيستم سلامت آمريکا و انگليس را ميچرخانند. هويت چينيها اين است که همه ساخت و توليد دنيا براي آنهاست و میگویند ما همهچيز دنيا را توليد ميکنيم. حتي آيفوني که دست همه است، پشت آن نوشته ديزاين در کاليفرنيا، اما همان هم در چين ساخته ميشود. حالا هويت معاصر ما چيست؟ ما سرخوردگي داريم از اينکه آخر انقلاب چه شد؟ قرار بود نظام اسلامي از نظر عدالت و پيشرفت، الگو باشد اما آن را هنوز نديدهايم. افتخاري نداريم. توليد خاصي هم نداريم که به همهجا بگوييم به اين معروف هستيم». از او ميپرسم اگر بخواهيم اينطور حساب کنيم، بخش عمده کشورهاي جهان از حدود 200 کشور شايد فقط چند کشور معدود چنين ويژگيای از جنس مثالهايي که شما زدهايد، داشته باشند، پس اکثر کشورها بايد مثل ما در احساس خودتحقيري و نفرت غوطهور باشند، مثلا بلغارستان، روماني، لهستان، اندونزي، پاکستان، شيلي و پرو و دهها کشور ديگر به چه چيزي افتخار ميکنند؟ پاسخ نقيه به اين پرسش اينگونه است: «موضوع اين است که قضيه براي ما حاد و به يک جنگ رواني تبديل شده و حتی خيلي حادتر از نرمال شده است. وگرنه بله، بقيه هم هويت خيلي مشخصي ندارند، اما اين مسئله براي آنها به بحران تبدیل نشده است و خيلي هم خودتحقيري ندارند. اگر هم دارند، ممکن است سر ناهار باهم چيزي بگويند و تمام شود؛ یعنی به يک افسردگي جمعي تبديل نشده است. تبديل نميشود به اينکه ما بدبخت و بيچارهايم و بايد بميريم. تصورشان اين نيست که کشورشان بدبختترين کشور دنياست». با این حرف او ياد آمار و ارقامي ميافتم که چندي پيش خواندم؛ نتايج يک نظرسنجي جهاني برگزارشده در سال 2019 درباره ميزان رضايتمندي اتباع کشورهاي گوناگون جهان از زندگي و وضعيت کشورشان. يکي از سؤالات آن نظرسنجي از پرسششوندگان چنين چيزي بود: «آيا به نظرتان شما در بهترين کشور دنيا زندگي ميکنيد يا خير؟» رتبههاي دوم و سوم اين ردهبندي اهالي کشورهاي عربستان و هند بودند، با 33 و 31 درصد پاسخ مثبت به اين پرسش؛ يعني پاسخدهندگان ديگر کشورهايي که مخاطب سؤالات اين نظرسنجي بودند -به غير از اهالي آمريکا که با 37 درصد در صدر بودند- کمتر از مردم عربستان و هند به اين پرسش پاسخ مثبت داده بودند. براساس اين نتايج، در حالي 31 درصد اهالي هندوستان معتقدند يا احساس ميکنند در بهترين کشور جهان زندگي ميکنند که طبق آمارهاي سازمان ملل در سال 2017 بيشتر از 55 درصد جمعيت هندوستان که شامل حدود 730 ميليون نفر ميشود، حتي به توالت دسترسي ندارند و در کوچه، خيابان، جنگل و بيابان قضاي حاجت ميکنند؛ يعني جمعيتي حدودا 9 برابر کل جمعيت ايران در هند حتي دستشويي هم ندارند، با اين حال بيشتر از يکسوم هموطنانشان معتقدند کشورشان بهترين کشور جهان است. در همين ردهبندي پاسخ مثبت ايتالياييها و دانمارکيها فقط 13 و 12 درصد بود. برگرديم به بحث با علي نقيه و مسئله نداشتن هويت معاصر در ايران. در همين باره از او ميپرسم با توجه به تخصص شما در حوزه سياستگذاري اجتماعي، به نظرتان حالا اين مسئله را چطور ميتوان حل کرد؟ مورد يا مواردي هست که بشود روي آن هويت معاصر را بنيان گذاشت؟ و اينکه آيا اساسا ما اجزاي هويت معاصر را داريم يا حتي نشانههايي که بشود آن را ساخت؟ پاسخ او به اين پرسش مثبت است: «بله فکر ميکنم مقداري از اين نشانهها هست، ولي بايد پررنگ و تقويت شوند. نياز به نشانههاي ديگري هم داريم که هويت معاصر را در کنار آنها بسازيم. يک بُعد اين قضيه ميتواند مبتنيبر ويژگيهاي ملي و طبيعي باشد. بُعد ديگرش قدرت سياسي است. يک بُعد دیگر آن نیز موفقيتهاي فردي و گروهي است؛ از مريم ميرزاخاني بگيريد تا ديگر چهرههاي علمي جهاني ايراني تا موفقيتهاي تيمهاي ملي ورزشي. شايد مسئله هستهاي يا نانوتکنولوژي هم ميتوانست يکي از اين موارد باشد، البته هنوز به آنجا نرسيده که نانوتکنولوژي را در زندگي واقعي خودمان و در اقتصادمان ببينيم و بگوييم به آن افتخار ميکنيم. درباره قدرت سياسي هم بايد بگويم که اقتدار حاکميت در همه جاي دنيا، به افتخار مردم تبديل ميشود. مثلا افتخار کليدي و هويت مردم آمريکا اين است که معتقدند ما ابرقدرت و رهبر جهان آزاد هستيم. اين يک واقعيت است که اقتدار حاکميت، غرور ملي ميآورد. درباره اقتدار حاکميت در مورد ايران، به نظرم همين بحث پيروزيهاي منطقهاي که ايران در سالهاي اخير داشته است ميتواند براي بخشي از جامعه چنين کارکردي داشته باشد. البته بايد تأكيد کنم تا وقتي که بهبودي در شرايط داخل، در اقتصاد، مبارزه با فساد و ناکارآمدي و نظاير آن نداشته باشيم، دل عموم مردم با دولتمردان صاف نميشود. اگر اينها با اصلاحات داخلي در مسئله فساد و ناکارآمدي همگام باشد ميتواند در تقويت هويت معاصر خيلي پررنگ باشد. علاوه بر همه اينها يکي از حوزههايي که من ديدم خودتحقيري ندارند، جامعه استارتآپي و کارآفريني هستند. اگر در جمع استارتآپيها رفتوآمد داشته باشيد، ميبينيد که چقدر پراميد و پرانگيزه هستند و تفاوت معناداري با ديگران دارند. من خيلي از آنها را ميشناسم، با آنها کار حرفهاي ميکنم. کسي که دانشجوي ممتاز يا دانشجوي دانشگاه شريف بوده، مانند بقيه دانشجويان شريف، امکان مهاجرت داشته ولي در ایران مانده، استارتآپ زده و الان موفق است، دنبال اين است که چطور کسبوکارش را بزرگتر کند. اکوسيستم استارتآپي مسئلهاي در زير لايه جامعه ايران است که خيلي خوب تقويت شده است. نميدانم سياست حاکميت بود ه يا خودجوش است، اما به آن خيلي ميتوان اميد داشت. هر کدام از اين بخشها ميتواند براي گروهي از مردم ايران به عناصر هويت معاصر ما تبديل شود. اگر اين حوزه تقويت، بزرگتر و همگانيتر شود اثراتي خواهد داشت».
استثناسازي با وجود همه اين توضيحاتي که آقاي «نقيه» ميدهد، به نظر میرسد برخي از مشکلات يا کاستيهایی که به چنين اثراتي در فکر و نگاه مردم منتهي شدهاند، خيلي ريشهدارتر و عميقترند؛ بهویژه در حوزه وظايف و نقش و عملکرد حاکميت و سيستم، چه بهلحاظ نتايج تصميمات آگاهانه و چه به دليل اثرات بيبرنامگي و سياستگذاريهاي اشتباه و ناقص. برای مثال مسئله فساد، ناکارآمدي، تورم يا هر چيز ديگري ممکن است در هر کشور ديگري اتفاق بيفتد. نمونههاي زيادي هم تاکنون در جهان وجود داشته است؛ يعني ناکارآمدي سياسي و اقتصادي از آن دست مسائلي است که در کشورهاي مختلف روي ميدهد. اما ميتوان گفت به نظر ميرسد ريشه اين موقعيت در مسائلي است که باعث ميشود مردم ايران بهنوعي خود را در جهان «استثنا» ببينند و بخش عمدهاي از ماجراي خودتحقيري ريشه در همين نگاه خود استثنابيني دارد؛ اينکه تصور ميشود ما با همه جهان فرق ميکنيم و مشکلاتمان هم تفاوت دارد. البته ترديدي نيست که بخشي از اين نگاه را رسانه غربي و رسانههاي بيروني تقويت ميکنند که به مخاطب ايراني القا کنند يا نشان دهند شما با بقيه کشورهاي ديگر دنيا متفاوت هستيد. در چنين شرايطي سؤال اين است که فارغ از نقش عوامل بيروني، اتفاقهايي که در خود کشور رخ ميدهد و حاکميت، سيستم، عرف يا هر چيز ديگري آنها را اعمال ميکند، مانند مسائلي همچون محدوديت در زمينه آزاديهاي اجتماعي، چقدر در تثبيت چنين نگاهي تأثير گذاشته است. بديهي است که تورم در هر جايي ممکن است رخ دهد يا بحران اقتصادي، ناکارآمدي و بيکاري، ولي کمتر کشوري را در دنيا ميتوان سراغ گرفت که حاکميت براي مردمش تعيين کند چه لباسي بپوشند يا نپوشند. چه چيزي بخورند و چه چيزي نخورند. به کدام موسيقي گوش دهند و کدام ممنوع است و... . نقش و اثر اين بخش ماجرا در تقويت اين ديدگاه و القاي اين حس به مردم که بپذيرند «ما متفاوت و استثنا هستيم»، چيست؟ چون قابل انتظار است مردمي که احساس ميکنند حتي در لباسپوشيدن هم اختيار ندارند، بپذيرند يا احساس کنند که در همه چيزهاي ديگر نیز با همه جاي دنيا متفاوت هستند. از علي نقيه دراينباره ميپرسم و آنچه در ادامه آمده است، پاسخهاي او به پرسشها درباره اين بحث است: «اين مسئله عميقي است که چندين لايه دارد. اول اينکه خود حاکميت آن را ترويج ميکند؛ یعنی علاوه بر اينکه رسانههاي بيگانه و ديگران آن را ترويج ميکنند که ما تافته جدابافته هستيم، خود ما، خود حکومت و خود انقلاب آن را ترويج کرد. ما حتي در حکومت و حکمراني هم حاضر نشديم تجربيات ديگران را ببينيم و به کار بگيريم. چون فکر کرديم چون مسلمان و باايمان هستيم پس طبيعت و ذات جهانشمول انسان، ما را گرفتار و فاسد نميکند. با همين ديدگاه اشتباه، حجم زيادي از منابع و ثروت در اختيار فلان مسئولان گذاشته شد، اختيار تصميمگيري هم به آنها داده شد و تصور اين بود که چون آنها گزينش شدهاند، چون باايمان هستند، نفسانيات و ذات طبيعي انسان، سراغشان نميآيد. با همين ديدگاه مملکت را به باايمانها سپرديم اما از بين همينها هم دزد و افراد فاسد و ناشايست پيدا شد. بعد سرخورده شديم. درصورتيکه اگر به هر کس ديگري اينقدر اختيار داده ميشد و در کنارش اين اندازه بوروکراسي بيحساب و کتاب بود، نتيجه همين ميشد. اينها ربطي به ايمان و بيايماني و گزينششده و گزينشنشده ندارد. بخشي مربوط به خود دولتمردان است که از همان اول وعده مدينه فاضله به مردم دادند. اشتباهات حکمراني فراواني داشتند، تصميمها و سياستهاي زيادي اتخاذ کردند که نيت خوبي هم پشت آن بود، اما تبعات ناخواسته قابل توجهي داشت که ما را به سمت فساد و ناکارآمدي سوق داد. آن قول و قرارها و اميدها نسبت به انقلاب و از طرفي هم کمتجربگي و تصميمهاي اشتباه که بهموقع اصلاح نشدند، دست به دست هم دادند و موجب سرخوردگي شدند. در کنار آن، دائما روي اين قرائت تأكيد شد که ما تافته جدابافته هستيم. اينها با هم سرخوردگي را ميان مردم بيشتر کرد. بُعد ديگر اين ماجرا هم به نظرم مربوط به نخبگان ماست. نخبگان ما غير از دوره دو، سه ساله اخير که مقداري روشنتر شدهاند، تحليلهاي خيلي ناقص و تاريخمصرفگذشتهاي از جهان و از جامعه خودمان داشتهاند، با نگاه خيلي رمانتيکي به جامعه جهاني، نهادهاي بينالمللي، ليبرالدموکراسي و جهانيشدن؛ نگاه برآمده از کتابهاي درسي و اصطلاحا تکستبوکي و نگاه تئوريک به همه مفاهيم. سپس با همين نگاههاي تئوريک مقايسه ميکردند و به نتيجه ميرسيدند که ما با آن چيزي که بايد باشيم، فرسنگها فاصله داريم و براساس همانها تصور ميشد که ديگران به مقصد رسيدند و ما نرسيديم. درصورتيکه اين نگاه فقط ناشي از متن کتابها بود و با واقعيتهاي جهان، فرسنگها فاصله داشت. نخبگان ما قادر به درک این فاصله نجومی میان واقعیت و تئوریهای کتابها نبوده و خودشان را نیز بهروز نمیکنند. آن استاد گرامی که خودش در دهه 80 یا اوایل دهه 90 میلادی درس خوانده، همان چیزهایی را که در آن سالها خوانده است، تا همین امروز تدریس میکند و هنوز همانها را در حوزه سیاستگذاری تجویز میکند. درصورتیکه در دنیای واقعی، همان کسانی که آن مطالب و نظریهها را در دهه 80 و 90 میلادی نوشتند، الان خودشان هیچکدام به نظریات آن زمانشان باور ندارند و دموکراسی را پر از معضل و پر از درسها و عبرتها میبینند، ولی استادان و نخبگان ما هنوز پیروان و توصیهکنندگان آن سیاستگذاریهای منقرضشده هستند». موضوع دیگری که نقیه به آن اشاره میکند باورهای غلط مردم ایران از مناسبات جهان است؛ باورهایی که به اعتقاد او عامل اصلیشان سیاستهای قیممآبانه سیستم آموزشی و رسانهای حاکم بر ایران است. این شرح گفتههای او دراینباره است: «مردم باورهای غلطی از مناسبات جهان دارند که بخشی ناشی از قیممآبی مسئولان و بهدلیل قیممآبی صداوسیما، آموزشوپرورش و... است. آموزشوپرورش، عقاید و تاریخ و همهچیز را بسته و ایدئولوژیک ارائه میکند، اما نوجوان درسخوانده در سیستم آموزش رسمی بالاخره به جایی خواهد رسید که ناگزیر میشود روایتها و قرائتهای دیگر را بشنود و در همان نقطهای که روایتهای پنهانشده -بهدلیل فیلترینگ و آموزشوپرورش و تاریخ گزینشی و بهخاطر صداوسیما و پروپاگاندا و...- دیگری را شنید، همه آنچه را که از قبل شنیده بود، دور میریزد، درنتیجه هرچه رشته بودند، پنبه میشود. دراینباره مثالی میزنم از تجربه خودمان در مواجهه با برخی ایرانیان در خارج از کشور. ما زیاد دیدهایم افرادی که از دین و نظام و حتي از ایران زده میشوند و به خارج میآیند، گاهی اینجا ضدارزشترین رفتارها از آنها سر میزند. همینها بعد از آنکه یکی، دو سال این عقدههای ناشی از سرکوبی را که در 15، 20 سال عمر خود دیده بودند، تخلیه کردند و پایان ذوقزدگی از خارج و لمس واقعیتهای زندگی اینجا برایشان اتفاق افتاد، همزمان هم نسبت به جهان پیرامون و واقعیت مناسبات بینالمللی آگاهتر میشوند و دوباره به سمت همان آرمانها بازمیگردند. دوباره منافع ملی و ایران برایشان مهم میشود، حتی مسئلهای مثل فلسطین برای آنها اهمیت پیدا میکند. این آدمها واقعا موارد نابی هستند برای کسانی که دوست دارند پژوهش روانشناسی اجتماعی کنند که چطور بعد از یک دورهای تازه به آرمانهایی که سیستم در ایران میخواست به آن نزدیکشان کند، اما فراریشان داد، دوباره در جای دیگری با بینشی بهتر به همانها رسیدهاند. مثلا صداوسیما کاری کرده که اصلا شما جرئت نمیکنید به مردم بگویید متروی پاریس، بوی فاضلاب میدهد و متروی تهران 10 برابر بهتر از متروی پاریس است. جرئت نمیکنید عکسهای فلاکت و کارتنخوابی مرکز شهر لسآنجلس را نشانشان دهید. جرئت نمیکنیم بگوییم بیش از یک میلیون بچه انگلیسی زیر خط فقر زندگی میکنند. اصلا کسی باور نمیکند، چون در تضاد با روایت «منوتو» از غرب است. «منوتو»یی که سبک زندگی غربی را برای آنها ترویج کرده و گفته همه در غرب، مرفه و شاد زندگی میکنند. صداوسیما هم کمک کرده آن روایت «منوتو» ترویج پیدا کند، با کارها و نوع سیاستگذاریای که مردم را از خودش زده کرده است؛ یعنی اصلا نمیتوان روایتی را گفت که مغایر با روایت «منوتو» است، حتی اگر واقعیت مسلم باشد. معتقدم مشی پروپاگاندایی صداوسیما به آن جنگ روانی خیلی کمک کرده است. مهمترین عامل رونق بیبیسی و نگاه سبک زندگی «منوتویی»، همین صداوسیما و آموزشوپرورش خودمان است. همه اینها دست به دست هم میدهند، همه این اشتباهات حاکمیتی و قیممآبیها در کنار بمباران خبری و جنگ روانی، با هم باعث شده اساسا ما به عنوان شهروند ایرانی باور غلطی درباره خارج و جهان پیرامون داشته باشیم که از دلش همان حس تحقیر و استثنابودن درآمده است».
ایزولهشدن و خود تحقیری يکيديگر از کساني که درباره اين موضوع با او گفتوگو کردم، مرتضي هاشميمدني است. او دکتراي جامعهشناسي خود را از دانشگاه واريک انگلستان گرفته و حالا محقق پسادکتراي جامعهشناسي در دانشگاه ادينبورگ اسکاتلند است. کتاب هاشمي در سال 2017 جزء چهار برگزيده جايزه کتاب انجمن جامعهشناسي بريتانيا شد، انتشارات پالگريو در همان سال کتاب او را با عنوان «خداباوری و خداناباوري در عصر پساسکولار» منتشر کرده بود. در توضيحات اوليهاي که براي شرح موضوع به او دادم، از اين وضعيت خودحقيرپنداري يا نفرت از خود با عنوان موضوعي عميق با ابعاد و اثراتي ترسناک ياد کردم و از او درباره ريشههاي آن و تحليل جامعهشناسانه ماجرا پرسيدم. مرتضي هاشميمدني هم در پاسخهايش تأکيد کرد که اين موضوع مختص به ايران نيست و در کشورهاي زيادي، چه غربي و چه غيرغربي، چنين نگاهي وجود دارد. به تعبير او، چنين مسئلهاي دلايل و ريشههاي متفاوتي دارد، اما يکي از مهمترين دلايلش به تاريخ مدرنيته، تاريخ استعمار و تاريخ استعمارشدن مربوط است؛ «شايد فکر کنيم حالا استعمار ديگر به شکل کلاسيکش وجود ندارد و تمام شده، اما واقعيت اين است که اينطور نيست. استعمار به کليت خيلي از کشورها، بهویژه در همين اطراف ايران شکل داده است. منظورم فقط مرزهاي جغرافيايي نيست، بلکه ذهنيت فرد استعمارشده هم هست. اين وابستگي و حس کمتربودن، در آنها نقش بسته است و ديالکتيکي هم دارد؛ يک رفتوآمد مدام بين احساس حقارت و بعد دوباره حالت خشونت و ضد غربگرايي، دوگانه پسيو اگرسيو، مهاجم و منفعل. اين درگيري چيزي است که بسياري از جامعهشناسان و متفکران درباره آن صحبت کردهاند». هاشمي در ادامه صحبتهاي خود به موضوع ايزولهشدن و بيارتباطي با جهان هم اشاره ميکند و ميگويد: «با ايزولهشدن يک کشور، تماسگرفتن با خارج کمتر ميشود و رفتوآمدهاي بين مردم ملتهاي گوناگون و موضوعاتي از اين دست کاهش پيدا میکند، در نتیجه اين احساسات اغراقشده رخ خواهد داد. چه خودبزرگبيني، چه خودکوچکبيني و احساس حقارت، برای اين است که برآورد صحيحي از بقيه ملتها، چه همسايه و چه قدرتهاي بزرگ، در ذهنيت مردم شکل نميگيرد يا از خلال فيلترهاي رسانه و مديا وارد ميشود. من فکر ميکنم درحالحاضر اين مهمترين مسئله ماست. در اروپا بعد از جنگ جهاني دوم و فروپاشي شوروي، نقشه اروپا تغيير کرد، پس از آن، يکي از موفقترين طرحهايي که کليد خورد، اين بود که تصويب کردند جوانان اروپايي از اروپاي شرقي، غربي و بعضا خود روسيه به کشورهاي همديگر سفر کنند؛ يعني تور مسافرتي بگذارند، بروند و بيايند. برنامه و هدفش هم اين بود که آنها برداشت بهتر و دقيقتري از یکديگر پيدا کنند و بفهمند جاهاي ديگر قاره چه خبر است. همين مسئله يکي از مشکلات بزرگ ماست که در چند دهه گذشته به دلايل گوناگون، چه تحريمهاي خارجي، چه مسائل داخلي، چه جنگ و... رفتوآمد منظم ما به خارج از کشور و از خارج از کشور به ايران خيلي کم شده و هرچه هم بود يا یکجورهایی مهاجرت اقتصادي و فرار بود، يا در بين طبقات بالا يا نخبگان، مهاجرت شغلي بود و اين باعث شکلگيري وضعيتي شده که ميبينيم. در چنين شرايطي طوري شده که حتي صرف مسافرت به خارج از کشور، يک موفقيت محسوب ميشود؛ چيزي که مردم بابتش به هم تبريک ميگويند و معادل موفقشدن در زندگي است. اين تصوير واقعا کمدي و طنز است. براي حل اين معضل ما نياز داريم رفتوآمدها را بيشتر کنيم». از او ميپرسم منظورتان رفتوآمد به کجاست، منظور مشخصا کشورهاي همسايه است يا کشورهاي توسعهيافته؟ و آيا مؤلفه مسائل مالي و امنيتي و هزار داستان ديگری را که ميتوانند مانع شوند در نظر گرفتهايد؟ و اينکه اساسا سيستم حاکم بر کشور ما چنين خواسته و تمايلي دارد؟ پاسخ هاشمي اينگونه است: «منظورم همه کشورهاست. چه بهتر که از کشورهاي همسايه شروع شود و ما نگاهمان فقط به غرب نباشد. مثلا شما راهپيمايي اربعين را ببينيد چقدر تصاوير از واقعيت زندگي عراقيها را بين مردم عوض کرده است. خوب و بدش را نشان داده و مردم وقتي درباره عراق صحبت ميکنند، نگاهشان واقعبينانهتر است. اگر همين کار را با همه کشورهاي منطقه انجام ميداديم الان وضعيتمان فرق ميکرد. ما اين همه دانشگاه در ايران داريم، ظرفيت آموزش عالي را گسترش دادهايم و اکنون ظرفيت خالي زيادي وجود دارد. همه کشورها الان به سمت جذب دانشجوي خارجي و فرستادن دانشجو به خارج از کشور رفتهاند، اگر ما هم به اين سمت ميرفتيم يا برويم، تصاوير و ذهنيتهاي مردم خيلي واقعيتر خواهد شد». با وجود پيشنهادي که اين جامعهشناس ايراني ساکن اسکاتلند مطرح ميکند، من تصور ميکنم عمق شکاف و مشکل بسيار بزرگتر از چيزي است که با تسهيل رفتوآمد بهبود پيدا کند. مسئله نفرت از خود يا خودتحقيري و نشانههايش را در هر جايي ميتوان ديد؛ همان ماجرايي که براي من تبديل به مسئله شده و در اين مجموعه نوشتهها و مصاحبهها درپي بررسي ابعاد و دلايل و جزئياتش هستم. موضوعي که نشانههایش را حتي در نوع صحبتکردن روزمره به زبان فارسي با ميل شديد و تفاخرآميز به استفاده از واژههاي انگليسي در دستور زبان فارسي ميبينيم. حتي در موردي ديگر و در مسائل داخلي براي آن شهروندي که نه قرار است مهاجرت کند و نه حتي قصدي بر فرار از اينجا دارد، اما بهنوعي انگار از اين خودِ تاريخياش هم بدش ميآيد. اين حس که ما هرچه داريم بد است؛ از سنتها بگير تا داشتههاي امروزي، حتي سنتهايي که وقتي بيطرفانه قضاوتشان ميکنيم ميبينيم سنتهاي خوبي هستند. اين جزئيات همان مسئلهاي است که میتوان عنوان آن را نفرت از خود گذاشت. آيا چنين چيزي ريشه تاريخي دارد يا مربوط به دوره اخير و بيارتباطي اين سالهاي ما با جهان است؟ با کندوکاو در تاريخ و فرهنگ گذشته آيا میتوان فکت و سندهايي در تأييد ديرينهبودن اين احساس در فرهنگمان پيدا کرد؟ هاشمي در پاسخ به اين پرسش چنين توضيحاتي ارائه ميدهد: «عباسمیرزا اولين سري دانشجويان ايراني را به خارج از کشور فرستاد. او تأملات زيادي درباره چيستي غرب داشت و برايش مسئله بود که چرا آنها پيشرفت کردند و ما نکرديم، به همين دليل هم تصميم گرفت که اين دانشجويان به اروپا بروند تا بفهمند چرا اينطور شده است. نسل اول اين دانشجويان بيشتر به سراغ تخصصهاي فني رفتند ولي نسلهاي بعدي کساني بودند مثل مجتبي مينوي، صادق هدايت و... که وقتي وارد اروپا شدند، چون دانش بهتري داشتند و زبان غرب را بهتر ميدانستند، با مسائل تاريخي اروپا بيشتر آشنا شدند. آن زمان قبل از شکلگيري ايدئولوژي نازيسم بود، ولي ريشههاي نازيسم و آرياييگرايي در اروپا راه افتاده بود. هنوز در کتابهاي مردمشناسي تئوريهاي روز اينطور بود که يک نژاد ايراني و اروپايي وجود داشت که آنها از جنوب هند به ايران آمدند، بعد به قفقاز و اروپا رفتند، آن تئوري ادعا ميکرد اينها نژاد برتر هستند. اين نظريه در آن زمان نظريه غالب در اروپا بود. دانشجويان ايراني با اين نظريه که مواجه شدند به نوعي شروع کردند به ساختن اين روايت که ما هم اصالتا نژاد اروپاييها هستيم، ولي ما عقب مانديم و آنها پيشرفت کردند، بنابراین رفتند دنبال پاسخ اين پرسش که چرا ما عقب مانديم و آنها پيشرفت کردند؟ در اينجا اين نظريه طرح شد که به دلايل گوناگون ازجمله حمله مغولها، حمله اعراب و... بود که اينطور شد. پس از آن بود که ديدگاههاي ناسيوناليستي پانايرانيستي شکل گرفت که اصلا ما اروپاييهايي هستيم که از قافله تاريخ عقب ماندهايم. اگر تاريخمان به مقصد نهايي ميرسيد ما هم بايد چيزي ميشديم مثل آلمان و فرانسه و انگلستان، ولي اين وسط تاريخ ما يک جايي ربوده شده و الان به اين وضعيت فساد و عقبماندگي و اضمحلالي که هست مبتلا شدهایم. همين ديدگاهها بود که به ادبيات مدرنمان و به تفکر نسلي از روشنفکران ايراني شکل داد. بعد از مدتي پهلويها هم اين روايت را دست گرفتند و اين ايرانيگرايي را فربه کردند. جشنهاي 2500ساله آخرين نمادهاي بازگشت به دوران اصالت ايراني بود و ريشهاش به اينجا برميگردد. گذشته از همه اين مسائل تاريخي، همين اتفاقات و همين برداشت خام که ما يکجورهايي اروپاييهايي هستيم که از قافله تاريخ عقب مانديم، باعث شده چنين تفکري در ذهن برخي از مردم رسوخ کند».
خودتحقیری یا انتقاد از خود با اين توضيحات اين پرسش مطرح ميشود که آيا پيش از دوره آشنايي ما با غرب و دنياي مدرن، آيا ماي ايراني نسبت به فرهنگ بيگانه چنين ديدگاه خودتحقيري داشتهايم يا خير؟ پيش از آن، نگاه ما به خودمان و ديگريِ خارجي چگونه بود و چه شکلي و شيوهاي داشت؟ مرتضي هاشمي دراينباره نیز چنين روايتي را بیان ميکند: «پیشتر، به گواه تاريخ، ايرانيان اعتمادبهنفس خيلي بالايي داشتند. يکي از استادان ايرانشناسي در غرب به من ميگفت، نادرشاه افشار در زمان پادشاهياش نامهاي نوشته بود به ملکه وقت روسيه که ملکهاي قدرتمند بوده و به او پيشنهاد داده بود که من که شاه قدرتمند ايرانم، شما هم که ملکه قدرتمند روسيه هستيد، بياييد ما با همديگر ازدواج کنيم و يک کشور خيلي قدرتمند بسازيم. يعني شواهد نشان ميدهد اعتمادبهنفس خيلي زيادي در آن زمان حتي تا زمان افشار در ايران وجود داشته است». اما آيا اين احساس خودکمبینی که اغلب به شکل انتقاد و گلايه از وضع موجود خود را نشان ميدهد، صرفا روحيه و ويژگي منفي و مخربي است يا ابعاد مثبتي هم دارد؟ ميتوان موضوع را از اين زاويه ديد که مای ايراني به نقاط ضعف خودش نگاه ميکند يا نقاط مثبت فرهنگ ديگري يا مشخصا غرب را رصد ميکند و همين رصد مدام اين وضعيت، منجر به اين ميشود که از خودش انتقاد کند. اگر ماجرا را اينگونه ببينيم، ميشود گفت چنين فرهنگي در حال تلاش براي بهروزکردن خود و حل مشکلات و نقاط ضعفش است. البته اين موضوع هم در پارهاي مواقع براي بخشي از آدمها به شکل اغراقشدهای خود را نمايش ميدهد و لزوما پديدهاي منفي و مخرب براي جامعهاي به بزرگي ايران نيست. پاسخ او به این صحبتها چنین است: «اگر قرار باشد نسبت به غرب دو واکنش راديکال و افراطي داشته باشيم که يا شيفتگي ديوانهوار به سمت غرب باشد و هر چيز آنها را مثبت و مفيد بدانيم يا از سمت ديگر، مخالفتمان با غرب به خشونت برسد؛ مخالفتي از جنس بنيادگرايي که من فکر ميکنم هر دو مخرب هستند، هيچکدام هيچ ويژگي مثبتي ندارند و هر دو غيرنرمال هستند. ولي به نظر من مسئله اين است که ما در کل در موقعيت بدي نيستيم. چرا؟ چون من فکر ميکنم ما در يک جامعه پساانقلابي هستيم و کشورهايي با چنين شرايطي -البته اصلا بحثم دفاع از ايدئولوژي نيست، منظورم صرف خود انقلابکردن است- و آن ملتهايي که انقلاب ميکنند، مثل انقلاب روسيه، فرانسه، ايران، آمريکا، چون مردم با دست خالي به خيابان ميروند يک حکومت را سرنگون ميکنند و حکومتی ديگر را سر کار ميآورند، اين ملت در خاطره تاريخي و ناخودآگاه تاريخيشان اين موضوع نقش ميبندد که ما ميتوانيم؛ يعني ما کسي هستيم که اگر بخواهيم ميتوانيم دولت، حکومت و سبک زندگيمان را عوض کنيم. اين انسان پساانقلابي يکجور باور به خود دارد که در ايران دوران پس از انقلاب، اين باور به خود را ميبينيم؛ يعني حتي کساني که با انقلاب اسلامي همراه نيستند، ناخودآگاه آن حس توانايي را در اثر انقلاب پيدا کردند و من فکر نميکنم از اين نظر در موقعيت بدي باشيم». با اين پيشفرض که اين نگاه خودکمبینی ريشه در خودانتقادي دارد، موضوع و پرسشي که در اين زمينه اهميت پیدا میکند، درونزا يا برونزابودن فرهنگ خودانتقادي است. اينکه آيا اين وضعيت بهطور ارگانيک از بطن يک جامعه بيرون ميآيد و شکل ميگيرد يا کاتاليزورها و عوامل بيروني به اين ماجرا يا ماجراهايي از اين دست شکل دادهاند؟ در اين زمينه، رسانهها و بيشتر رسانههای غربي سياستگذاريشده و هدايتشونده که ما ايرانيان هم در معرض آنها هستيم، نقششان در اين زمينه چيست و چقدر ممکن است در اين قضيه دخيل باشند يا اين مفهوم را هدايت کنند و به بيراهه ببرند؟ مرتضي هاشمي در پاسخ به اين پرسش ميگويد: «ما در دنيايي زندگي ميکنيم که چه رسانهها و چه حتي شبکههاي اجتماعي به ذهنيت و زندگي مردم شکل و پاسخ ميدهند. این موضوع را حتي برخي از متفکران مثل مانوئل کاستلز -که از مهمترين متفکران علوم اجتماعي و ارتباطات است- نيز بررسی کرده و در همين زمینه کتابي به نام «شبکههاي خشم و امید» دارد. به اين دليل که دنيا بهقدری پيچيده شده و آنقدر سريع تغيير ميکند و هر تغيير و اتفاقي در آنسوي جهان حتي در زندگي شخصي ما تأثير ميگذارد که نيازمند مطلعشدن از اين اتفاقات هستيم و براي تأمين اين نياز هيچ راهي نداريم جز رسانهها. اينجاست که تفسير و روايت اتفاقات خيلي مهم ميشود ولي اين تفسير، حتي با فرض اينکه رسانه خيلي بيطرف هم موجود باشد، همان صرف روايت باز به وقايع شکل ميدهد؛ يعني واکنشهايي را در شما ايجاد ميکند که بعد، اين واکنشهاي شما منجر به اعمالي ميشوند که وقتي اين واکنشها جمعي باشد خودش به يک واقعيت اجتماعي ديگر تبديل ميشود. ما اکنون در دنيايي هستيم که رسانه و شبکههاي اجتماعي در مرکز آن قرار دارند و به همين دلیل اين مسئله بسيار اهميت دارد. بازنمايي يا کژنمايي و بازنمايي بد واقعيتها ميتواند خودش به واقعيتها شکل دهد که قطعا اين موضوع را نميشود و نبايد ناديده گرفت. مسئله شکلدادن به واقعيت، مسئله امنيت و قدرت است. ميل کشورها براي راهاندازي رسانه به زبان کشورهاي رقيب يا دشمنانشان نيز ريشه در همين موضوع دارد».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.