شمشیری که از رو بسته شد
مريم جعفري
جهان امروز پيچيده و درهم تنيدهتر از هر زمان دیگری است و بهراحتی نميتوان گفت كداميك از حکمرانان در طرف درست تاريخ ايستادهاند. جنگ عليه نازيسم را با هيچ معیاری نميتوان با جنگ ويتنام قیاس کرد. جنگ با ويتنام مذمومتر از آن است كه بتوانیم از آن دفاع كنیم اما مبارزه با نازيسم همواره قابل دفاع است. مارتين لوتركينگ، براي من نخستين مبارز افسانهاي بود؛ در خيالات نوجوانيام، او مانند رابينهود ميتوانست عليه پادشاه قيام کند و سرنوشت تازهای رقم بزند. اما بهمرور دريافتم كه جنبشهاي مدني، چيزي بيشتر از رهبرانشان در چنته دارند؛ چراكه غير از گاندي، لوتركينگ و مالكومايكس، صدها مبارز سياسي زيستهاند كه نامشان كمتر شنيده شده است؛ درست مانند الا بيكر. هر چند که اين رهبران تأثيرگذاري مشابه با یکدیگر داشتند اما دلیل و ماهيت مبارزاتشان متفاوت است؛ گاندي براي رهایی از استعمار مبارزه ميكرد و سوزان آنتوني براي حق رأي. همواره بحرانهای اجتماعی نهفته در نظامها منجر به ناآرامیهای سیاسی و اجتماعی مختلفی شده که زمینهها و روند شکلگیری گوناگونی نیز داشتهاند. اگر به مجموعه پیچیده عوامل مختلفی که منجر به این ناآرامیها شدهاند نگاهی بیندازیم، درمییابیم به دشواری میتوان گفت کدام عامل مردم را گردهم میآورد و حتی نمیتوان توقع داشت که مبارزه برای آزادی تا ابد در امان بماند. اعتراضات جهاني در سالي كه سپري شد، ویژگیهای متعدد و متفاوتی در درون خود داشتهاند که بعضا با یکدیگر در تضادند، اما اکثریت آنان خواهان انقلاباند تا اجرای اصلاحات. بهعنوان مثال، سودانیها زمانی که برای اعتراض به گرانشدن نان به خیابان آمدند، حتی تصور نمیکردند که پس از مدتی کوتاه، سرنگونی عمر البشیر را جشن بگیرند؛ یا برای مردم الجزایر آمدن روزی که عبدالعزیز بوتفلیقه بر آنان حکمرانی نکند، قابل تصور نبود. این تظاهراتها در شیلی، برزیل، کلمبیا و کشورهای دیگر در آمریکای لاتین و حتی در آسیا و اروپا نیز آغاز و همچنان ادامه دارد. در خاورمیانه، در عراق و لبنان معترضان حتی پس از بركناري نخستوزیر كشورهايشان همچنان خواهان تغییرات بنيادي هستند. در هر دو کشور برای ثبات سياسي، قدرت میان گروههاي قومی و مذهبی مختلف تقسیم شده اما تقسیمی که ثمره آن، فساد سیستمی و ضعف در حکمرانی بوده است. معترضان لبنانی و عراقی هر چند عليه بحرانها و مشكلات يكساني از جمله فقر، فساد، نابرابري و ناكارآمدي دولتهایشان به خيابان آمدند اما با رویكرد متفاوتی روبهرو شدند. مقامات عراق با خشونت به اين ناآرامیها واکنش نشان دادند و در نتیجه صدها نفر کشته شدند؛ در لبنان نيز هر چند بعد از تظاهراتی بدون خشونت، دولتی جدید بر سر کار آمد، اما سایه بحران سیاسی و اقتصادی همچنان بر سر مردم سنگینی میکند. چارلز یونگز، یکی از تحلیلگران جنبشهای اجتماعی، در گزارشی برای «اوپن دموکراسی» مینویسد: «عراقیها برای تقسیم عادلانهتر قدرت و مردم آمریکای لاتین با هدف کسب حقوق بیشتر برای اقلیت فقیر به خیابان آمدند. جنبشها اكنون کمتر خاصگرا و به طور کلی علیه کاپیتالیسم و نولیبرالیسم هستند». بنابراين با قاطعیت نمیتوان گفت که چه آیندهای در انتظار این دست از جنبشهای اجتماعی است که از آنان به عنوان «انقلاب بدون رهبر» یاد میکنند. اما ویژگی اصلی تمامی این اعتراضات مردمی، چه در ونزوئلا ، چه در عراق، چه در شیلی و حتی در هنگکنگ، نفی دولت یا تغییر رژیم بوده است. همین ویژگی باعث شده در جنبشهای اخیر نخبگان، احزاب سیاسی و سازمانها در حاشيه قرار بگيرند و رهبر سنتی مانند گذشته وجود نداشته باشد؛ رویدادی مانند آنچه در سال 2011 با عنوان بهار عربی راه افتاد و منجر به سرنگونی دیکتاتورهای منطقه شد. اما اعتراضات سال 2019 تنها به خاورمیانه و کشورهای فقیر محدود نمیشد؛ جنبش جلیقهزردها در فرانسه، یک خیزش بدون رهبر بود، آن هم در قلب اروپا. جلیقهزردها در فرانسه دقیقا همانی را از پاریس میخواستند که پیش از آن «شورش انقراض» در بریتانیا از لندن خواسته بود؛ اما حل بحرانها و حذف نابرابریها مستلزم ارائه راهحلی جامع و دقیق است که جنبشهای بدون رهبر ثابت کردهاند حل مشكلات پیچیده و اتخاذ و اجراي تصميمهاي بزرگ عاجزند. برخی بر این باورند که فقدان اپوزیسیون و سازمانهای قدرتمند یکی از اصلیترین دلایل در بهسرانجامنرسیدن جنبشهای بدون رهبر است. به باور اين گروه از منتقدان، اگر در سودان یا الجزایر، اعتراضات تا حدی موفق بود، دلیل آن وجود گروههایی بود که اجازه ندادند خواسته اصلی معترضان به حاشیه رانده شود؛ اما در کشورهای دیگر مانند ونزوئلا، شیلی، لبنان، عراق و حتی هنگکنگ به دلیل فقدان همین گروهها و سازمانها، معترضان نتوانستند به غایت خواستههای خود برسند. جنبشهای بدون رهبر همواره با بحران مشروعیت روبهرو هستند. به رسمیت شناختهنشدن این حرکتها، اصلیترین مانع بر سر موفقیت آنان است و به دولتها این اجازه را میدهد که با بهانه عدم مشروعیت، دست به سرکوب معترضان بزنند. اما رهبرانی مانند گاندی و لوترکینگ زمانی که دريافتند نافرمانیهاي مدنی مانع سرکوب گسترده میشود، استراتژی جدیدی در پیش گرفتند و همان تغییر در شیوه اعتراض بود که به جنبش آنان مشروعیت بخشید و حمایت جهانی را در پی داشت. در حقیقت آنان تاکتیکها را بر اساس شرايط موجود تغییر میدادند؛ فرایندی که در جریان جنبشهای بدون رهبر نمیتوان به آن امید چندانی بست. وقتی چنین تغییراتی در بطن اعتراضها صورت نمیگیرد، معترضان بیش از رسیدن به اهداف خود شکست میخورند و در نتیجه با سرکوب شدید دولتها و اعمال محدودیتهاي جديد مواجه میشوند و فقط در صورت تداوم اعتراضات است كه دولتها دست به عقبنشینیهای تاکتیکی میزنند؛ چراکه تغییرات اساسي در حکومتداری و سیاستهای كلان اقتصادی تنها زمانی اتفاق میافتد که سیستم خود آماده تغییر از درون يا در نقطه بحران قرار گرفته باشد. یکی دیگر از معایب جنبشهای بدون رهبر آن است که مردم بعد از تغییر دولت یا سقوط حکومتی نمیدانند که دقیقا میخواهند چه سیستمی را جایگزین سیستم سابق کنند؛ رویدادی که پس از بهار عربی نیز شاهد آن بودیم. پس از سرنگونی زینالعابدین بنعلی در تونس و حسنی مبارک در مصر، هیچ توافقی درباره نوع حکومتی که باید جایگزین دیکتاتوري ميشد، وجود نداشت. در مصر اعتراضات میدان التحریر نتوانست به تشکیل حزبی سیاسی منجر شود که در انتخابات پیروز میدان باشد. بنابراین گروه اخوانالمسلمین بلافاصله وارد عرصه شد تا خلأ سیاسی را پر کند. هر چند که معترضان مصری دوباره به خیابان آمدند اما نتیجه اعتراضات گسترده که اينبار با سرکوب شديدتر همراه بود، تنها زمینه ظهور دیکتاتوری جديد به نام عبدالفتاح السيسي را فراهم کرد. تجربيات و ماحصل اعتراضات گذشته در كشورهاي پيشرو مانند تونس و مصر چیزی جز ناامیدی دربر نداشت و حتی جنبشهايی مانند «اشغال والاستريت» در آمريكا يا «مخالفان برگزيت» در بريتانيا، بسياري از شهروندان عمدتا جهانسومي را از حضور در چنين جنبشهايی سرخورده كرده است. با وجود تمامی این نقایص شکی وجود ندارد که به دلیل افزایش نابرابری و ناکارآمدی دولتها، جهان شاهد جنبشهای بدون رهبر بیشتری خواهد بود که از بطن آنان ممکن است دولتهای پوپولیستی، دستراستی و دیکتاتورهای جدید قد علم کنند؛ آنهم در شرایطی که جهان بینالملل به طرز شگفتانگیزی به نوع جدیدی از سیاستورزی نیاز دارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.