سال ۹۹ سختترین سال دولت؟
«ماه تلخ» روحاني و اصولگرايان
آخرين سال دولت روحاني قطعا سختترين سال دولت او خواهد بود. اگرچه اين وضعيتي است که کموبيش بر همه دولتهاي اخير حاکم بوده است؛ اما قطعا هيچيک از دو دولت متأخر پيش از روحاني، اينچنين در محاصره منتقدان، مهجوريت حاميان و قهر بدنه اجتماعي قرار نگرفته بودند. روحاني سال آخر دولت خود را در شرايطي خواهد گذراند که حاميان اوليهاش، يعني اصلاحطلبان، از تنها نهادي که در اختيارشان بود، يعني مجلس يازدهم، حذف شدهاند. اين يعني يک نهاد ديگر نیز به تسخير سختترين منتقدانش درآمده است. عملکرد واقعي روحاني برخلاف برخي مواضع گاهوبيگاهش در همه اين هفت سال، همواره حاکي از نوعی حرکت زيگزاگي به سمت هسته سخت اصولگرايي و کوتاه در برابر خواستههاي اصولگرايان بوده؛ اما حاصل جمع همه اينها، نهتنها اصولگرايان را راضي نکرد، بلکه به تضعيف حاميان پيشينش نیز منجر شد. نقطه اوج رويارويي روحاني با اصولگرايان در سال جاري را ميتوان در رد لوايح FATF و رفتن تا پاي استيضاح روحاني ديد. آنها از طريق تريبونهاي خود، در تمام مدتي که لوايح در مجلس در دست بررسي بود، عليه آن گفتند و نوشتند تا اينکه بالاخره موفق شدند آن را در مجمع تشخيص مصلحت نظام به بنبست برسانند. ترکيب اصولگراي مجمع در نهايت تسليم نگاه اصولگرايان به اين لوايح شد. در آخرين اظهارنظر، رئيس اصولگراي مجمع تشخيص در حاشيه جلسه خارج فقه خود FATF را «بدتر و خطرناكتر» از «برجام» خواند و در واکنش به اينکه گروه ويژه اقدام مالي كه به تهران فقط تا 27 بهمن براي تصويب اين لوايح فرصت داده بود، گفت به اين موارد «گوش» نميكند. رضايي، دبير مجمع تشخيص مصلحت نظام نیز بهتازگی اصرار FATF براي تصويب پالرمو و CFT را «مشكوك» و «پررويي» دانسته و از بيانيه گروه ويژه اقدام مالي انتقاد كرده و آن را دخالت در كار مجمع دانسته است. اين در حالي است که دولت اصرار به تصويب اين لوايح داشته و دارد. فشار برای تصويبنکردن لوايح FATF از تجمع مقابل مجلس تا ارسال انبوه پيامکهای تهديدآميز از مشهد، يعني يکي از کانونهاي راهبري فشار و حمله به دولت را هم دربر ميگرفت. مجيد انصاري گفته بود بعضي از پيامكها با عنوان حوزه علميه خواهران ارسال شده و برخي به اسم اشخاص است. سيدمحمد صدر، ديگر عضو مجمع بود كه از ارسال پيامكهاي انبوه براي اعضاي مجمع تشخيص انتقاد كرده و از ارسال «30 تا 35 پيامك» براي خود خبر داده است. نكته درخور توجه در ميان اظهارات صدر، آنجا بود كه گفت «ارسالكنندگان پيامكهاي مخالفت با FATF از داخل جلسات كميسيون مشترك اطلاعات دارند». اين جمله با درنظرگرفتن اين نكته كه منشأ ارسال پيامكهاي تهديدآميز براي نمايندگان مجلس هنگام بررسي اين لوايح در پارلمان، «مشهد» بود، ناخودآگاه افكار عمومي را به سمت جلسات اعضاي جبهه پايداري با سعيد جليلي، مسئول دولت در سايه روحاني ميبرد. جلساتي كه اتفاقا مسائل مرتبط با FATF يكي از اصليترين محورهاي آن محسوب ميشد. محمد صدر در توضيح برخورد سياسي اصولگرايان با لوايح FATF با اشاره به اينکه هم ما، يعني موافقان با مخالفان بحث علمي کرديم، هم بعدها نامههايي از سوي وزير اقتصاد، وزير خارجه، رئيس بانک مرکزي، معاون حقوقي رئيسجمهور و معاوناول در پاسخ به ايرادهای مجمع نوشته شد، گفته بود: «اين نامهها که آمد، خدا ميداند که بيتعصب ميگويم، بسيار قانعکننده بود. دولتيها بهطور کامل تشريح کرده بودند که پذيرش اين لوايح چه مسائلي را در پي دارد و نپذيرفتن آن چه تبعاتي به دنبال خواهد داشت. اگر کسي صادقانه و به سبب نگراني براي نظام با اين لوايح مخالف بود، به نظر من اينجا بايد تغيير رأي ميداد. آنها ميگفتند ما ديگر به حزبالله نميتوانيم کمک کنيم يا ديگر نميتوانيم تحريم را دور بزنيم و تمام اطلاعات ما نزد بيگانگان افشا ميشود. همه اين مسائل خيلي علمي و مکتوب پاسخ داده شد؛ اما خب، همچنان مخالفتها پابرجاست».
دولت در سايه زير چتر مجلس يازدهم سعيد جليلي، ديگر رقيب اصولگراي روحاني که در اين سالها مدعي است سايه به سايه دولت را تعقيب کرده، احتمالا در سايه يک مجلس اصولگرا چتر دولت در سايهاش را بيش از پيش در سال ۹۹ بر سر دولت روحاني خواهد افکند. رابطه او با اصولگرايان مجلس دهم خوب بود و مدام باهم جلسه داشتند. اين رابطه در مجلس يازدهم احتمالا مستحکمتر خواهد شد. ابوالفضل ابوترابي، نماينده نجفآباد در مجلس دهم که نامش در ميان شرکتکنندگان ثابت جلسات دولت سايه سعيد جليلي مشاهده ميشود، اين جلسات را تأييد ميکند و ميگويد: «جلسات به صورت مرتب و سازماندهيشده نيست؛ اما به پيشنهاد خودمان است. آقاي جليلي يک تيم جوان دانشگاهي و پژوهشي خيلي حرفهاي اطراف خود دارد. اعلام کرديم براي مشکلاتي که وجود دارد، راهکارهاي خوبي نیز موجود است؛ بنابراين نياز به همفکري داريم که ساير مراجع داراي راهکار و راهگشا هم در اين جلسات حضور داشته باشند. ايشان هم پذيرفت. محور همه مذاکرات ما هم اقتصادي است». اصولگرايان در سال ۹۷ طرح عدم کفايت و استيضاح را در ۱۴ محور عدم برخورد با بيکاري، سوءمديريت در کنترل بازار ارز، واردآمدن خسارت به منافع ملي، سوءمديريت در کنترل قيمت کالاها و... از سوی جمعي از نمايندگان خود در مجلس تهيه و تدوين کردند. اين طرح تا بهار ۹۸ نیز از سوي اصولگرايان کش داده شد و حتي برايش امضا جمع کردند. بسياري معتقد بودند اين طرح بيشتر يک انتقامگيري سياسي از سوي اصولگرايان بود. جعفرزاده ايمنآبادي، نماينده ردصلاحيتشده انتخابات مجلس يازدهم، معتقد بود ريشه اين جريان در خارج از مجلس است: «بدون شک اين افراد و اين طرح، عقبه و پشتوانه دارند که بايد مشخص شود از طرف چه کساني در خارج از مجلس حمايت ميشوند. تصور ميکنم اگر اين جريان به صورت سرخود در حال پيگيري اين موضوع بوده، بهتر است از نهادهاي مسئول در بيرون از مجلس با اين افراد صحبت کرده و خطقرمزها و منافع ملي را در شرايط فعلي تبيين کنند». اصولگرايان حتي پويش طرح عدم کفايت سياسي حسن روحاني را هم در فضاي مجازي راه انداختند. در بيانيه اين پويش آمده بود: «ناتواني حيرتانگيز دولت در اجراي طرح افزايش قيمت بنزين، مصداقي آشکار از پديدهاي است که سالهاست با آن مواجهيم و امروز به نهايت حد خود رسيده است؛ پديده بيکفايتي دولت در اداره کشور. امروز بايد با کنارزدن پردهها و بدون لکنت، درخصوص اين پديده موضعگيري کرد و براي کنارزدن آن از مديريت کشور مطالبه عمومي شکل داد. مسئله، تحقير مردم و زيرپاگذاشتن رکن جمهوريت نظام است و براي مقابله نيز نميتوان منتظر جريانهاي سياسي ماند». نکته شایان توجه اين است که با وجود همه اين تلاشها براي کنارگذاشتن روحاني از رياست قوه مجريه، وقتي چنين پيشنهادي از سوي يک تحليلگر اصلاحطلب و نه قاطبه اصلاحطلبان مطرح شد، همين اصولگراياني که با همه قوا به استقبال کنارزدن روحاني رفته بودند، يکباره مدافع روحاني شدند و به اصلاحطلبان حمله کردند! بازي سياسي آنها با ايده «استيضاح» يا «رأي به عدم کفايت سياسي» روحاني، دقيقا مانند دم خروس همينجا بيرون زد؛ چراکه حالا به فاصله چند ماه مدعي شده بودند کسي بايد مسئوليت عملکرد دولت را بر عهده بگيرد و خروج روحاني از دولت، اين موضوع را از حيز انتفاع ساقط ميکند. آنها نگران اين بودند که با اوجگرفتن انتقادها به روحاني، بهويژه در بدنه اجتماع، در غياب او مسئوليتها همه بر دوش خودشان بيفتد؛ درحاليکه نياز به کسي و دولتي دارند که همه تقصيرها را گردن او بيندازند. تا جايي که کيهان که تا پيش از آن مدافع نمايندگان حامي استیضاح روحاني بود، يکباره نوشت هرکس خواستار استعفاي روحاني است، عامل بيگانه است! البته مشخص است که استيضاح و کنارگذاشتن روحاني، کارکرد يک سال آتي مجلس يازدهم را نیز بلاموضوع ميکرد. به نظر ميرسد مجلس يازدهم آنقدر که براي يک سال ۹۹ خود برنامههاي متنوع و نطقهاي هيجاني و جنجالي عليه دولت آماده دارد، براي سالهاي بعد از روحاني نداشته باشد.
آخر بازي سرهنگ قاليباف که رئيس بالقوه مجلس آتي است، احتمالا رويهاي بسيار متفاوت با علي لاريجاني در مواجهه با دولت در پيش خواهد گرفت؛ رويهاي که کمي يادآور نحوه مواجهه لاريجاني با احمدينژاد در سال آخر دولت دهم خواهد بود. اين را بهوضوح ميتوان از بيانيه انتخاباتي قاليباف فهميد. به نظر ميرسد قاليباف اصلا به دليل استفاده از همين فرصت رويارويي با روحاني ميخواهد اين يک سال باقيمانده دولت را به مجلس برود؛ وگرنه منتظر ميماند تا ۱۴۰۰ که دولت جهادياش را روي کار بیاورد؛ همان دولتي که معتقد است ۱۸۰ درجه مخالف دولت فعلي عمل خواهد کرد. او هدفش از ورود به مجلس را کنترل دولت اعلام کرده است. برخي از جملات او در بيانيه انتخاباتياش بهوضوح نشان ميدهد او چه در سر ميپروراند: «... بر اين باور بودم درختي که چهار سال ثمر ندهد، ديگر ثمر نميدهد. متأسفم که بگويم در اين مدت دو سال يک روز هم آب خوش از گلوي مردم پايين نرفته است. همه اينها بيش از پيش روشن کرد که ما نياز به يک دولت جهادي و کارآمد داريم. مجلس تمام هموغم خود را کنترل دولت و وادارکردن آن به کار و فعاليت در اين يک سال و نيم باقيمانده از عمرش قرار دهد...». او دو بار تجربه رويارويي با روحاني را داشت که يک بار شکست خورد و بار ديگر نیز ناکام ماند. مناظره معروف با کليدواژههاي سرهنگ و حقوقدان، بهشدت براي حيثيت سياسي قاليباف گران تمام شد. شهردار سابق تهران قطعا دنبال جبران است؛ چراکه اين رويارويي آنطور که دلخواه قاليباف بود، پايان نيافت و جنگ را به ضرر او مغلوبه کرد؛ اما حالا در قامت رئيس مجلس، شايد فرصت کند بازي را جوري ديگر تمام کند. رابطه دولت روحاني با اصولگرايان اگرچه در همه اين هفت سال از يک شيب نزولي برخوردار بوده، سال ۹۹ قطعا به پايينترين درجه خود خواهد رسيد. بعيد است حسن روحاني در آخرين سال دولت خود استيضاح شود؛ اما بعيد نيست که به بهانه طرح سؤال و پرسش به مجلس فراخوانده شود. طرح بحث استيضاح روحاني از سوي اصولگرايان مربوط به مجلس دهم بود؛ اما حالا نقشه بازي تغيير کرده است. اگرچه شخصي مانند عليرضا پناهيان مدعي است که استيضاح روحاني کار مجلس بعدي است؛ اما استيضاح و برگزاري زودهنگام انتخابات، آنچنان دلچسب اصولگرايان نيست که چالش و فشار بر دولت ميتواند بازي را دلچسبتر کند. تريبونهاي مجلس احتمالا مملو از حمله به سياستهاي دولت خواهد بود و نمايندگان اصولگرا، بهويژه راهيافتگان از فهرست جبهه پايداري، در اين رقابت گوي را از ديگران خواهند ربود و مجلس محل افشاگري عليه چهرههاي دولت خواهد شد. محتمل است که اگر لايحهاي به مجلس ارائه شود، با سنگاندازيهاي زياد روبهرو شود. به نظر ميرسد جريان منتقد دولت ميخواهند روحاني را بهعنوان الگويي معرفي کنند که «هر که با ما درافتاد، ور افتاد»؛ ميخواهند نمادي درست کنند که نبايد با آنها در کشور مخالفت شود و اين مخالفت نتيجهاي جز شکست و سرافکندگي نخواهد داشت. عبدالله گنجي در روزنامه جوان درباره روحاني و عملکردش نوشته بود: «... نگارنده معتقد است روحاني چيزي براي اين نظام باقي نگذاشته است. ارمغان هفت سال گذشته روحاني براي انتخابات اخير اين است که گوش مردم از وعده و قولوقرار پر است، باورپذيري عمومي به حداقل رسيده است. جايگاه اجتماعي ايشان خود شاخص مهمي است که چه بر سر اعتماد عمومي آمده است. فدایيان و وفاداران انقلاب اسلامي بدون اينکه کارهاي باشند، در حال دقمرگشدن هستند...». رسانههاي اصولگرا در سال گذشته بر تندي حملات خود به روحاني افزودند. دولت او را ليبرال، واداده، چشم به غرب دوخته و... ناميدند و براي پايانش لحظهشماري کردند. روزنامه کيهان نوشته بود: «بدون ترديد عملکرد روحاني بيانگر آن است که هرچه موضوع ناکارآمدي دولت براي مردم ملموستر شود، عصبانيت روحاني نيز افزونتر ميشود. در واقع عملکرد دولت تدبير و اميد در حساسترين و تعيينکنندهترين حوزهها يعني معيشت و اقتصاد، منفي بوده و بسياري از معضلات اقتصادي مانند بيکاري و رکود به معضلات و مشکلات اجتماعي منتهي شده که بسياري از خانوادههاي ايراني را درگير کرده است. از سوي ديگر، قصه برجام براي مردم نه آبي به دنبال داشت و نه ناني که دولت روحاني عمر چندساله خود را روي آن سرمايهگذاري کرد و از حوزههاي اصلي مصائب و مشکلات داخلي واماند. واماندگيای که به سطحي از بيبرنامگي در اقدامات دولت انجاميده که حتي صداي حاميان روحاني را درآورده و اين روزها زبان به انتقادهاي گسترده عليه آن گشودهاند...». خود روحاني هم البته احتمالا پيشبيني کرده است که مجلس اصولگرا چه خوابي براي او ديده و از حالا خودش را آماده کرده است اين بخش از گفته اخير او ميتواند شروع يا شمايي از آن وضعيت آتي باشد: «شماها که در جلسات خصوصي و اتاقهاي فکر خود ميگوييد مجلس بعدي صددرصد براي ماست؛ خب الحمدلله؛ اگر مجلس بعدي براي شماست، ديگر چرا اينقدر غصه ميخوريد؟».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.