|

تنها يک سال و نيم از دولت حسن روحاني باقي مانده است

مشغله‌هاي هميشگي آقاي رئيس‌جمهور

علی ایوبی

با شروع سال 99، تنها يک سال و نيم از دولت تدبير و اميد باقي مانده است. حسن روحاني در سال 92 با حمايت اصلاح‌طلبان و با شعار اعتدال، بر کرسي رياست‌جمهوري نشست و در سال 96 نيز بار ديگر بر رقباي خود فائق آمد و اين صندلي را تا سال 1400 حفظ کرد. شعارها و وعده‌هاي او بارقه اميدي را در دل طرفدارانش به وجود آورد؛ اما حوادث روزگار و اتفاقات باعث شد محبوبيت روحاني کاهش پيدا کند. هرچند برجام به‌عنوان دستاورد بزرگ دولت اول روحاني، گره‌هاي اقتصادي کشور را گشود و او به وعده خود براي چرخيدن چرخ زندگي مردم عمل کرد؛ اما با روي ‌کار آمدن دونالد ترامپ، رئيس‌جمهور جمهوري‌خواه آمريکا و خروج يک‌جانبه او از برجام، چرخ روزگار حسن روحاني نيز چرخيد و دولت او را در تنگنا قرار داد. با وجود اين، روحاني در دولت دوم خود تلاش کرد برخي ديگر از انتظارات مردم را برآورده کند. با آغاز سال 99، او تنها يک سال و نيم فرصت دارد تا دولت خود را به سرمنزل برساند. در اينجا به برخي مسائلي که او در مدت باقي‌مانده با آنها مواجه است، پرداخته‌ايم.

برجام؛ بودن يا نبودن! حسن روحاني در سال 92 با شعار «تعامل سازنده با جهان»، به ميدان انتخابات رياست‌جمهوري آمد و گفت: «برخي فکر مي‌کنند يا در دنيا بايد جنگيد يا در برابر کشورهاي قدرتمند تسليم شد». او پيروز انتخابات شد و محمدجواد ظريف را براي وزارت خارجه انتخاب کرد و توانست در دولت اول خود، ايران را از انزواي چند‌ساله خارجي بيرون بياورد و گفت‌وگو با کشورهاي اروپايي و حتي آمريکا را آغاز کرد؛ تعاملي که باعث شد براي اولين‌بار بعد از انقلاب، وزراي خارجه ايران و آمريکا دور يک ميز بنشينند که نتيجه آن «برجام» شد. ثمره چنين تعاملي، براي دولت حسن روحاني چنان مثبت بود که او در شعارهاي تبليغاتي خود در انتخابات رياست‌جمهوري سال 96 گفت: «من آمادگي دارم در چهار سال بعد غير از تحريم‌هاي هسته‌اي که در اين چهار سال برداشتم، بقيه تحريم‌ها را هم به خوبي و با قدرت بردارم و عزت و منفعت ايران را به ملت برگردانم». روحاني انتخابات آن سال را پيروز شد؛ اما در آمريکا دونالد ترامپ که از مخالفان سرسخت برجام است، روي کار آمده بود. ترامپ در سال 97 آمريکا را به‌طور رسمی از برجام خارج کرد و تحريم‌هاي ايران را برگرداند و با هدف «رساندن فروش نفت ايران به صفر»، هر روز به آن تحريمي جديد افزود. اتحاديه اروپا، چين و روسيه در برجام ماندند؛ اما سنبه آمريکا چنان پر‌زور بود که بتواند ايران را در فشار مضاعف اقتصادي قرار دهد. ايران و رفقاي خارجي‌اش تلاش کردند از طريق راه‌هاي جديد، ارتباط اقتصادي خود را حفظ کنند؛ اما آنها ترجيحشان اين است که به سمت آمريکا غش کنند. همين بدقولي‌ها باعث شد ايران گام به گام از برجام فاصله بگيرد. ايران در دي‌ماه سالي که گذشت، گام آخر و پنجم را برداشت و به‌صورت رسمی اعلام کرد همه محدوديت‌هاي تعيين‌شده در برجام مانند «محدوديت در تعداد سانتريفيوژها» را کنار مي‌گذارد. هرچند ظريف اعلام کرد که اين اقدامات در چارچوب برجام و طبق بند ۳۶ است؛ اما آلمان، فرانسه و انگليس از ايران خواستند به برجام وفادار بماند. با شهادت سردار قاسم سليماني در دي‌ماه سال گذشته به دست آمريکا، سياست خارجي ايران نيز راه جديدي را آغاز کرده است. آمريکا رسما راه مقابله با ايران از طريق ترور و تحريم‌هاي بيشتر را پي گرفته و ايران نيز اعتماد خود را به برجاميان از دست داده است. بااین‌حال، روحاني تلاش کرده است تعامل خود با همسايگان و منطقه را حفظ کند که در همين راستا در سخنراني خود در سازمان ملل طرح «ابتکار صلح هرمز» را مطرح کرد. وزارت خارجه نيز بارها اعلام کرده حاضر است گفت‌وگو‌هاي خود با عربستان را از نو آغاز کند. حسن روحاني يک سال و نيم فرصت دارد تا شعار «تعامل سازنده با جهان» را محقق کند. هر‌چند با رويه‌اي که ترامپ درباره ايران پي گرفته، کار دشواري پيش‌روي رئيس‌جمهور وجود دارد؛ اما اين احتمال نيز وجود دارد که رئيس‌جمهور جمهوري‌خواه آمريکا در انتخابات پيش‌رو از رقباي دموکرات و طرفدار برجام شکست بخورد تا اين گره کور سياست خارجي ايران باز شود.

زنان و دولت روحاني «دولت آينده، دولت فرصت برابر زنان و مردان خواهد بود»؛ اين يکي از شعارهاي انتخاباتي حسن روحاني در سال 92 بود؛ اما اگر به کابينه دوم دولت حسن روحاني نگاهي بيندازيم، فقط دو بانو در آن مشاهده مي‌شود؛ معصومه ابتکار و لعيا جنیدي. اين همان اتفاقي است که باعث شده سيلي از انتقادها به سمت رئيس‌جمهور روانه شود؛ چرا‌که اگر سبد رأي زنان و حمايت‌هاي آنان از روحاني نبود، او بر صندلي رياست نمي‌نشست. همگان انتظار داشتند حسن روحاني سنت‌شکني احمدي‌نژاد را در انتخاب وزير زن ادامه دهد؛ اما چنين اتفاقي نيفتاد. البته مشخص است که دست رئيس‌جمهور براي انتخاب وزير زن بسته است؛ شايد به همين دليل بود که روحاني تلاش کرد از حضور زنان در معاونت‌هاي خود استفاده کند. او در دولت اول خود از معصومه ابتکار در سازمان حفاظت محيط زيست، از شهيندخت مولاوردي در معاونت امور زنان و خانواده و سپس در امور حقوق شهروندي و از زهرا احمدي‌پور در سازمان ميراث فرهنگي و گردشگري استفاده کرده بود؛ اما در دولت دوم اين تعداد را به دو نفر کاهش داد. درست است که دولت روحاني نتوانست حتي استاندار زن انتخاب کند؛ با‌اين‌حال چندين بانو، فرماندار شدند و اکنون ايران سه سفير زن در جهان دارد. به شوخي و جدي بايد گفت حالا که قلم وزراي دولت دوازدهم براي استعفا روان است، اين فرصت براي حسن روحاني ايجاد شده که زنان را جايگزين مردان خسته کابينه خود کند. در این ميان، شايد يکي از مهم‌ترين دغدغه‌هاي زنان در ايران، حضور در ورزشگاه‌ها باشد. دولت اول روحاني اعلام کرده بود به احترام مراجع مسئله حضور زنان در ورزشگاه‌ها را دنبال نکرده است. براي انتخابات رياست‌جمهوري سال 96، زنان بار ديگر به ورزشگاه‌ها رفتند؛ اما براي تشويق نامزد انتخاباتي خود. برخي خانم‌هاي طرفدار حسن روحاني، زماني که در استاديوم آزادي تهران گرد آمده بودند، پلاکاردهايي را به او نشان دادند که در آن نوشته شده بود: «بعد از انتخابات هم مي‌توانم بيایم استاديوم؟». اين اتفاق بالاخره در بازي مقدماتي جام جهاني 2022 افتاد و حدود سه‌هزار‌و 500 خانم در ورزشگاه آزادي بازي پر‌گل تيم ملي ايران مقابل کامبوج را نگاه کردند. هر‌چند گفته شد اين نيز با فشار فدراسيون جهاني فوتبال رخ داده است؛ اما دولت عنوان کرده اين رويه را ادامه خواهد داد. پيش از اين و در چند مسابقه بين‌المللي واليبال و بسکتبال نيز زنان حضور داشتند که عنوان شد به صورت گزينشي انتخاب شده‌اند. طيبه سياوشي، از نمايندگان خانم در مجلس دهم، براي حضور زنان در استاديوم تلاش زيادي کرده و خبر داده بود در کميسيون فرهنگي مجلس لايحه‌اي را بررسي کرده‌اند که وزارت ورزش وظيفه دارد شرايط را براي حضور زنان در استاديوم‌ها فراهم کند؛ امری که به ثمر نرسيد. بد‌قولي‌هاي صورت‌گرفته از طرف حسن روحاني در زمينه حضور بيشتر زنان در جامعه، نتيجه بدي خواهد داشت؛ چراکه باعث شد زنان کشور که حدود نيمي از رأي‌دهندگان را تشکيل مي‌دهند، ديگر به چنين وعده‌هايي دل خوش نکنند و دود آن به چشم طيف اصلاح‌طلب خواهد رفت. از ديگر مواردي که قرار بود در دولت روحاني اتفاق بيفتد، تهيه «لوايح حمايت از زنان» بود. او در شعارهاي انتخاباتي خود گفته بود: «در دولت آينده لوايح خاصي براي حمايت از زنان تدوين و به مجلس ارائه مي‌شود». شهيندخت مولاوردي که در دولت اول حسن روحاني معاون امور زنان و خانواده بود، گفته بود فکر مي‌کرده دولت يازدهم مجلس را لايحه‌باران خواهد کرد؛ اما حتي نتوانست يک لايحه در حمايت از حقوق زنان به مجلس ارائه دهد. حتي لايحه «تأمين امنيت زنان در برابر خشونت» نيز در قوه قضائيه ماند. روحاني هرچند تلاش کرد دل زنان را براي رسيدن به مناصب بالاتر به دست بياورد، بعيد است بتواند در ادامه دولت دوازدهم جايگاهي در حد وزارت به آنها بدهد.

گشايش سياسي سال 92 که دولت روحاني بر سر کار آمد، دو مشکل را از دولت قبل به ارث برد؛ ممنوع‌التصويري محمد خاتمي و حصر خانگي دو نامزد انتخاباتي سال 88. هرچند اين دو اتفاق بر اساس تصويب شوراي عالي امنيت ملي رخ ‌داده است؛ اما به دليل اينکه حسن روحاني به‌عنوان رئيس‌جمهور، رياست اين شورا را بر عهده دارد، همگان انتظار داشتند تاکنون اين مشکلات حل شده باشد. از زبان رئيس‌جمهوري نقل شده که پيگير است و بارها به مسئولان تذکر نيز داده است. در این مدتي که او رياست دولت را بر عهده دارد، بارها از رفع محدوديت‌ها برای محصورين صحبت شده؛ اما معمولا با تکذيب خانواده آنها همراه بوده است. سال 97 حسام‌الدين آشنا، مشاور فرهنگي رئيس‌جمهوري، در روز دانشجو در جمع دانشجويان دانشگاه تهران گفته بود: «شرايط حصر تغيير كرده است؛ آن چيزي كه مي‌بايست از سوی دولت و شخص رئيس‌جمهوري به‌عنوان رئيس شوراي عالي امنيت ملي اتفاق بيفتد، رخ داده است. پس از برخي تسهيل‌ها و گشايش‌هايي كه در دوران اخير ايجاد شده، از نظر من تا برداشته‌شدن حصر تنها يك پوسته باقي مانده است»؛ اما شواهد نشان مي‌دهند پوسته همچنان به قوت خود باقي مانده و دولت در‌اين‌باره طرفداران و اصلاح‌طلبان را راضي نکرده است. بايد ديد در مدت باقي‌مانده از دولت، گشايشي رخ خواهد داد یا خیر.

آزادي فضاي مجازي يکي از شعارهاي مهم حسن روحاني که توجه جوانان را به خود جلب کرد، دفاع از آزادي اينترنت و شبکه‌هاي اجتماعي و مقابله با فيلترينگ بود. در زمان روي کار آمدن دولت روحاني، شبکه‌هاي اجتماعي مانند فيس‌بوک، گوگل‌پلاس، توييتر و يوتيوب فيلتر بودند؛ به همين خاطر بود که وزير ارشاد دولت اول او گفت: «به بهانه حفظ ارزش‌هاي اسلامي، جلوي رشد چيزي را در کشور نمي‌توان گرفت و مسئله فيلتر‌بودن فيس‌بوک جزء مواردي است که پس از مدت‌زماني حل خواهد شد»؛ بااین‌حال، نه‌‌تنها مشکل فيس‌بوک حل نشد بلکه کم‌کم ديگر شبکه‌هاي مجازي نیز به او پيوستند. روحاني در يکي از سخنراني‌هاي خود از شنود و کنترل زندگي خصوصي شهروندان انتقاد کرده و گفته بود: «وزير ما اينجاست و به مردم قول مي‌دهد دستش روي دکمه فيلترينگ نخواهد رفت». روحاني براي دولت دوم خود وزير ارتباطات را تغيير داد و آمار و ارقام نشان مي‌دهد وزراي او در بالابردن سرعت اينترنت در کشور موفق عمل کردند؛ اما نکته اينجاست که دولت در مقابل فيلتر‌شدن شبکه‌هاي اجتماعي کار چنداني نکرد. جالب آنکه اعضاي دولت و ديگر مسئولان کشور، در شبکه‌هاي مجازي به‌ویژه توييتر حضور فعالي دارند و البته مردم نيز با خريد فيلترشکن، همچنان در شبکه‌هاي مختلف مجازي فعال‌اند. در اوايل دولت روحاني، پس از آنکه «وايبر» که در ميان ايرانيان محبوب بود فيلتر شد، «تلگرام» به‌سرعت جاي آن را گرفت؛ اما بعد از اعتراضات در سال 96، اين شبکه اجتماعي مجازي نيز چند روز فيلتر شد. رئيس‌جمهور در توجيه اين اقدام گفت: «فقط چند روز انگشتمان روي دکمه فيلتر رفت»؛ اما در مقابل دستور قضائي که در ارديبهشت 97 تلگرام را فيلتر کرد، هيچ موضعي نگرفت و حتي محمود واعظي، رئيس‌دفتر روحاني، اعلام کرد اين سخن که گفته مي‌شود رئيس‌جمهور در مقابل فيلتر تلگرام ايستاده، نادرست است. اتفاق مهم‌تر در آبان سال گذشته افتاد؛ آنجا که بعد از گراني بنزين، اعتراض‌هایي در سراسر کشور شروع شد که باعث شد با تصويب شوراي امنيت و در راستاي ايجاد محدوديت در برابر سوءاستفاده اغتشاشگران براي پيشبرد اقداماتشان، دسترسي به شبکه‌هاي پيام‌رسان خارجي قطع شود؛ اما وب‌سايت‌هاي داخلي ازجمله سايت بانک‌ها و ادارات دولتي، خبرگزاري‌هاي داخلي و... دردسترس باشند. هر‌چند يک هفته بعد اينترنت دوباره فعال شد؛ اما باز اين شايعه مطرح شد که دولت قرار است اينترنت ملي را جايگزين اينترنت بين‌المللي کند. کار به جايي رسيد که مردم از ترس مرگ، به تب راضي شدند و از همان دولتي که توقع داشتند فيلتر را ريشه‌کن کند، مي‌خواستند حداقل اينستاگرام و واتس‌آپ فيلتر نشود. بي‌انصافي است اگر فيلترينگ و تعطيلي اينترنت را کاملا به دولت ربط دهیم؛ اما حسن روحاني نشان داده در برابر اين اتفاق‌ها، مقاومت چنداني نمي‌کند و همين مي‌تواند در يک سال و نيم پيش‌روي او و دولتش، مانع بزرگي محسوب شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.