فعاليت ضداجتماعي «مستقل»هاي سياسي
کيومرث اشتريان.استاد دانشگاه تهران
پروژهاي که نويسنده دنبال ميکند، ناظر بر تقويت جريانهاي اجتماعي در سياست است. در مقالات گوناگوني، اين ايده را که فعاليت سياسي در ايران بايد سامان مدني بيابد تا پايدار بماند، مطرح کردهام. همچنين گفتهام که ثبات اين جريانها و تحکيم آنها در قالبهاي دائمي و پايدار، اعم از اصولگرايي يا اصلاحطلبي يا هر عنوان ديگری، براي کشور ضروري است و حذف اين «سرمايههاي ملي-سياسي» مفيد نيست. اين جريانها بايد بمانند و البته در معرض پالايش دائمي قرار گيرند. در اين مقاله يکي ديگر از ابعاد اين موضوع را واکاوي ميکنم؛ پديدهاي تحت عنوان «مستقل از هر حزب و گروه» که گاه خود را نيز در قالب پديده «مستقل»ها در انتخابات نشان ميدهد. پرسش اين است که اين پديده واجد چه ويژگيها، معنا و نقشي در ساختار مدني ايران است؟ فهرستهايي که گاه در انتخابات گوناگون به نام «مستقلين» اعلام شدهاند، اهميت چنداني در صحنه انتخابات ايران نداشتهاند و واقعا هم موضوع اصلي ما نيستند. آنچه مهم است، گرايشي است که گاه جامعه ايراني به نفي «وابستگي به حزب و گروه» از خود نشان ميدهد و به نظر ميرسد اين گرايش عمومي باشد. در واقع موضوع اين مقاله، گرايش عمومي به گزاره «مستقل از هر حزب و گروهي» است و نه پديدههاي شب انتخابات. مستقل يا مستقلينی را که در هر انتخاباتي کموبيش ظاهر ميشوند، به گونههاي متفاوتي میتوان تفسير کرد که از آن جمله ميتوان به: «استقلال فکري و عدم وابستگي به قدرتهاي موجود»، «دامنکشي از فساد»، «پنهانکاري فکري»، «بيهويتي سياسي» و... اشاره کرد. وجود اين پديده در ايران ميتواند نمادي از رندي و پنهانکاري و فرار از مسئوليتها و پيامدهاي عمل سياسي باشد؛ اما همين پديده گاه در جامعه ايراني مثبت و به منزله نوعي امتياز تلقي ميشود. اما آنچه آسيب اصلي اين پديده است، وجه ضداجتماعي آن است که کمتر مورد توجه قرار گرفته. به نظر ميآيد ما هنوز به درک اهميت فعاليت نظاممند سياسي نائل نشدهايم. بهجاي آنکه فعاليت سياسي حزبي، عملي پرزحمت، دغدغهمند و از باب ايفاي مسئوليت اجتماعي انسان تلقي شود، جنبه فرصتطلبي، قدرتطلبي، سودجويي و رانتخواهي آن در ذهنيتها پررنگتر است. البته نميتوان اين جنبههاي منفي را ميان احزاب سياسي انکار کرد؛ اما حتي با لحاظ اين نکات منفي، فعاليتهاي سياسي اثرات مثبتي در جامعه دارند. تصور کنيد که در بدترين شرايط ممکن، دو خلافکار با هم در ستيزند و سعي دارند براي يکديگر پروندهسازي کنند؛ باز هم برايند دعواي آنها براي جامعه مثبت است. البته چه بسيارند فعالان سياسيای که فارغ از آنکه حق با ايشان باشد يا نه، در زحمتاند و زندگي شخصي خود را فداي يک آرمان کردهاند. امثال منِ دانشگاهي، پشت ميزهاي بيدردسر، به فعاليتهاي علمي يا کسبوکار خويش مشغول هستيم، در همين حال، يک فعال سياسي در گيرودار فعاليتهاي اجتماعي است و چهبسا در حال مبارزه با رانت، فساد، تبعيض و... باشد. اينکه يکباره وارد ميدان شويم و با ادعاي «عدم وابستگي به هر حزب و جناح»، ساختماني را که به دست فعالان سياسي شناسنامهدار بنا شده است، تخريب کنيم، خود نوعي فرصتطلبي سياسي و عملي ضداجتماعي است. فعاليت سياسي که در قالب يک حزب و گروه انجام ميشود، فينفسه «عملی اجتماعي» (به مفهوم مقابل يک عمل ضداجتماعي) و بخشي از فرايند کلي جامعهپذيري سياسي است. جامعهسازي عملی مهم در زندگي بشري و واکنشي در برابر خودخواهيهاي افراطي، فردگرايانه و مهارگسيخته است. مسئوليت فرد در برابر اجتماع، از طريق مشارکت وي در جامعهسازي محقق ميشود. پرداخت ماليات، پذيرش استانداردهاي صنفي کسبوکار، فرستادن فرزندانمان به مدرسه، پذيرفتن مقررات شهري در رفتوآمد و کسبوکار، رعايت نوبت آب و سمپاشي در زندگي روستايي، همه و همه نوعي اجتماعيسازي و جامعهپذيري است. بههمينسان، پذيرش اين امر که فعاليت سياسي از طريق نهادهاي سياسي شناسنامهداري مانند احزاب سياسي و تشکيل حزب و گروه انجام شود، خود بهنوعي پذيرفتن مسئوليت مدني است. در چنين شرايطي، پناهبردن به پنهانکاري سياسي در قالب «استقلال از حزب و گروه» و نفي فعاليت سياسي اجتماعيشده، چه از سوي دولتها باشد و چه از سوي فعالان سياسي، عملي ضداجتماعي به شمار ميرود. همه سخن ما اين است که فعاليتها بايد اجتماعي شوند تا حقوق جامعه حفظ شود و خودِ فعالان سياسي در امنيت به سر ببرند. فعال سياسي منفرد، اگر بتواند خود را به يک جمعيت مستظهر کند، قدرت و امنيت بيشتري مييابد. فراموش نکنيم که جمعيت و «مردِ در صحنه و پاي کار»، بنيانيترين سرمايه قدرت سياسي است؛ به همين دليل است که در انتخابات مجلس، يکي از مهمترين مؤلفههايي که به «داد» نامزد نمايندگي ميرسد، نيروي انساني «کف خيابان» است که برآمده از قوم، قبيله و طايفه يا حزب و گروه است و ميتواند در کوران مبارزات اجتماعي، از فعال سياسي حمايت کند. بنابراين، تظاهر به استقلال از هر حزب و گروه، عملی ضداجتماعي است که حتي عافيتطلبي را هم حاصل نميکند؛ چراکه فعالیت سياسي، پرتنش و سرشار از منازعه است و يک فرد بهتنهايي نميتواند از عهده آن برآيد. اينکه اين گريز از جمع چه نقشي در ساختار مدني ايران دارد، يکي از موضوعات مهم در عرصه سياسي ايران است که بايستي بهمثابه يک مسئوليت اجتماعي از سوي پژوهشگران مورد عنايت واقع شود. اين گرايش به روزگاران در درون جامعه ما نهادينه شده و بعضا هم از آن سوءاستفاده شده است. به نظرم ضروري است دائم آسيبهاي ناشي از آن يادآوري و تکرار شود تا به تدريج اين ذهنيت اصلاح شود. اگر فعالان سياسي و انديشمندان بر اهميت اين موضوع به توافق برسند، ميتوان انتظار داشت گفتماني شکل بگيرد که همواره فعاليت مدني سياسي و سازمانيافته در اولويت پژوهشي و اجرائي قرار گيرد. ممکن است ما با جريانهاي سياسي کشور موافق نباشيم؛ اما اين را که فعاليت سياسي بايد سازمان مدني يابد، بايد بهمثابه ضرورتی تاريخي دريابيم. وجود احزابي با سابقه بيش از صد و 200 سال فعالیت، در دموکراسيها کاملا طبيعي است. حيات تاريخي احزاب سياسي سبب ميشود تا فعاليت سياسي به لحاظ تاريخي انباشت شود، حافظه تاريخي ملت از ميان نرود و گرايشهاي اجتماعي در اين فرايند تاريخي شناسايي و تثبيت شود. بهعنوان جمعبندي، مجددا اشاره ميکنم شعار «استقلال از هر حزب و گروه» که گاه بهعنوان نکتهای مثبت تلقي ميشود، در بطن خود گرايشي ضداجتماعي است. اين استقلال بايد واجد نوعي هويت سياسي باشد تا از حالت پنهان و ضداجتماعي درآيد؛ در غير اين صورت اعتراضي کور است که کارکردش تخريب «تجربه ملي» در امر سياستورزي است. حکومت هم بايد به اين مهم توجه داشته باشد و از اينکه قدرتهاي سياسي-اجتماعي شکل نميگيرند، خرسند نباشد؛ چراکه در هنگامههاي تاريخي، همين گروهها هستند که بار سنگين سيلابهاي تعارضات اجتماعي را به دوش ميکشند و تعامل مدني قدرتورزي را امکانپذير ميکنند. به نظرم وظيفه پژوهشگران و روشنفکران است که اين پديده را واکاوي کنند تا بناي تاريخي باثباتي را براي فرزندانمان در آينده پيريزي کنيم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.