زوال سرمايه اجتماعي مرگ يا موتاسيون سلولي؟
احمد پورنجاتي.فعال سياسي
انسان اجتماعي، موجود عجيب و شگفتانگيزي است؛ هم ويژگيهاي يک ارگانيسم زنده را دارد، هم گاهی ناگهاني شبيه طبيعت بيجان، سرکش و غافلگيرکننده، همه حسابوکتابها را بههم ميريزد. ميبخشيد که براي طرح و واکاوي يک مسئله يا چالش يا زخم و آسيب اجتماعي و پيامدهاي استخوانخردکن آن، ناگزير شدهام اندکي به صحراي زيستشناسي سرک بکشم! البته شوربختي انکارنشدنی این است که براي نشاندادن بديهيترين واقعيتهاي پيشرو، براي هشداردادن درباره آتشي که شتابان و دامنگستر، موجوديت و هويت جمعي مردمان يک جامعه را نشانه رفته است، بهناچار دست به دامان تشبيه، تمثيل و کنايه ميشوم؛ اما چه باک! شايد با برانگيختن آن دو ويژگي بنيادين و مشترک در ذات انسان به مثابه يک موجود زنده، يعني خواست و تلاش براي بقاي خويش و تداوم خويش (نفس و نسل)، مغزها، دلها و دستان ياريگري از آستين همت و رمق اميدواري يک جامعه نيز به درآيد و براي بقا و تداوم موجوديت و هويت جمعي مردمان اين سرزمين، گامي پيش نهد. اين است که اين نوشته را از سلول، بافت و ارگانيسم آغاز کردهام. در يک پيمان نانوشته اما جدي و درخور اعتنا، همه سلولهاي ارگانيسم، در هر شکل و شمايل و نقش و کارکردي، در هر محفل يا جماعت و بافتي از اندامهاي کالبد زنده، نوعي وفاداري همدلانه براي پايش ارگانيسم را میتوان مشاهده کرد. پشتگرمي ارگانيسم براي ادامه زندگي به همين پيمان وفاداري همدلانه از سوي سلولها و بافتهاي گونهگون است؛ خواه در جغرافياي کالبد موجود زنده، در مناطق مرزي يا مرکزي، کورتکس مغزي يا تارهاي عضلاني، کويري يا جنگلي، استخواني يا قلبي-عروقي زندگي کنند. ارگانيسم، بدون سرمايه سلولي و بافتي، موجودي فانتزي، خيالي و بيبنياد است. حاشيهروي کافی است، بروم سر اصل مطلب؛ متن چالش، عين واقعيت تلخ! اين روزها سخنگفتن از «سرمايه اجتماعي»، چيزي شبيه ذکر مصيبت در فراق يک عزيز سفرکرده از جهان يا دستکم غمباري در بيماري و زخم ناسور خودي است. نگارنده را متهم به تيرهبيني و نوميدي نکنيد؛ برعکس، چون به تغيير و بهبود احوال اميدوارم، اينگونه بدون تعارف، تکلف و شفاف، از خطرها و پيامدهاي گريزناپذير يک «درد مشترک» سخن ميگويم؛ از «بلاي آوارشده بر سرمايه اجتماعي ارگانيسم جامعه خودمان»! کاش دستکم درباره چندوچون و قدوقواره اين درد مشترک، در فرايند «گفتوگویي ملي»، تفاهم ميکرديم. به همان تشبيه زيستشناسانه برميگردم و ميپرسم: براي سرمايه سلولي يک ارگانيسم چند وضعيت ميتوان متصور بود؟ گمان نميکنم پاسخ به اين پرسش، نياز چنداني به دانش تخصصي داشته باشد. پاسخ صاحب اين قلم، چهار وضعيت است: ۱- زيست طبيعي و رشد سرمايه سلولي، ۲- گرفتاري به بيماري و وقفه در رشد سرمايه سلولي، ۳- مرگ سرمايه سلولي و ۴- موتاسيون سرمايه سلولي (انواع سرطان). آيا غير از اينهاست؟ کدام وضعيت مطلوب است و کدام وضعيت، نامطلوب و نگرانکنندهتر؟ لابد پاسخ حاضر و آمادهاي داريد. وضعيت نخست، مطلوب است و وضعيت سوم، زنگ پايان زندگي است و بسي اندوهبار. سخن اين نوشته درباره وضعيت نخست نيست که در مطلوببودن آن، هيچ اختلافنظري نيست؛ اما درباره گزينه ديگر، حرفوحديث دارم. در مقياس يک فرد، به حق انتخاب خود فرد يا پزشک معالج او در ترجيح هريک از سه گزينه ديگر براي وضعيت نامطلوب و نگرانکننده، احترام ميگذارم. شايد براي کسي، مرگ سرمايه سلولي (وداع با دار فانی) آسانتر از موتاسيون يا وقفه رشد سلولي باشد. اجازه دهيد به ارگانيسم جامعه بازگردم و درباره بدترين وضعيت براي سرمايه اجتماعي، اندکي با تأمل و دورانديشي سخن بگويم. جاي بسي خرسندي است که در اين سالها، موضوع «سرمايه اجتماعي» و نگراني از آسيبهاي پيدرپي به آن، دستمايه گفتارها، نوشتارها و نقد و بررسيهاي کارشناسانه بوده است. تا اينجاي قضيه ميشود گفت که نگراني درباره سرمايه اجتماعي در جامعه ايران، يک قصهپردازي سياهنگرانه نيست؛ قولي است که کموبیش، صرفنظر از تفاوت ديدگاهها درباره علتها و پيامدها و اندازه و ابعادش، همه بر آن تأکید دارند. اما اين نوشته بر آن است که در سنجش وضعيت نامطلوب و نگرانکننده سرمايه اجتماعي، از ميان سه گزينهاي که اشاره شد، بدترين آن را نه «مرگ و زوال سرمايه اجتماعي»، بلکه «موتاسيون لجامگسيخته سرمايه اجتماعي» معرفي کند.
چه آمد بر سر گلبانگ بلبل؟! اگر حسرتخوردن برای گذشته را بيهودهترين خودآزاري يک فرد يا جامعه بدانيم، افسوس آرمانها و آرزوهاي بربادرفته، تحريفشده و آسيبديده يا پريشان و به حاشيه راندهشده، واکنشي طبيعي، گريزناپذير و عبرتآموز است که با همه تلخي و گزندگياش، حتي ميتواند نقشي انگيزنده و کنشگرانه براي دوباره برخاستن و از کژراهه بازگشتن و روشنايي خردمندانه را هدفگرفتن داشته باشد؛ البته به اين شرط که دچار بازسازي نوستالژيک و باستانگرايي شکلي، از آنگونه که در مرمت معماري ميراث فرهنگي رايج است، نشود. در جامعه ايران، صرفنظر از ريشهها و زمينههاي عيني (مادي و معنوي) و نيز جغرافياي تاريخي و عوامل بيروني و رخدادهاي خاص، در برههاي خاص و از همه آشکارتر، ذهنيت، احساسات و عواطف مشترک اکثريت قاطع مردمان اين سرزمين درباره «فقدان مشروعيت و نيز ناکارآمدي» رژيم شاه، بهگونهاي انفجاري به يک «احساس مشترک» رسيد. انگيزهاي براي واگرايي کامل از آن رژيم و تغيير انقلابي و بنيادين آن و البته به «درک مشترک» - هرچند ناقص و آغشته به مغالطه اشتراک لفظ، همچون داستان مشروطه- براي برساختن يک نظام کاملا متفاوت از نظر فرهنگي، سياسي، اقتصادي، اخلاقي و انساني. پديدهاي رهاورد بهشت آرزوهاي همه بشريت که هرچه خوبان همه دارند، يا حتي هنوز موفق نشدهاند کاملا داشته باشند، در آن نظام آرماني گل کند. اما چه شد و کجا رفت و چيست اکنون؟ چرا هم انقلابيهاي دوآتشه، هم پراگماتيستها، هم تجديدنظرطلبان و از همه نگرانکنندهتر اصلاحطلبان وفادار به آن آرمانها، همگان در ناخرسندي از وضع موجود، به تفاهم رسيدهاند؛ هرچند با قرائت متفاوت! موضوع اين نوشته واکاوي همهجانبه علتهاي دروني و بيروني، ذاتي و عرضي، حقيقي و اعتباري وضعيتي که در آن هستيم، نيست؛ دراينباره بهويژه از برههاي که به صفت «دوران اصلاحات» شناخته ميشود و دگرديسي ناهنجار و دهشتناک هشتسالي که از پي آن آمد، سخنها گفته و نظرها نوشته شده است.
وقتي از «سرمايه اجتماعي» حرف ميزنيم، از چه چیزی حرف ميزنيم؟ از يک دکان کوچک ميوهفروشي گرفته تا مدرسه، انجمن صنفي، حزب سياسي و يک گروه مرجع اجتماعي و البته يک نظام سياسي، همه و همه، موجوديت، رشد، گسترش و شکوفاييشان، بستگي ارگانيکی به بند ناف پايدار، کارآمدي و متصل به خزانه خون جاري در رگهاي مادري دارد که نام آن هرچه باشد، وصف آن «سرمايه اجتماعي» است. مشتريهاي ميوهفروشي، دانشآموزان مدرسه، اعضاي انجمن صنفي، اعضا و هواداران حزب، توجهکنندگان به نظر يک مرجع اجتماعي و تکتک شهروندان يک جامعه در تعامل با ساختار سياسي حاکم، «سرمايه اجتماعي» هريک از اين اندامها، ارگانها يا سيستمهاي اجتماعي هستند. بدون وجودداشتن يا همراهيکردن کنشگرانه و زيستمندانه سرمايه اجتماعي، کرکره همه اين دکانها يا پايين کشيده ميشود يا اگر هم چراغي روشن نگه دارند، پرندهای در آن حوالي پر نميزند؛ سوتوکور است، نه پخش موسيقي شاد و نه آهنگ قربانصدقه و زندهباد، هيچ افاقه نميکند بيرمقی و بیرونقي دکانها را. سرمايه اجتماعي، موجود نجيب اما قابليتداري است براي تبديلشدن به ضد سرمايه اجتماعي.
چرا موتاسيون سرمايه سلولي، خطرناکتر از مرگ آن است؟ ياخته مرده، اگرچه نشانهاي از فرسايش و آسيب در فرايند زيست موجود زنده است؛ اما اگر فراگير در کليت ارگانيسم نباشد يا به مرگ مغزي و ايست قلبي نينجامد، زندگي ادامه دارد؛ هرچند با سستي و نزاري و درد و سوزش. اگر مرگ ارگانيسم فرارسد که کار يکسره ميشود و خلاص! اما تراژدي خطرناک و بدون چشمانداز روشن، بهگاه موتاسيون سرمايه سلولي رخ ميدهد؛ سرطان سرمايه اجتماعي، خواه در يک نهاد اجتماعي (بخوانيد نهاد مدني، حزب، جماعت و ...) يا در کليت ارگانيسم جامعه، هيچ چشماندازي جز متاستاز و زوال همراه با تخريب، اغتشاش، ونداليسم و هرچه بادا باد ندارد. سرمايه اجتماعي اگر دچار بياعتمادي، واگرايي، احساس بيکفايتي ارگانيسم شود، نخست با وادادگي و تنبلي سلولي واکنش نشان ميدهد، سپس با سربههوايي و دست آخر چهبسا وارد عرصه جهش مهارگسيخته و سرطاني ميشود. ياختهاي که بخشي از بار تداوم زندگي ارگانيسم را بر عهده داشت، ميشود نيروي عصيانگر، احساساتي، خشمگين و مهاجم که به تدريج همه اندامهاي حساس ارگانيسم را نيز يارکشي و درگير ميکند.
مهمترين عامل زوال و بهويژه «موتاسيون سرمايه اجتماعي» چيست؟ پاسخ خيلي سرراست و چندکلمهاي دارد؛ زوال اعتماد و در نتيجه احساس گولخوردگي! نميگويم همه برداشتها و تعميمدادنهاي ذهني و دلالتیابيهاي بخشي از افکار عمومي درباره «رکبخوردن» از سادهباوري و اعتماد به سياستها و ادعاها، راست و درست و بيخدشه است؛ اما تا نباشد چيزکي، مردم نگويند چيزها! يادمان باشد که پايش سرمايه اجتماعي، با عزيزم گفتن و خواهش فراموشکردن آنچه موجب زوال بياعتمادي شده و ميشود، امکانپذير نيست. هيچ دارويي شفابخشتر از صداقت و ابراز پوزش و پذيرش پيامدهاي خطاي لاپوشاني و جبران بيملاحظه آسيبهاي واردشده به سرمايه اجتماعي رنجور و آماده زوال يا موتاسيون نيست. آيا ديگر دير شده است؟ پاسخ اين قلم منفي ست. هيچگاه دير نيست؛ بهويژه که ملت ايران نشان دادهاند موجوديت و عزت و پايش هويت ملي و سرزمينيشان را تا پاي جان، ايستادهاند؛ با وجود همه نامهربانيها و ناکارآمديها.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.