پيامدهاي افزايش تنش ايران و آمريكا
فريدون مجلسي.تحليلگر روابط بينالملل
چالش ايران و آمريكا که با اشغال سفارت اين کشور پس از پيروزي انقلاب آغاز شد، فضاي شعارهاي نمادين و پيوسته را مساعد کرده است. اتفاقاتي به اين خصومت دامن زد و در چهار دهه گذشته از شدت آن نکاست. ايران در واقع از همان دوران، متحمل انواع تحريمها و محدوديتهاي تجاري و روابط صنعتي و تکنولوژيک بوده است. غرب نيز کموبيش در کنار آمريكا بوده و چند نوبت اشغال سفارتخانههاي اروپايي بر بياعتمادي متقابل افزود. عنصر اصلي در اين مخاصمه طولاني، احساس همبستگي و همدردي گسترده انقلابيون ایران با مردم فلسطين است که در قرن گذشته، حتي پيش از پديداري اسرائيل، خانه و کاشانه خود را از دست داده و اکنون نسلهايي از آنها در اردوگاههاي آوارگان به دنيا آمده و در همانجا زيسته و مردهاند. زماني کشورهاي عرب در جبههاي واحد با آنان ابراز همدردي و وحدت ميکردند و در راه حقوق مردم فلسطين در سه رویارویی بزرگ، با اسرائيل وارد جنگ شدند. در آخرين جنگ در سال 1973، مصر به پيروزي نسبي دست يافت؛ اما براي استرداد دهها هزار اسير جنگي و پاياندادن به خصومت پرهزينه طولاني که فرصت توسعه اقتصادي و اجتماعي را از مصر دريغ کرده بود، به قرارداد صلح کمپديويد تن داد و سراسر سينا را مسترد کرد. اردن نيز از سرزمينهاي فلسطيني غرب رود اردن که تحت مديريت آن کشور بود، صرفنظر کرد و آن سرزمينها و نوار غزه در ساحل مديترانه براي تشکيل دولت فلسطين باقي ماند. پيروزي انقلاب اسلامي زماني رخ داد که بخشي از نيروهاي انقلابي ايران، از سالهای پيش، با چريکهاي فلسطيني روابط آموزشي و صميمانهاي برقرار کرده بودند. در چنين شرايطي، دولت مصر، شاه بيمار ايران را پناه داده بود. اين اقدام، انقلابيون را بهشدت رنجاند. ايران حامي اصلي نيروهاي رزمنده فلسطيني و خواهان ناکامي اسرائيل شد. در مقابل، آمريكا نقش قيم و حافظ منافع و موجوديت اسرائيل را بر عهده گرفت. اين مواضع متناقض، ايران و آمريكا را عملا مقابل يکديگر قرار داد. با گذشت زمان و تکرار برخي مواضع در سالهاي دهه 80، بر شدت دشمني متقابل افزوده شد. قضيه هنگامي جديتر شد که ايران انرژي بيشتري را صرف توسعه فني و توانمندي خود در زمينه هستهاي کرد؛ البته اين اقدام مانند بسياري از کشورهاي ديگر، از حقوق متعارف ايران بود؛ اما با توجه به اينکه ايران عضو کنوانسيون جهانيNPT، يعني پيمان منع گسترش سلاحهاي هستهاي بود و موظف بود همه اقدامات خود را با آگاهي و زير نظر آن آژانس بينالمللي انرژي اتمي انجام دهد، اقداماتي که در سايت نطنز انجام شده بود، چالشبرانگيز شد. مضافا اينکه در اراک نيز رآکتور اتمي با سيستم خنککننده آب سنگين راهاندازی شده بود که از اورانيوم مصرفي آن پلوتونيوم به دست ميآمد و غرب ادعا ميکرد ايران ميخواهد آن را در توليد بمب هستهاي به کار گيرد. در این بین، تأسيسات گسترده غنيسازي اورانيوم نيز در فردو ساخته شد و مسائلي نيز بهعنوان مطالعات ادعايي در سايت صنايع نظامي پارچين در آژانس انرژي اتمي مطرح شده بود. شعارهاي محمود احمدينژاد درباره اسرائيل و انکار هولوکاست، اين توهم را براي مقامات آمريكايي و غربي پيش آورده بود که ايران براي نيل به هدف اعلامي احمدينژاد، مشغول ساختن بمب هستهاي است. ماحصل اين فضا، شش قطعنامه تحريمي سنگين شوراي امنيت بود و نتيجه آن را مخاطبان «شرق» در اين سالها در تحليلهاي مختلف اين روزنامه خواندهاند. شرايط دشوار ناشي از آن قطعنامهها که ميتوانست به درگيريهاي جدي بينالمللي منجر شود، ايران و شش کشور بزرگ جهاني را به سمت مذاکراتي طولاني سوق داد که به برنامه جامع اقدام مشترک مشهور به برجام منجر شد؛ اما برخي که برجام را به سود منافع ايران تشخيص نداده بودند، بناي مخالفت با آن را گذشتند و در زمانهاي حساس، با ابراز مخالفت و انجام اقداماتي، آن را ناکام گذاشتند. اين روند را ميتوان موفقيت نيروهاي اصولگرا در تداوم تنش با آمريكا و تشديد روابط خصمانه آمريكا و غرب با ايران تلقي کرد. آمريكا و اسرائيل اکنون به بهانه اينکه اگر برجام مانع ساخت بمب هستهاي ايران شد، تهديد همچنان باقي است، با روي کار آمدن ترامپ و با تشکيل اتحاد سهگانه آمريكا، اسرائيل و عربستان، به اين رقابت و جنگ سرد رنگ جديتري دادهاند. در يمن، حوثيها که با مواضعي شبيه برخي طيفها در ايران روي کار آمده بودند، با حمله عربستان مواجه شدند که آنها را تهديدی جدي براي حياط خلوت سعوديها ميدانستند؛ جنگ پنجسالهاي که هنوز ادامه دارد. از سوي ديگر، عربستان که پس از فروپاشي دولت بعثي در عراق، نگران نفوذ بيشتر جمهوري اسلامي در آن کشور اکثرا شيعه بود، با بسيج نيروهايي سلفي و تجهيز آنان زير نام داعش، جنگي نيابتي را عليه دولتهاي عراق و سوريه سامان داد. عربستان پيش از اين نيز با همدستي پاکستان، نيروهايي سلفي را با نام طالبان و القاعده، در افغانستان و در خصومت با ايران تشکيل داده بود. پيچيدگيهاي انساني و اعتقادي موجب شد هم طالبان و القاعده و هم داعش، با ترويج عقايد و احساسات بيگانهستيزانه، به منافع غرب و آمريكا در پاريس، لندن و در فاجعه 11 سپتامبر 2001 در آمريكا حمله کنند. اين پيچيدگي در مواردي دشمن مشترکي را در مقابل ايران و آمريكا قرار داده بود که ميتوانست زمينههاي همکاري امنيتي مناسبي را فراهم کند؛ اما شرايط تنش، مانع همکاري امنيتي شد، ولي دو طرف بهطور جداگانه با حمله به دشمن مشترک از رفع خطر آنان منتفع ميشدند. در شرايطي که شکستهاي داعش، بهویژه تحت فرماندهي سپهبد شهيد قاسم سليماني، تحقق يافت و ممکن بود فرصتي براي کاهش خصومت تلقي شود، از آنجا که مباني اصلي مجادله باقي بود، دولت ترامپ به مقابله با نيروهاي حمايتشده از سوی ايران در جبهههاي سوريه، عراق و يمن ادامه داد. تا پيش از آن، احساس نياز به اقدامات ضدداعش نيروهاي قدس مانع گشودن جبهه تازهاي در ستيز با جمهوري اسلامي ميشد و خصومت طرفين رنگ جنگ سرد داشت؛ اما در سال 98 چندين حادثه از سردي آن جنگ ديرين کاسته و بر داغي آن افزود. چند سال پيش پهپاد ساقطشده آمريكايي که شايد آن را اتفاقي تلقي کرده بودند، الگويي شد براي صنايع توليد پهپاد در ايران. در سال گذشته، آمريكاييها شايد با خيال آسوده پهپاد پيشرفتهاي را به ساحل ايران در درياي عمان اعزام کرده بودند که هدف دفاع موشکي ايران قرار گرفت و ساقط شد. نفتکش ايراني به بهانهاي در جبلالطارق از سوی بريتانيا توقيف شد و در همان زمان، نيروهاي ايراني نفتکش انگليسي را توقيف کردند که منجر به آزادي هر دو نفتکش شد. نفتکشهاي بيگانه در بندر فجيره مورد اصابت بمب و موشک ناشناس قرار گرفتند که غرب تلاش کرد آن را به حساب جمهوري اسلامي بگذارد. به نفتکش ديگري هنگام حضور نخستوزير ژاپن در ايران، موشک اصابت کرد و سپس يک نفتکش ايراني در درياي سرخ محل اصابت قرار گرفت. حمله به پالايشگاه آرامکو در عربستان و گرفتن انگشت اتهام به سوي ايران، شرايط را خطير کرد. حرارت درگيري هنگامي به نقطه اوج رسيد که به يک پايگاه هوايي آمريكا در عراق حمله شد و اعلام کردند يک پيمانکار نظامي آمريكايي کشته شده و آن را به حساب حشدالشعبي و ايران گذاشتند؛ به اين بهانه، با حمله پهپاد در فرودگاه بغداد، سردار سليماني و ابومهدي المهندس فرمانده حشدالشعبي را شهيد کردند. بالطبع اين حمله نيز بيپاسخ نماند؛ سپاه پاسداران براي انتقام و نشاندادن دقت نشانهگيري خود، پايگاه عينالاسد را موشکباران کرد. با وجود اعلام حمله و گريز پرسنل، تا جايي که اعلام شده است، 65 نفر از نيروهاي آمريكايي دچار درجاتي از موجزدگي و تکان مغزي شدهاند. در اين ميان، حوادث ناخواستهای نيز بر شدت خصومتها افزوده است. هنوز چند روزي از مراسم تشييع و تدفين سردار سليماني نگذشته بود که در شرايط حادي که پدافند هوايي ايران در انتظار حمله انتقامي عينالاسد بود، هواپيماي اوکرايني حامل گروهي از نخبگان دانشگاهي ايراني که براي تعطيلات سال نو مسيحي به ايران آمده و در حال مراجعت بودند، هدف قرار گرفت و مصيبت ملي بزرگي به بار آورد. اکنون مجادلات بر سر این موضوع، اوکراين را نيز در صف متخاصمان قرار داده و روابط با کانادا را نيز سردتر کرده است. در چنين شرايطي، تحريم نفتي، پتروشيمي و...، روزانه 150 ميليون دلار به ايران خسارت مستقيم ميزند و درعینحال، دسترسينداشتن به نظامي بانکي، تجارت خارجي را در انزوا قرار داده است. سهم ايران يک درصد خشکيهاي جهان و يک درصد جمعيت جهان و سهم و نقش اقتصادي ايران سهدهم درصد جهان است؛ اما سهم قدرت دفاعي و نظامي کشور بسيار بيش از آن يک درصد است. با اين امتياز شايد زمان آن رسيده باشد که سران قوم، شرايطي ديپلماتيک را براي حلوفصل مسائل و رفع بحرانها فراهم کنند؛ خاصه در زماني که طرح گستاخانه معامله قرن ترامپ و نتانياهو، برخي کشورهاي عرب و اسلامي را گرد هم آورده و در جبههاي مشترک قرار داده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.