جای خالی اعتماد و مشارکتطلبی
حامد طبيبي.دانشآموخته مدیریت اجرائی
رویدادهای تلخ سال 98؛ کلیدواژهای پربسامد که بارها و بارها از آغازین روزهای بهار تا روزهای پایانی سال، از زبان گروههای مختلف اجتماعی شنیده شد. اکنون و در آستانه سال نو، نگرانی از تداوم وقایع مشابه در سال و سالهای پیشرو، فضایی پرابهام را مقابل دیدگان قرار میدهد. آسیبشناسی آنچه در قامت «اَبَر بحرانها» در ایران در آستانه 1400 تجلی یافته، به شکل ابتدایی و مختصر از سوی برخی صاحبنظران حداقل در ابعاد نظری انجام شده؛ اما فقدان انسجام در پیگیری و نبود چارهجویی اجرائی، امید به حل آنها را مبهم مینمایاند. نگارنده در یادداشت سالنامه سال گذشته «شرق» با عنوان «حل سیستمی مسئله ایران» پیشنهادهایی ذیل مفهوم «رویکرد سیستمی» براساس منابع علمی-کاربردی امتحانپسداده در کشورهای درحالتوسعه ارائه کرد که شیب تند بازتولید ناکارآمدی در عرصه مدیریت کشور در سال 98، عملا مجالی برای بسط آنان باقی نگذاشت؛ اما صرفنظر از بررسی چرایی قرارداشتن در این نقطه که سؤال مشترک ایرانیان و ایرانپژوهان در سایر کشورهاست، آنچه در رخدادهای سال جاری بیش از پیش خودنمایی کرد، چالش «تردید افکار عمومی» درباره علل و عوامل رویدادها و بازنمایی آن در رسانهها به نقل از مسئولان دستگاههای مختلف است. انکار اشکالات واقعی، دگرگوننمایی سلسله علل و عوامل و کتمان اصل ماجرا در بین برخی مدیران که مسئول یک بخش مشخص دچار بحران هستند، فضایی ایجاد کرده که در آن، حتی افرادی که بنای رعایت اصل مسئولیتپذیری و صداقت با جامعه را دارند، از سوی مردم با جمله احتمالا «کاسهای زیر نیمکاسه» مخفی کرده، بدرقه میشوند. این آسیب جدی به سرمایه اجتماعی، زیرشاخههایی دارد که یکی از آنها «اعتماد عموم» است؛ اما برای پرداختن به این موضوع، یک نوع مدلسازی در حوصله این یادداشت، به ایجاد تصویر ذهنی مطلوب در مخاطبان کمک خواهد کرد. اگر یک کشور، مدلی بزرگتر از یک سازمان فرض شود، شاید بتوان با شبیهسازی سازوکار اداره سازمان، نسخه توسعهیافتهتر آن را برای بررسی رویدادهای پیدا و پنهان یک کشور، مدل کرد. بهرهگیری کارا از مجموعه دانش، فناوری، سرمایه انسانی، روشهای بهبود عملکرد، توسعه فردی و مؤلفههای اثربخش بر پیکر کاملا زندهای به نام سازمان، ذیل تابلویی به نام راهبرد (strategy) و البته با درنظرداشتن نقشه راه اجرای آن (road map)، دستیابی به موفقیت و زدن اهداف راهبرد برای جزء و کل سامانه را امکانپذیر میکند. سالهاست مدیریت نوین، به دهها شاخه و زیرشاخه تقسیم شده و خبرگان هریک، ذرهبین خود را روی عوامل مؤثر بر آن شاخه گرفتهاند تا هر روز از دستاوردی تازه در دنیای جذاب و طاقتفرسای رقابتهای کسبوکار رونمایی کنند. سازمانها براساس وظیفه اصلی خود بر تولید یا خدمات تمرکز کرده و برندها از دل این رفتوبرگشتهاست که متولد میشوند. در بین این مؤلفهها، رفتار سازمانی و مدیریت منابع انسانی، بیش از سایرین بر نحوه مواجهه با انسان گاهی پیشبینیناپذیر در سازمان، متمرکز شدهاند. «اعتماد سازمانی» organizational trust و روشهای آزمودهشده ایجاد ساختارمند آن، یکی از راههای ایجاد رضایتمندی در کارکنان است که نتیجه آن، به کارآمدی نظام بهبود عملکرد درونسازمان کمک شایانی میکند و به احتمال زیاد در بخش تولید یا خدمات، سودآوری و رضایتمندی برای مشتریان را در پی خواهد داشت. اعتماد سازمانی را «احساس اطمینان کارکنان به سودمندی و ثبات رفتار و اظهارات مدیران سازمان هنگام مواجهه با شرایط ناپایدار و مخاطرهآمیز» تعریف میکنند یا «اعتقاد و اطمینانی که کارکنان هم به مدیران و هم به سازمان و اهداف سازمانی دارند و اینکه فعالیتهای سازمانی مدیران در راستای منافع کارکنان و سازمان است». برخی از خبرگان نیز آن را حاصل اطمینان و اعتقاد متداول به توانایی و شایستگی مدیران سازمان میدانند که از نظرات متداول کارکنان درباره قابلیت اطمینان افراد و سازمان تشکیل شده است. حالا از موج اول و دوم سیل در فروردینماه که 25 استان کشور را به شکل کلی و جزئی درگیر سیل کرد، از شیوه منحصربهفرد اعلام افزایش بهای بنزین و اعتراضهای ناشی از شوک واردشده به طبقات مختلف اجتماعی بهویژه اقشار کمتر برخوردار که با چندگانگی در اعلام کشتهشدگان، مجروحان و بازداشتیها به یک مسئله ملی مبدل شد تا اتفاق دردناک سقوط بویینگ هواپیمایی اوکراین در خط تهران- کییف و نحوه عملکرد بخشهای مسئول در مواجهه با افکار عمومی داخلی و خارجی و سرانجام شیوع کروناویروس در بهمنماه سال 98 که با همین آسیب بیتوجهی به جامعه شبکهای و برد رسانههای اجتماعی دستبهگریبان است، میتوان صدر تا ذیل هریک را با مؤلفههای اعتماد سازمانی البته در مقیاس ایران سنجید. اینها تازه حوادث ناشی از تداوم و چارهجویینکردن برای اَبَر بحرانهاست. تصمیمهای کلی و سرنوشتساز دیگری هم وجود داشته که نه در قالب یک بحران فیزیکی بلکه در زیرگروه خطاهای نرمافزاری دستهبندی شده و در اجزای مختلف سیستم اداره کشور، قابل رصد و ارزیابی است. بیتصمیمی در مقابل رفتارهای خارجی و تنگشدن روزبهروز حلقه تحریمها که از اقلام صادراتی تا شیوههای حمل و سهم بازار در بازارهای صادراتی ایران را هدف گرفته، یکی از این چالشهاست که در فقدان عنصر اعتماد و به مشارکت طلبیدهشدن فعالان اقتصادی و اجزای دیپلماسی، قابل مدیریت نیست. تعدد مراکز تصمیمگیر در موضوع لوایح چهارگانه پیشنهادی دولت برای خروج ایران از لیست سیاه گروه اقدام مالی موسوم به FATF وقتی با رفتار دوگانه یک جریان سیاسی و حتی یک فرد مسئول در دولت قبل مواجه میشود، میتواند به موضوعی اعتمادسوز بدل شود. فراکسیونی که با امید به اصلاح و با رأی بدنه حامی یک تفکر یعنی اصلاح تدریجی شکل میگیرد، اما به هر دلیل قادر به اصلاح چرخه ناکارآمدی قانونگذاری و نظارت در پارلمان نیست، داشتههای یک جریان را آسیبزا میکند. لایحه بودجهای که بدون درنظرگرفتن ضوابط بدیهی در بخش درآمدی، تدوین شده و برای نخستینبار کلیات آن هم رد شد، نتیجه بهمشارکتنطلبیدن اجزای کارشناسی سیستم است که هنوز در بدنه دستگاهها، خوشبختانه حضور دارند و جلای وطن نکردهاند. دو بال اعتمادسازی و مشارکت اجزای مختلف جامعه در اداره کشور، امروز آسیب دیدهاند و این آسیب میرود تا مسیر بیتصمیمی در دستگاههای مختلف را نهادینه کند. بهزاد ابوالعلایی در کتاب «کلینیک مدیریت منابع انسانی»، اشاراتی دقیق به این دو مفهوم دارد. یک بار ذیل مبحث «ارتقای عملکرد و بهبود رفتار کارکنان» مینویسد: «مدیریت عملکرد، فرایندی منظم و مبتنی بر اطلاعات است که به مدیران کمک میکند کارکنان خود را در مسیر تحقق اهداف و اجرای برنامهها و ایفای موفق و مطلوب مأموریتها و مسئولیتهای محوله بهخوبی مدیریت کنند. به کارکنان بازخورد داده شود و کارکنان برای عملکردها و رفتارهای مطلوب، تقویت و تشویق شوند». حال جای یک پرسش خالی است؛ چه تعداد از ایرانیان دقیقا برای مشارکت ذیل یک راهبرد همهجانبه دعوت به مشارکت شده و وظایف آنان به دقت و با جزئیات در هر جایگاه اقتصادی، فرهنگی، اجتماعی، ورزشی و سیاسی که قرار دارند، احصا شده است؟ احتمالا برخی، شرایط عجیب تحریمهای بیسابقه ترامپ و خروج او از برجام را در شرایط امروز ایران، بیتأثیر نمیدانند. درباره آنچه به مرحله بیرونرفتن ایالات متحده از جمع شش کشور طرف توافق هستهای با ایران انجامید، روایاتی گفته شده و ناگفتههایی نیز باقی است؛ اما در همین شرایط موجود آیا میتوان وضعیت را بسیار بهتر از آنچه در حال انجام است، مدیریت کرد؟ ابوالعلایی در جای دیگری از همان کتاب به نظرسنجی مؤسسه گالوپ برای کشف عوامل مؤثر بر انگیزه و اشتیاق کاری کارکنان ارجاع میدهد که به نتیجهای جالب رسیده است: «وقتی کارکنان، با سازمان و مدیرانشان ارتباطات عمیق انسانی داشته باشند، در هنگام تصمیمگیریها فقط از منطق حسابگرانه اقتصادی پیروی نمیکنند بلکه تا حدودی هم براساس هیجانات مثبت عمل میکنند و این امکان وجود دارد برای موفقت سازمان و تأمین رضایت مافوق، فراتر از وظیفه مقرر کار و فداکاری کنند و خود را به آب و آتش بزنند». جای واژه کارکنان را با شهروندان ایران عوض کنیم؛ براساس همین روشهای مدیریتی موجود که در اجزای سیستم هم میتوان وفاداران به آن را یافت و به کار گرفت، حتما میتوان با دو برنامه پنجساله، شرایط ایران امروز را تغییر داد، به شرطی که اراده لازم در همه ارکان تصمیمگیری وجود داشته باشد و دو عنصر اعتماد و مشارکتطلبی، به بایگانی سپرده نشده باشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.