|

پست‌مدرنيسم و شبه‌دانش‌ورزى

محمدرضا توكلي‌صابري.نويسنده و مترجم كتاب‌هاى پزشكى و علمى

اين مزخرفات پست‌مدرنيسم را به من نگوييد. حقيقت وجود دارد، حقيقت وجود دارد، آنچه را شما مى‌خواهيد يا احساس مى‌كنيد يا نياز داريد، حقيقت را تغيير نخواهد داد، همان‌طور كه يك آسمان‌خراش را واژگون نخواهد كرد. حقيقت وجود دارد. اعتقاد هم وجود دارد. يك قاطر را اسب نر نناميد.

كارول پلوم اوسى، نويسنده آمريكايى

پست‌مدرنيسم يك ديدگاه فلسفى است كه نظرش نسبت به دانشورزى (science) اين است كه دانشورزى چيزى جز يك گفتمان نيست و بنابراين رابطه خاص و ممتازى را نسبت به واقعيت ندارد. به نظر پست‌مدرنيست‌ها دانشورزى يك سازه (construct) اجتماعى است. سازه يك گزاره آزمون‌ناپذير از يك‌سرى مشاهدات است. آنها دانشورزى را همانند اسطوره‌ها و نظام‌هاى اعتقادى و ايمانى مى‌دانند كه انحصار حقيقت را به همان اندازه آنها در دست دارد و نه جست‌وجوى موفقيت‌آميز براى يافتن حقيقت عينى. تا جايى كه اين اسطوره‌ها و اين نظام‌هاى اعتقادى براى شخص مفهوم هستند، مهم نيست كه واقعيت دارند يا ندارند. كسان زيادى در اين طيف قرار دارند: ساخت‌شكنان (deconstructionists) فرانسوى، ماركسيست‌هاى قديمى، افراد لاييك دنبال معنويات، طرفداران عرفان‌هاى كاذب و افراد ضد علم و تكنولوژى. پست‌مدرنيست‌هایى همچون ميشل فوكو، ژاك دريدا، ژان فرانسوا ليوتار، ديويد بلور، ريچارد رورتى و استانلى فيش همگى به نحوى با نوشته‌هاى خردستيزانه و پرايهام خود كه بيشتر لفاظى‌ها و پرگویى‌هاى ادبى است، سعى كرده‌اند روشن‌انديشى و منطق‌گرايى را به دور اندازند. ميشل فوكو معتقد است چيزى به نام حقيقت دانشورزانه (scientific fact) وجود ندارد، زيرا حقيقت انعكاسى از قدرت اجتماعى-اقتصادى و سياسى محلى است. فوكو مى‌گويد: «حقيقت را بايد به عنوان يك سيستم شيوه‌هاى منظم براى توليد، تنظيم، پخش، گردش و عمليات گزاره‌ها دانست». اين ديدگاه به كلى برخلاف تعريف دانشورزان و عقل سليم است كه معتقدند حقيقت عبارت است از توصيف دقيق و مستقل واقعيت‌ها بدون ارتباط با ناظر. زبان فرانسه يك زبان ادبى است و نويسندگان بزرگى آثار خود را به اين زبان نوشته‌اند. اين زبان مانند زبان فارسى براى بيان تعبيرات شاعرانه زبان مناسبى است. اين زبان مانند زبان انگليسى زبان دانشورزانه نيست. به همين جهت بيشتر فيلسوفان پست‌مدرن فرانسوى هستند. فلسفه پست‌مدرن بيشتر ادبيات است تا فلسفه. ديدگاه پست‌مدرنيستى وجود چيزى به نام حقيقت را انكار مى‌كند: چه تاريخى، اخلاقى يا غير آن. انكار مى‌كند كه حقيقت مستقل از چشم‌انداز و علائق ما وجود دارد. به نظر پست‌مدرنيست‌ها استفاده از دانشورزى براى تعيين روش‌هاى بى‌خطر و اثربخش پزشكى كار درستى نيست چون باعث منع روش‌هاى ديگر پزشكى مى‌شود كه در فرهنگ‌هاى ديگر معمول است. آنها مى‌گويند كه همه عقايد و ايده‌ها را مى‌توان قصه‌گويى ذهنى انسان‌ها دانست كه گفتمانى است كه فرهنگ و جانبدارى در آن غالب است و هيچ رابطه‌اى با واقعيت ندارد. روش علمى وجود ندارد و همه پژوهش‌هاى علمى روايت‌هاى فرهنگى است. اين ديدگاه غلطى است. روش‌هاى پزشكى قبايل سرخپوست آمريكا يا آفريقا هيچ‌گاه به اندازه روش‌هاى پزشكى نوين نيست و دو روايت متفاوت و نابرابر هستند. روش‌هاى پزشكى نوين زندگى‌بخش هستند. روش‌هاى پزشكى اين قبايل اين‌چنين نيستند. آنهايى كه فكر مى‌كنند حقيقت نسبى است و اگر كسى فكر كند كه پاراپسيكولوژى يا احكام نجوم (آسترولوژى) حقيقت دارد، پس در جهان او واقعيت پيدا مى‌كند و مناسب حال او است و اينكه اعتقاد ساختار واقعيت را تعيين مى‌كند، بسيار در اشتباه هستند. حقيقت جدا و مستقل از اعتقاد است. زمين كروى است و به دور خورشيد مى‌چرخد، ميكروب‌ها وجود دارند، جاذبه وجود دارد و موجودات زنده از واحدهايى به نام سلول تشكيل يافته‌اند. هركسى كه فكر مي‌كند كه قوانين فيزيك فقط قراردادهاى اجتماعى هستند، پيشنهاد مى‌كنم كه از اين قراردادهاى اجتماعى تخلف كند و از پنجره منزل خانه‌اش خود را به پايين بيفكند. قول مى‌دهم كه در هركجاى دنيا باشد، در زير پنجره منتظر ديدن حاصل تخطى از اين قرارداد اجتماعى خواهم بود! فلاسفه علم خطاهاى اين ديدگاه را كاملا آشكار كرده‌اند، ولى هنوز در بعضى علوم انسانى آن را درنيافته‌اند. اين ديدگاه پست‌مدرنيسم، كه اكنون در ايران فلسفه مد روز شده است، براى رد يافته‌هاى دانشورزانه‌اى است كه آنها را به خاطر دلايل اعتقادى يا ايدئولوژيك نمى‌پسندند و معمولا توسط طرفداران معارف اعتقادى و مكاتب فلسفى گوناگون ابراز مى‌شود. انتقاد آنها از دانشورزى در واقع انتقاد از صاحبان و به‌كاربرندگان دانشورزى است و نه خود دانشورزى. استفاده از اسيران براى آزمايش‌هاى پزشكى خطرناك و غيراخلاقى يا افكندن بمب اتمى بر شهرهاى ژاپن، ربطى به خود دانشورزى ندارد. سياست‌مداران جهت، سياست و كاربرد دانشورزى را تعيين می‌كنند، اما هيچ‌گاه نمى‌توانند در چگونگى نظريه‌ها و فرضيه‌ها دخالت يا حاصل آنها را تعيين كنند. دانشورزى يك فعاليت دموكراتيك است كه در جوامع دموكراتيك رشد مى‌كند. دانشورزى به نژاد، فرهنگ و مذهب خاصى وابسته نيست، چون حاصل عقل جمعى بشريت در طول تاريخ است. هركسى مى‌تواند نظريه‌اى در مورد جهان طبيعى ارائه كند و در طول تاريخ بسيارى افراد چنين كرده‌اند، اما فقط روش دانشورزانه درستى يا نادرستى آن را تعيين مى‌كند. دانشورزى حاصل كوشش انسان‌ها در فرهنگ‌هاى مختلف در طول زمان است. فرق بين دانشورزى با ادبيات يا جامعه‌شناسى روشى است كه اين معارف براى كشف حقيقت به كار مى‌برند. روش دانشورزان بر اساس مشاهده و آزمايش، تأييد يا ابطال گزاره‌هاى دانشورزانه است. اين روش ابزار نيرومندى است كه درستى و صحت هر نظريه و فرضيه دانشورز را به‌وضوح و آسانى تعيين مي‌كند. يك اديب يا جامعه‌شناس چنين ابزار مهمى را در اختيار ندارد. دانشورزان معتقدند كه علم جهان‌شمول و فاقد ارزش‌گذارى است. قوانين آن هم در همه‌جاى جهان، فارغ از دين و ايدئولوژى دانشورز، جريان دارد، زيرا جهان طبيعى واقعى است و براساس اين قوانين اداره مي‌شود. اين قوانين جهان را آن‌طوركه هست توصيف مى‌كند، نه آن‌طوركه بايد باشد. البته پست‌مدرنيست‌ها آن‌قدر نادان نيستند كه جهان واقعى را انكار كنند يا دانشورزان تأثير فرهنگ را بر دانشورزى انكار كنند. فرهنگ يك ملت تعيين‌كننده نوع پژوهش‌هاى مورد نياز آن كشور است؛ اما دانشورزى به‌طور خستگى‌ناپذيرى به يافتن حقيقت عينى نزديك‌تر مى‌شود كه بعضى از جامعه‌شناسان و فلاسفه پست‌مدرنيست آن را انكار مى‌كنند. موفقيت چشمگير دانشورزى در توضيح جهان و مهم‌تر از آن ايجاد فناورى‌هاى باورنكردنى نشان مى‌دهد دانشورزان روزبه‌روز درباره عالم چيزهاى بيشترى ياد مى‌گيرند. هزاران اختراع و اكتشاف دانشورزان نشانه شناخت بيشتر طبيعت است. هنگامى كه نظريه‌هاى دانشورزان با اين اختراعات و اكتشافات تأييد مى‌شود، اين نظريه‌ها به «حقيقت» تبديل مى‌شوند، مانند اين حقيقت كه زمين گرد است و به دور خورشيد مى‌چرخد يا حيات در حدود 3.5 ميليارد سال پيش از اين روى زمين ظاهر شد. يكى از توليدكنندگان فلسفه پست‌مدرنيسم توماس كوهن آمريكايى است كه كتاب ساختار انقلاب‌هاى علمى را در سال ١٩۶٢ نوشت و عامل بسيارى از مغالطه‌هاى پست‌مدرنيستى است. در اين كتاب كوهن اصطلاح مدل‌واره (paradigm) را به كار برد. مدل‌واره عبارت از مدلى است كه بيشتر جامعه دانشورزان، اما نه همه آنها، آن را پذيرفته‌اند. اين مدل‌واره براى توصيف و تفسير پديده‌هاى استنباط و استنتاج‌شده، در گذشته يا حال، ايجاد شده است و هدف آن ايجاد مجموعه‌اى از معارف آزمون‌پذير است كه قابل تأييد يا رد و ابطال است. حرف اساسى كوهن اين بود كه ايده‌ها و نظريه‌هاى جديد در دانشورزى از روش‌شناسى جدى دانشورزى ناشى نمى‌شود، بلكه يك محصول فرعى جامعه‌شناسى و علاقه دانشورزانه است. دانشورزان در دوران «عادى» دانشورزى، به‌تدريج نظريه‌هاى موجود را تغيير مى‌دهند. آنها در يك چارچوب نظرى كار مى‌كنند كه كوهن آن را پارادايم يا مدل‌واره ناميد. يكى از مثال‌هاى مشهور كوهن درباره تغيير ديدگاه انسان از نظريه زمين مركزى بطلميوس به نظريه خورشيدمركزى كوپرنيك است. كوهن مى‌گفت مدل‌واره بطلميوس به همان خوبى مدل‌واره كوپرنيك در زمان ارائه آن بود. اين «تغيير مدل‌واره» فقط به دلايل فرهنگى رخ داد و به اين علت بود كه كوپرنيك قول داده بود سيستم عالى‌ترى از نظريه او بيرون خواهد آمد. كوهن معتقد بود مدل‌واره در دانشورزى براى مدتى نسبتا پايدار است، ولى ممكن است به دلايل مختلفى ناگهان به مدل‌واره جديدى تغيير پيدا كند. مدارك، شواهد و نظريه‌ها را فقط در درون هر مدل‌واره و نه در بين مدل‌واره‌ها، مى‌توان ارزشيابى كرد. دو انتقاد به ديدگاه پست‌مدرنيست‌ها درباره دانشورزى وارد شده است. يكى اينكه نمى‌توان پيشرفت علمى را فقط به دو گونه تغييرات تدريجى در درون يك مدل‌واره و تغيير ناگهانى مدل‌واره تقسيم كرد و اين يك دوگانگى كاذب است. بعضى كشف‌هاى دانشورزانه كوچك و تدريجى و برخى بزرگ است و تغييرات عظيمى را ايجاد مى‌كند، ولى نمى‌توان آن را دقيقا به دو گروه تقسيم كرد. ديگر اينكه اين‌گونه تفسير تاريخ دانشورزى بستر كشف را با بستر توضيح و دليل‌آورى بعدى اشتباه مى‌كنند؛ يعنى مهم نيست كه دانشورزان چگونه به فرضيه‌سازى و كشف خود مى‌رسند. اين كشف ممكن است عوامل فرهنگى و اجتماعى داشته باشد. ممكن است در اثر يك رؤيا، خواندن يك داستان علمي‌-تخيلى، استفاده از ماده مخدر، تفكر و انديشه و حالت خلسه باشد. آنچه مهم است اين است كه اين نظريه‌ها چگونه آزمايش شده و اثبات مى‌شوند؛ يعنى نوع اين توضيح و دليل‌آورى است كه مهم است و اينكه چگونه اين نظريات دانشورزانه با حقيقت مطابقت دارند. نظريه كوپرنيك باقى ماند و نظريه بطلميوس رد شد، زيرا نظريه كوپرنيك با واقعيات بيشتر سازگار بود. اين دو نظريه هيچ‌گاه ارزش برابرى ندارند. بطلميوس فكر مى‌كرد كه زمين در مركز جهان قرار دارد و بقيه سيارات در مدارهاى دايره‌اى‌شكلى به دور زمين مى‌گردند. درحالى‌كه كوپرنيك معتقد بود خورشيد در مركز جهان قرار دارد. مدل كوپرنيك مدل بهترى بود ولى در تطابق ابتدا با اطلاعات موجود زمان بهتر از مدل بطلميوس نبود. آنچه مهم است اين است كه كدام‌يك از اين دو سيستم بهتر مى‌توانستند پيش‌بينى كنند و با مشاهدات نجومى سازگار بودند. علت اينكه نظريه كوپرنيك پذيرفته شد، اين بود كه با مشاهدات دقيق بعدى سازگار بود، درحالى‌كه درباره نظريه كوپرنيك اين‌طور نبود. تاريخ علم نشان مى‌دهد كه يك نظريه با نظريه ديگر به‌طور ناگهانى عوض نمى‌شود؛ يعنى آن‌طور‌كه كوهن مى‌گفت يك مدل‌واره ناگهان با مدل‌واره ديگرى عوض نمى‌شود. هنگامى كه يك مدل‌واره تغيير مى‌كند، دانشورزان تمامى دانشورزى را دور نمى‌اندازند، بلكه همچنان‌كه خصوصيات جديد را به آن می‌افزایند و تفسيرهاى جديدى ارائه مى‌دهند، خصوصيات مفيد آن را نگاه مى‌دارند. آلبرت اينشتين اين موضوع را درباره كارهاى خويش در زمينه فيزيك و كيهان‌شناسى به‌خوبى توضيح داده است: «ايجاد يك نظريه مانند خراب‌كردن يك ساختمان قديمى و ساختن يك آسمان‌خراش به‌جاى آن نيست، بلكه مانند بالارفتن از يك كوه و به‌دست‌آوردن يك چشم‌انداز جديد و وسيع‌تر است. كشف ارتباط‌هاى غيرمنتظره ميان نقطه آغاز و محيط باشكوه آن است. ولى نقطه‌اى را كه از آن آغاز كرديم، هنوز وجود دارد و مى‌تواند ديده شود، اگرچه كوچك‌تر به نظر مى‌رسد و بخش كوچكى از چشم‌انداز وسيعى را تشكيل مى‌دهد كه در اثر غلبه بر موانع در اين تلاش به‌سوى بالا به دست آورده‌ايم». نظريه بطلميوس نظريه‌اى پيشادانشورزی (prescientific) بود؛ يعنى مربوط به پيش از دوران انقلاب دانشورزانه و كشف روش دانشورزانه(scientific method) بود. نظريه‌هاى علمى به‌تدريج دقيق‌تر مى‌شوند. تغييرات ناگهانى وقتى رخ داد كه گاليله دوربينش را رو به آسمان‌ها كرد و گفت به‌جاى آنكه نظريات ارسطو و بطلميوس را واقعيت بينگاريم بهتر است خودمان مشاهده و آزمايش كنيم و خودمان در مورد چيزهايى كه همگى مشاهده و آزمايش كرديم به توافق برسيم و آنگاه فيزيك پيدا شد. در پزشكى هم با آزمايش‌هاى ويليام هاروى و كشف گردش خون، در شيمى با آزمايش‌هاى لاوازيه و كشف اكسيژن، در زيست‌شناسى هم با كشف سلول‌ها توسط آنتونى ليوونهوك انجام گرفت و رشته‌هاى مختلف دانشورزی ايجاد شدند. نظريه‌هاى علمى پس از اينكه توسط مشاهده و آزمايش ثابت شدند، ديگر تغيير نمى‌يابند، بلكه دقيق‌تر و بهتر مى‌شوند. نظريه كوپرنيك توسط كپلر رد نشد، بلكه دقيق‌تر و بهتر شد. نظريه كوپرنيك با بعضى داده‌ها جور درنمى‌آمد، اما كپلر اشكالات نظريه كوپرنيك را رفع كرده و آن را دقيق‌تر كرد. او با ارائه سه قانون حركت سيارات ثابت كرد كه مدار سيارات به دور خورشيد بيضوى است و خورشيد در يكى از كانون‌هاى آن قرار دارد و سيارات در مدت مساوى مسافت يكسانى را به دور خورشيد مى‌پيمايند. نظريه كوپرنيك با مشاهدات نجومى زمان خويش كاملا جور درمى‌آمد، ولى با مشاهدات بعدى در مورد مدار عطارد جور درنمى‌آمد. ارائه نظريه نسبیت عام اينشتين بعدها اين ناهماهنگى را توضيح داد. به‌اين‌ترتيب دانشورزی به‌تدريج دقيق‌تر و دقيق‌تر مى‌شود. درست مانند آنكه ما در دشتى راه مى‌رويم و شكلى را در دوردست‌ها مى‌بينيم. پس از مدتى كه به سوى آن حركت كرديم، متوجه مى‌شويم يك خانه است. اگر همچنان به راه خود ادامه دهيم در و پنجره‌هاى آن را مى‌توانيم ببينیم. پس از نزديكى بيشتر آنتن تلويزيون و پرده‌هاى آن را مى‌بينيم. به‌تدريج كه نزديك‌تر مى‌شويم، رنگ‌هاى در و پنجره، قاب درون اتاق و حتى نقاشى درون آن را مى‌توانيم ببينيم. وقتى به مقابل در مى‌رسيم، زنگ در و نام صاحبخانه را مى‌بينيم. دانشورزی هم به اين ترتيب دقيق‌تر شده و به واقعيت نزديك‌تر مى‌شود. علت اينكه نظريات بقراط و جالينوس در طب، نظريات بطلميوس در ستاره‌شناسى و طبيعت‌شناسى كنار گذاشته شد، عدم تطابق اين نظريات با واقعيت جهان بود، نه تفاوت‌هاى فرهنگى يا گفتمان اجتماعى. علت اينكه نظريات كوپرنيك و كپلر، ويليام هاروى و پاستور معتبر است و هنوز آنها را تدريس مى‌كنند اين است كه آنها با واقعيات و كشفيات ديگر در مورد جهان جور درمى‌آيند؛ براى مثال، نظريه جاذبه توضيح مى‌دهد كه چرا سيارات حركت مى‌كنند. در نظريه بطلميوس نظريه جاذبه يا نظريه ديگرى كه حركت سيارات را توجيه كند، وجود ندارد. با نظريه وجود گردش خون هاروى مى‌توان فشار خون را اندازه گرفت و تأثير بالارفتن يا پايين‌آمدن آن را روى فيزيولوژى بدن مشاهده كرد. اين نظريات با واقعيات جهان هستى جور درمى‌آيند. با نظريه كوپرنيك و كپلر و نيوتن مى‌توان به كره ماه سفر كرد. با نظريه بطلميوس نمى‌توان به ماه سفر كرد، چون چرخش و جاذبه زمين را نمى‌توان در محاسبات مربوط به پرواز به حساب آورد. اين نظريه‌ها گفتمان‌هاى فرهنگى نيستند، بلكه نظريه‌هاى دانشورزانه هستند. پست‌مدرنيست‌ها وقتى با اين واقعيات روبه‌رو مى‌شوند، ترجيح مى‌دهند منطق و مدارك و شواهد را به كنارى بنهند و سفسطه و منشات پست‌مدرنيستى خود را تحويل دهند. استفن واينبرگ، فيزيك‌دان آمريكايى و برنده جايزه نوبل، در مورد ديدگاه پست‌مدرنيست‌ها درباره دانشورزی مى‌گويد: «اگر از اين نظريه كه دانشورزی يك فرايند اجتماعى است به اين نتيجه برسيم كه محصول نهايى، يعنى نظريه‌هاى دانشورزانه، به علت اينكه نيروهاى اجتماعى و تاريخى روى اين فرايند اثر مى‌گذارند، همين است كه هست، اين فقط يك مغالطه منطقى است. گروهى از كوه‌نوردان ممكن است در مورد بهترين مسير به سوى قله با هم بحث كنند و اين بحث‌ها ممكن است تحت‌تأثير سابقه و ساختار اجتماعى گروه باشد، ولى در پايان آنها يا يك مسير خوب به سوى قله را پيدا مى‌كنند يا نمى‌كنند و وقتى به آنجا رسيدند اين را مى‌دانند. (هيچ‌كس عنوان يك كتاب كوه‌نوردى را «ساختن اورست» نمى‌گذارد)». دانشورزی پيش‌رونده است، زيرا مدل‌واره‌هاى آن با انباشت معرفت از طريق تجربه، تأييد يا ابطال به دست مى‌آيد. شبه‌دانشورزی، خرافات و افسانه‌ها هنر پيش‌رونده نيستند، زيرا مكانيسم و هدفى ندارند كه بتوانند با آن به انباشت معرفت بر پايه گذشته بپردازند. پيشرفت به معناى انباشت معرفت هدف آنها نيست. هنرمندان، سبك هنرمندان پيش از خود را بهبود نمى‌دهند، بلكه سبك جديدى را ابداع مى‌كنند. كشيشان، رهبانان و خاخام‌ها سعى نمى‌كنند گفته‌هاى پيشوايان خود را بهبود بخشند، آنها حرف‌هاى آنان را تكرار و تفسير كرده و آنها را آموزش مى‌دهند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.