آيا براي قرن تازه آمادهايم؟
پوريا ناظمي
چیزی به پایان سال نمانده است. عقربهها بهسرعت پیش میروند و ما را به سال ۱۳۹۹ نزدیک میکنند. تا چشم بر هم بزنی عید آمده است و پس از آن شمارشگر سال تقویمهای ما عدد ۱۳۹۹ را نشان خواهد داد. یادتان هست که قرار بود وقتی عقربههای این سالشمار به ۱۴۰۰ برسد و در آستانه قرن تازه قرار بگیریم، چهها که نکرده باشیم؟ یادتان هست قرار بود چه قلههای مرتفعی را فتح کنیم؟ یادتان هست قرار بود در همهچیز؛ از اقتصاد و فرهنگ و علم و پژوهش نهتنها در میان کشورهای اطراف خود سرآمد باشیم که ایران مدرن ۱۴۰۰ چراغ درخشانی در میان جهانیان باشد؟ یادتان هست قرار بود در حوزه علوم پایه کسی یارای رسیدن به گرد پای را ما نداشته باشد و قرار بود توسعهیافتگی ما زبانزد جهان شود؟ اکنون کمتر از 14 ماه تا آن آستانه موعود فاصله داریم. قرن تازه به سرعت برق و باد به ما نزدیک میشود و افسوس که وقتی فرابرسد، بهجای جشن و شادی آن وعدههای بزرگ باید سوگوار آرزوهای بربادرفته باشیم. چرا ما نتوانستیم رؤیای ایران ۱۴۰۰ را محقق کنیم؟ این سؤالی نیست که پاسخ سادهای داشته باشد. درواقع بیش از یک قرن است که ما تلاش برای پاسخ صادقانه به چنین پرسشی را به تعویق انداختهایم. هربار که از عقبماندگی خود یا اگر این عبارت را دوست ندارید، از توسعهنیافتگی خود نالیدهایم یا صورتمسئله را ساده کردهایم و آن را به یک عامل بیرونی یا کلی کاهیدهایم یا نفت را مقصر دانستهایم یا دخالت خارجی یا استعمار یا هزارویک چیز دیگر. در میان انبوه توضیحاتی که از این عقبماندگی میرود، شاید تنها عاملی که کمترین اشاره به آن شده است، خود ما هستیم. آیا زمانی که طرحهای بلندپروازانه ایران ۱۴۰۰ را مطرح میکردیم (که اندکی بعد با ایده برنامه توسعه ۲۰ ساله به ۱۴۰۴ موکولشان کردیم) از توان یا امکانات خود بیخبر بودیم؟ یا پس از جلسات طولانی و طراحی اهداف، مسیر مناسب برای رسیدن به آن را هموار کردیم. من و شما که این متن را میخوانید به علم و به طور خاص نجوم و فضا علاقه ویژه داریم. به این حوزهها نگاه کنید. به پروژههای پرچمدار این رشتهها بنگرید و فارغ از جوسازیهای تبلیغاتی مسیر ۲۰ سال قبل را مرور کنید. وضع رصدخانه ملی ایران که طبق برآورد اولیه قرار بود در سال جهانی نجوم و ۱۳۸۸ افتتاح شود و همزمان ما را در ساخت تلسکوپهای میانابعاد و مکانیابی صاحب دانش بومی کند، اکنون در چه حالی است؟ در حوزه فضا اولویت ما چیست و چه کسی مسئول برنامهریزی است. از توییتهای هرازچندگاهی «آینده روشن» که بگذریم، ما قرار است چه کاری در این حوزه بکنیم؟ ما در حالی ادعای بازیگربودن در آینده فضا را میکنیم که نیمقرن پس از تصویب معاهده استفاده صلحآمیز از فضای بیرونی، هنوز مشغول بررسی هستیم که آیا چنین سندی را تصویب کنیم یا نه؟ نگاهی به وضعیت نجوم آماتوری ایران يا هر حوزهای که دوست دارید، بیندازیم. ما در طراحی اسناد خود خطا کردهایم. ما در تعیین اهداف خود فقط به شعار بسنده کردهایم و نخواستهایم متر و معیاری برای ارزیابی رسیدن به هدف ارائه کنیم. حتی بعد از تعیین اهدافمان، حاضر نشدهایم رفتارهایمان را برای تحقق آنها تغییر دهیم. شاید بخش مهم دیگر این است که ما در پاسخگو نگاهداشتن وعدهدهندهها و مدیران و مسئولان قصور داشتهایم. وعدههای آنها را با صدای بلند فریاد زده و برایش جشن گرفتیم و وقتی نوبت عمل رسیده است به کم راضی شدیم و وقتی هم از ما پرسیدهاند که چرا پیگیر تحقق این ایدهها نیستید یا اگر از ما پرسیدهاند که چرا در کاری که ما وظیفه انجام آن را داریم، درست عمل نمیکنیم، گفتهایم ما محکوم به جبر جغرافیایی و جهانسومی هستیم و باید همهچیز را در مقیاس جامعه موجود سنجید. بهاینترتیب چرخه نزولی دائمی را ایجاد کردهایم که در هر دور مانند گردابی یک سطح پایینتر میرود و هربار هم شرایطی را که خود در ایجادش نقش داشتهایم بهانه و دلیلی برای بدکاری خود میگیریم. ما قطعا به اهداف بلندپروازانه ۱۴۰۰ و حتی ۱۴۰۴ نخواهیم رسید. اما اگر میخواهیم روزگاری از این وضع نجات یابیم و شاید در آستانه سال ۱۵۰۰ افرادی امیدوارانه از تحقق اهدافمان بنویسند، باید از امروز شروع به مواجهه با خود کنیم. بیایید از جامعه خود شروع کنیم؛ از جامعه نجوم آماتوری و حرفهای ایران. بیایید از خود بپرسیم ۲۰ سال پیش چه چشماندازی را برای این جامعه میدیدیم؟ چقدر از آن محقق شده است و چه مقدار آن رؤیا باقی مانده است و صادقانه ببینیم چه عواملی در عدم تطابق آرزو و عمل نقش داشتهاند و از آن مهمتر نقش ما چه بوده است؟ از 20 سال دیگر سؤال کنیم. از خود بپرسیم ایران ۱۴۲۰ را چگونه میخواهیم و امروز باید چه کرد تا به آن دست یافت.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.