2 یافته جدید از دنیای نئاندرتالها
فریدون بیگلری. مسئول بخش پارینهسنگی موزه ملی ایران
انسانهای نئاندرتال کماکان در ماه نخست سال میلادی جدید خبرساز بودند. در اینجا به دو مورد از یافتههای اخیر از ایتالیا و روسیه میپردازم. یکی از این موارد کشف شواهدی از صید صدف در کف دریای مدیترانه توسط نئاندرتالها و دیگری کشف یک سنت ابزارسازی در سیبری است که بسیار مشابه سنت اروپایی همدوره آن است.
نئاندرتالها هم شیرجه میزدند مدارک باستانشناسی منتشرشده در سالهای اخیر نشان میدهد که نئاندرتالها از منابع دریایی هم استفاده میکردهاند. صدفهای دریایی یافتشده در سکونتگاههای این انسان در اروپا بهویژه در اسپانیا و ایتالیا گواهی بر این مدعاست. آنها اغلب صدف مورد نیاز خود را از سواحل مدیترانه و اقیانوس گردآوری میکردند، اما کسی تصور نمیکرد که آنها شناگرهای ماهری باشند و بتوانند در آبهای ساحلی شیرجه بزنند و صدفها را از کف دریا گردآوری کنند. بهتازگی مقالهای در ژورنال «پلاسوان» منتشر شد که چنین قابلیتی را در نئاندرتالها تأیید میکند (Villa et al., 2020). نتایج ارائهشده براساس بررسی مجدد مجموعهای از ابزارهای صدفی است که بیش از نیمقرن پیش در کاوش غار «موشرینی» در ساحل غربی شبهجزیره ایتالیا یافت شده است. سالیابی دندان حیوانات از لایههای حاوی ابزارهای صدفی، قدمتی بین 90 تا 100 هزار سال پیش را نشان میدهد. «پاولا ویلا» و همکارانش با بررسی میکروسکوپی سطح بیش از صدوپنجاه قطعه صدف که اغلب آنها آثار روتوش یا استفاده در لبه دارند، متوجه شدند که شماری از صدفها دارای سطحی تازه و بدون آثار ساییدگی شنهای ساحلی هستند. این موضوع نشان میدهد که صدف نرمتنان دوکفهای زمانی که زنده بودهاند، از کف دریا صید شدهاند. صدفهایی که از ساحل دریا گردآوری میشوند، معمولا دارای آثار خراش و ساییدگی حاصل از جابهجایی توسط امواج در ساحل هستند و سطح بیرونی آنها اغلب مات است؛ اما در نمونههای کف دریا این سطوح اغلب براق هستند. با توجه به این مشاهدات، ویلا و همکارانش معتقدند که صدفها از عمق دو تا چهار متری آبهای ساحلی گردآوری شدهاند. مهارت در شنا و غوطهوری لازمه دسترسی به این بخشهای کف دریا بوده است و نئاندرتالهای ساکن غار موشرینی میبایست چنین قابلیتی داشته باشند تا بتوانند به کف آبهای ساحلی دسترسی پیدا کنند. این نرمتنان معمولا در شنهای کف دریا خود را پنهان میکنند و نئاندرتالها باید در حین شنا کف دریا را جستوجو میکردند تا بتوانند صدفها را صید کنند. علاوه بر صدفها، تعدادی سنگپا در لایههای استقراری غار یافت شدهاند که نخستین مدرک از کاربرد چنین سنگهای آذرینی در میان نئاندرتالهاست. هرچند کاربرد این سنگپاها مشخص نیست، اما با توجه به سطح زبری که دارند شاید برای ساییدن استفاده میشدهاند. علاوه بر این مدرک جدید از غار موشرینی، بررسی مجرای گوش جمجمه نئاندرتالها نشان داده که در برخی موارد تودهای استخوانی در مجرای گوش آنها رشد میکرده که معمولا به علت تماس مکرر با آب سرد شکل میگیرد. این پدیده در شناگران حرفهای امروز هم دیده میشود. به این ترتیب با هر کشف جدید باستانشناسان بیشتر به شباهتهای رفتاری نئاندرتالها و انسانهای مدرن پی میبرند؛ موضوعی که بسیاری از پژوهشگران تا مدتها انکار میکردند و نئاندرتالها را ابتدایی و فاقد بسیاري از رفتارها و توانمندیهای انسان مدرن میدانستند. مهاجرت چند هزار کیلومتری نئاندرتالها گروهی از پژوهشگران روسی، استرالیایی، لهستانی، آلمانی و کانادایی بهتازگی نتایج مطالعات جدیدی در منطقه آلتای سیبری را در «ژورنال آکادمی ملی علوم آمریکا» منتشر کردند که نشاندهنده یک مهاجرت طولانی از شرق اروپا به جنوب سیبری در اواخر دوره پارینهسنگی میانی است (Kseniya et al., 2020). شواهد یافتشده مربوط به غار «چاگیرسکایا» در کوههای آلتای در جنوب سیبری است. منطقه آلتای به علت یافتههای مهم آن بهویژه غار «دنیسووا» طی سالهای اخیر همواره در صدر اخبار دیرین انسانشناسی و باستانشناسی بوده، اما غار چاگیرسکایا کمتر در رسانهها مطرح بوده است. از حدود 13 سال پیش که کاوش در این غار شروع شد، بیش از 70 قطعه از بقایای استخوانبندی نئاندرتالها و بیش از 90 هزار دستساخته سنگی آنها بههمراه بقایای جانوران شکارشده در غار یافت شده است. سنسنجیها نشان میدهد که غار حدودا بین 50 تا 60 هزار سال پیش سکونتگاه نئاندرتالها بوده است. بررسی بقایای جانوری و دیرین محیطی نشان میدهد که ساکنان غار در محیط استپی سرد و خشک اطراف غار عمدتا بیزون و اسب وحشی شکار میکردند. موضوع جالب درباره این غار وجود یک سنت ابزارسازی با خاستگاهی در مرکز و شرق اروپا است که «میکوکی» یا «کَیلمسر» گفته میشود. شاخصه این سنت ابزارسازیِ دوره پارینهسنگی میانی استفاده از فناوری دورویه و ساخت ابزارهایی با تراش دورویه در یک یا دو لبه جانبی است. ابزارهای سنگی دوره پارینهسنگی میانی اغلب بهصورت یک رویه شکلدهی و روتوش میشدند که بسیاری از آنها در گروه صنعت موستری جای میگیرند؛ اما سنت فناوری دورویه در برخی از مکانهای پارینهسنگی میانی بهویژه در مرکز و شرق اروپا تا شمال قفقاز دیده میشود. پژوهشگران با توجه به شباهت فناوری دورویه در منطقه آلتای با سنت میکوکی اروپا معتقدند نئاندرتالهایِ دارای سنت ابزارسازی میکوکی از شرق دریای سیاه و در پی گلههای مهاجر اسب وحشی و گاو وحشی به سمت شرق حرکت کرده و بهتدریج با عبور از شمال دریای کاسپی به منطقه آلتای رسیدهاند. به نظر میرسد شواهد ژنتیک از دو غار چاگیرسکایا و دنیسووا چنین مهاجرتی را تأیید کند. مدارک ژنتیک نشان میدهد دو موج مهاجرتی انسان نئاندرتال به منطقه آلتای روی داده است. اولی در حدود صد هزار سال پیش رخ داده که شواهد آن در غار دنیسووا دیده میشود و دومی در حدود 600 هزار سال پیش اتفاق افتاده که میتوان آن را در غار چاگیرسکایا ردگیری کرد. نئاندرتالهای چاگیرسکایا از جنبه ژنتیک به جمعیتهای نئاندرتال اروپایی شبیه هستند. مدارک باستانشناسی یافتشده در غار هم تلویحا این ارتباط با جمعیتهای اروپای نئاندرتال را تأیید میکند. با توجه به تمامی این شواهد تیم پژوهشگران چاگیرسکایا معتقدند نئاندرتالها در دومین مهاجرت خود در فاصله 50 تا 60 هزار سال پیش سنت ابزارسازی میکوکی را با خود به جنوب سیبری آوردهاند. علاوه بر این غار آثار سنت میکوکی در چند مکان دیگر از آلتای گزارش شده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.