|

از هزارويك‌شب تا كافكا

شرق: «قصه‌هاي كوتاه و خارق‌العاده» مجموعه‌اي است از روايت‌هاي داستاني كه خورخه لوئيس‌بورخس و آدولفو بيوي كاسارس، آنها را در كتابي گرد آورده‌اند. اين دو معتقدند «يكي از لذات انبوه ادبيات، لذت روايت داستاني است» و از اين‌رو مي‌نويسند كه «در اين كتاب خواسته‌ايم نمونه‌هايي از روايت داستاني فراهم بياوريم كه وقايعي گاه تخيلي و گاه تاريخي را شرح مي‌دهد. به همين منظور متوني از ملل گوناگون و دوره‌هاي متفاوت كندوكاو و بررسي كرده‌ايم و منابع غني و ديرينه شرقي را نيز به كار گرفته‌ايم از حكايات، امثال و قصص، به شرطِ كوتاه‌بودن بهره برده‌ايم. اين جسارت را در خود يافته‌ايم كه بگوييم آنچه در روايت داستاني اساسي است در اين قطعات آمده است؛ باقي‌مانده فصول تشريحي، تحليل روان‌شناختي و آرايه‌هاي كلامي است، خواه درخور و خواه نابه‌جا». كتاب شامل حكايات و امثالي است كه برخي از آنها از يكي، دو صفحه تجاوز نمي‌كند و گاه تنها به يكي، دو پاراگراف مي‌رسد. چنان‌كه ونداد جليلي در مقدمه كتاب نوشته است اين روايت‌هاي داستاني بيش از آنكه به داستان كوتاه شبيه باشد به حكايت و متل مي‌برد و البته نحوه گزينش و گردآوري و گاه ويرايش و تغيير قطعات نيز به شيوه‌اي است كه تأثير شاخه‌هاي فرعي، فنون روايي و ابزراهاي پرداخت داستان‌نويسي كمتر و روايت داستاني قصه‌ها برجسته‌تر باشد. شماري از اين قطعات را به زبان اسپانيايي نوشته‌اند و بقيه ترجمه از زبان‌هاي ديگر به اين زبان است. اما هدف گردآورندگان اين مجموعه قطعات روايي يا به تعبيري قصه‌هاي كوتاه و خارق‌العاده از جاي جاي جهان از نظر مترجمش «ادارك جوهر روايت داستاني» است. اين مجموعه كم‌نظير منابعي گسترده دارد و چكيده‌اي است از انبوه مطالعات گردآورندگانش: «متوني بس متفاوت از دوره‌هاي متنوع تاريخ بشر و ملل گوناگون و انبوهي از مولفان، از هزارويك‌شب، حكايات كهن شرقي و قطعاتي از پلوتارك، سيسرون و احمد القليوبي گرفته تا آثار نويسندگان متأخر و معاصري مانند كافكا و پل والري و گاه نويسندگاني كه اطلاعات زيادي از حيات‌شان در دست نيست». خودِ بورخس نيز روايتي داستاني در اين كتاب دارد و حكايتي از كاسارس نيز در كتاب آمده است. براي نمونه قطعه‌اي از ديدرو آمده: «پس به قصري عظيم رسيد كه اين نوشته بر سردرش نقش بسته بود: از آن هيچ‌كس نيستم و از آن همه‌ام؛ پيش از ورود در اين‌جا بوده‌اي و پس از خروج در اين‌جا خواهي ماند». دو قطعه هم از كافكا انتخاب شده كه يكي از آنها حكايتي خواندني‌است با عنوان «حقيقت درباره سانچو پانسا»: «سانچو پانسا بي‌آنكه هرگز به اين كارش ببالد، در گذر ساليان و به بركت بهره‌اي كه از انبوهي رمان‌هاي شهسواري و عياري برداشت، توانست شيطانش را، كه بعدها دون‌ كيخوته ناميدش، در ساعات غروب و شب به گونه‌اي از خود دور براند كه خواسته ناخواسته جنون‌آميزترين كارهاي بزرگ را به انجام برساند. بااين‌همه اين كارها، به سبب نداشتن هدفي از پيش معين كه به‌راستي بايستي سانچو پانسا بوده باشد، هيچ‌كس را آسيبي نرساند. سانچو پانساي آزادمرد، شايد برانگيخته از حس تعهد، دون‌ كيخوته را در ماجراجويي‌هايش همراهي كرد و اين كار برايش سرگرمي والا و سودمندي تا واپسين روزهاي عمرش فراهم آورد». قصه «نجات» از كاسارس نيز روايت مجمسه‌سازي است كه در زمان‌هاي دور و سرزمين‌هاي گذشته در كنار حاكم ستمگري در باغ كاخ قدم مي‌زد: «واپسين اثرش را آن‌سوتر از لابيرنتي كه براي خارجيان نامدار ساخته بودند، در پايان معبر فيلسوفان سربريده، به نمايش گذاشته بود: تنديس نايادي كه فواره و آبنما بود. مرد هنرمند در حيني كه جزئيات فني كار را شرح مي‌داد و از كاميابي سرمست بود، دريافت كه سايه تهديدي بر چهره زيباي پشتيبانش نشسته است. دانست كه علت آن چيست. بي‌ترديد حاكم ستمگر با خود مي‌گفت: چگونه موجودي چنين ناچيز از پس كاري برمي‌آيد كه من، شبان مردمان از آن عاجزم؟ به همان هنگام پرنده‌اي كه از آبنما آب مي‌خورد، سرخوش به هوا خاست و گريخت و فكري به ذهن مجسمه‌ساز رسيد كه نجاتش مي‌داد. پرنده را نشان داد و گفت: هرقدر هم ناچيز باشند، بايد بپذيريم كه بهتر از ما پرواز مي‌كنند». از ماکس ژاکوب قصه «گدای ناپل» انتخاب شده كه مي‌خوانيد: «هنگامی که در ناپل می‌زیستم، گدایی در پای دروازه عمارتم می‌نشست که پیش از پیاده‌شدن از کالسکه چندسکه‌ای سویش می‌انداختم. روزی شگفت‌زده از آنکه هرگز سپاس نمی‌گزارد نگاهش کردم؛ آن‌گاه دیدم که آنچه زنی گدا پنداشته بودم صندوقی چوبین به رنگ سبز بود که خاکی رنگین و چند موز نیمه‌گندیده در خود داشت».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.