شکلهای زندگی: به مناسبت انتشار «مرگ پوتیا»
مرگ پیشگو
نادر شهريوري (صدقي)
اگرچه آدورنو میگوید پس از آشویتس نمیتوان شعر سرود ولی دورنمات میگوید نهتنها پس از آشویتس میتوان شعر سرود بلکه باید این کار را کرد، منتهی شعری که باید سرود نبایستی در فرم تراژدی باشد، چون تراژدی نیاز به قهرمان، به شخصیتهای استوار و تقسیمنشدنی دارد و این نمیتواند بیانگر روزگار ما باشد؛ روزگاری که مهمترین دستاوردش تولید انبوه آدمهای متزلزل و تقسیم شده است. به نظر دورنمات در میان فرمهای هنری، شايد بیشتر کمدی قادر باشد که موقعیت انسان امروز را نمایان سازد، انسانی که متزلزل است و بیشتر بازیچه اتفاقاتی است که در آن نقشی ندارد. مقصود از کمدی هجویه نیست بلکه بیشتر چیزی شبیه به گروتسک است که از تلقی دورنمات به انسان و موقعیت وی پس از آشویتس نشئت میگیرد.
نمایش «دیدار با بانوی سالخورده» (1955) در شهری گمنام به نام «گولن» میگذرد که اگرچه قبلا رونق داشته اما اکنون نهتنها بیرونق بلکه شدیدا فلاکتزده است. نمایش از آنجا آغاز میشود که «کلر زاخانسیان» با نام اصلی «کلر وشر»، میلیاردر و صاحب نفت ارمنستان تصمیم میگیرد به شهر خود، گولن که در آنجا متولد شده برگردد و با خود برای آن شهر ثروت و رونق به ارمغان آورد. اهالی گولن از شنیدن ورود بانوی سالخورده به تکاپو میافتند و به انتظار آمدنش روزشماری میکنند و ضمنا تمهیداتی فراهم میکنند تا نظر کلر را بیشتر جلب کنند، به همین دلیل از نامزد سابق کلر، «آلفرد اویل» بخواهند تا کلر را قانع کند که در گولن اقامت گزیند. سرانجام کلر با شوهر هفتمش وارد گولن میشود و پس از گذشت زمانی کوتاه، خاطرههای گذشتهاش با آلفرد اویل را افشا میکند. کلر فاش میسازد که در جوانی از آلفرد باردار شده اما آلفرد ماجرا را در دادگاه با رشوه به دو شاهد انکار میکند. آنگاه کلر از شهر اخراج میشود و به خودفروشی روی میآورد، در محلهای بدنام با مردی میلیاردر به نام زاخانسیان آشنا میشود و با او ازدواج میکند و صاحب ثروتی کلان میشود و حال که به شهر زادگاهش آمده حاضر است یک میلیارد پول بدهد به شرط آنکه «عدالت» اجرا شود. عدالت موردنظر کلر زاخانسیان کشتن آلفرد اویل است. این درخواست در ابتدا مورد مخالفت اهالی و مسئولین شهر قرار میگیرد اما پس از زمانی کوتاه همان مخالفین در کشتن آلفرد اویل از یکدیگر پیشی میگیرند. نیچه بر این باور است که آنچه باید بیشترین علاقه را در ما به وجود آورد، این نیست که آیا تفسیر ما از جهان حقیقی یا دروغین است زیرا آن را هرگز بهطور مطلق نمیتوان دانست بلکه مسئله مهم آن است که آیا این تفسیر، خواست قدرت را در ما افزایش میدهد یا کاهش؟ آنچه کلر زاخانسیان به دنبال آن میرود، ظاهرا اجرای عدالت است اما اجرای عدالت صرفا پوششی است تا کلر خواست خود یعنی «خواست قدرت» را به منصه ظهور برساند. دورنمات متأثر از نیچه بر این باور است که اگر حقیقتی وجود داشته باشد، آن را تنها خدایان میدانند زیرا آنان از عام به خاص (قیاس) میرسند «اما زندگی انسانی در دایره استقرا میچرخد نه قياس، در دایره پیشبینیناپذیری نه پیشبینیپذیری»1. دورنمات سپس این برداشت پراهمیت کافکایی* را مطرح میکند که «درست آن پدیده پیشبینیناپذیری که تصادفش مینامیم زیرا مثل شهاب ناخواسته بر ما فرود میآید، هنوز درست بر جان ما ننشسته، پدیدهای پیشبینیپذیر میشود»2. پیشبینیپذیری یا پیشبینیناپذیر بودنِ زندگی را در نمایشی دیگر از دورنمات، «ازدواج آقای میسیسیپی» مشاهده میکنیم. در این نمایش همچنین با سؤالاتی از این قبیل مواجه میشویم که آیا دنیا در اساس تغییرپذیر است یا نه؟ دورنمات در این نمایش رابطه میان «آرمانها»، پیشبینیپذیر بودن جهان و یا «تصادفی»بودنِ آن و مسئله مهم «تغییر جهان» را مورد بررسی قرار میدهد. در این نمایش با دو شخصیت آرمانگرا روبهرو میشویم: «میسیسیپی» و «سن کلود» که هر دو از خانوادهای تهیدست برخاسته و رفیق یکدیگر بودهاند و با هم بزرگ شدهاند. آنان سپس هر یک پیرو و پرحرارت و متعصب فکر و ایده جداگانهای میشوند که رقیب دیگری است، چون برحسب «اتفاق» و «تصادف» به کتابی غیر از دیگری برخوردهاند. «میسیسیپی تورات را خوانده است و سنکلود کتاب سرمایه مارکس را و هر دو در نتیجه این حسن تصادف، خود را از اعمال جامعه از میان لاتها بالا کشیدهاند»3. این دو نمونهای تیپیک از آرمانگرایی و ایدهپردازی هستند که برای تحقق عدالت فعالیت میکنند. در این نمایش دورنمات با استدلالی ساده به نقد آرمانگرایی میپردازد. به نظر دورنمات در آرمانگرایی بهخصوص در وجه «ایجابی» آن، همه چیز پیشاپیش قابل پیشبینی است، درحالیکه زندگی در اساس پدیدهای غیرقابل پیشبینی است، چون آنچه در زندگی حاکم است پیشامد و تصادف است، چنانکه میسیسیپی و سنکلود هریک تصادفا در مسیری دیگر قرار گرفتهاند. دورنمات همچون نیچه بر این باور است که پیشامد همچون رعدوبرقی ناگهانی است که بهیکباره آسمان آفتابی عقلانیت، نظمهای خشک، سترون و پیشبینيپذیر را دچار دگرگونی میکند و کتاب یکنواخت و کسالتآور عادات روزمره را تکهپاره میکند. در میان نمایشنامهنویسان معاصر به ندرت میتوان کسی همچون دورنمات یافت که متأثر از حالوهوای نیچهای باشد. در نوشتههای دورنمات «صحنهها و کارها و چهرهها همه به ظاهر واقعی است، منتهی درد بر سر این است که خود این واقعيت پنداری بیش نیست: تصویری است از واقعیتی دیگر و آنهم از واقعیتی باز هم دورتر و همینطور الی غیرالنهایه، تصویری است در تعداد بیکران آینههای گردان که پیوسته میچرخند و معلق میزنند و هیچ محور و قاعده ثابتی ندارند... تازه میبینند به جای نخست بازگشتهاند و قهقههای رعبانگیز در انتظارشان است».4 این قهقهه رعبآور حاصل سلسلهای از امور بیپایان و تصادفهای غیرقابلپیشبینی است که انسان از درک آن قاصر است، زیرا واقعیت هولناک و تناقض غیرقابلحلِ هستی خودِ «انسان» است. چون «این انسان است که چیزها را نمیبیند، زیرا سر راهشان ایستاده و آنها را پنهان میکند».5 «مرگ پوتیا» داستانی نسبتا کوتاه است که دورنمات آن را در پایان نمایشنامهای به نام «همپالکی» (1976) نوشته است. «پوتیا عنوان زنانی است که در معبد دلفی راهبه یا هاتف بودند و کارشان طالعبینی» یا پیشگویی است. دورنمات در این داستان به قرائت و استنتاجاتی دیگر از افسانه پرآوازه «ادیپوس» میپردازد. در تراژدی «ادیپوس» آمده است که بر دروازه شهر بنای ابوالهولی نشسته بود با اندام شیر و چهره زن و چیستانی داشت و هرکس که میخواست به این شهر درآید باید آن را میگشود. «این چیستان رازی بود سهگانه: چیست آنکه بامداد چهارپای دارد. در نیمروز دو پا و در غروب سه پا؟ ادیپوس با اشاره به خزش انسان در کودکی، گام سهیوارش در جوانی و عصا به دستیاش در پیری، پاسخ این راز را میدهد. او در برابر چیستان به نام انسان حل معما میکند».6 ادیپوس اگرچه این راز را میگشاید و به شهر وارد میشود اما آگاهی ادیپوس از حل معما به واقع آغاز مصیبتی بزرگ است که به جانش میافتد و زندگی او را به واقعیتی دهشتناک منتهی میکند. در اینجا نیز دورنمات متأثر از این ایده نیچهای است که «آگاهی خفقانآور است». «مرگ پوتیا» عنوانی قابلتأمل است. دورنمات با انتخاب این عنوان مرگ هر پیشگویی را اعلام میکند، حتی اگر پیشگویی به تحقق منجر شود. «گدا گفت: من ادیپوسام. پوتیا جواب داد: نمیشناسم و پیش آفتاب که هنوز هم نمیخواست در پس دریا فرو رود مژه زد. گدای کور با نفير گفت: تو برای من پیشگویی کردی. پانوجیس یازدهم گفت: ممکن است من برای هزاران نفر پیشگویی کردهام. (ادیپوس گفت) پیشگویی تو واقعیت یافت، من پدرم لاتیوس را کشتم و مادرم یوکاسته را به زنی گرفتم».7 در اینجا با طنزی تلخ مواجه میشویم، زیرا با نوعی «پیشگویی» روبهرو میشویم که از روی «تصادف»، واقعیت مییابد. پانوجیس یازدهم خالی از هر خاطره در چهره ادیپوس که به واسطه آگاهی از کاری که کرده چشمانش را کور کرده، مینگرد و با خود میاندیشد که این حرفهای مرد کور چه معنایی دارد اما پس از آنکه مرد کور با دخترش آنتیگونه لنگزنان از آنجا میروند، ناگهان یادش میآید که «منظورش از آن پیشگویی صرفا شوخیای باورنکردنی بود. آنهم مگر از سر ادیپوس هر آن باور به طالعبینی را دور کند».8 بااینحال شوخی باورنکردنی طالعبین که به خاطر دستبهسرکردن ادیپوس، آن را به صورت پیشگوییِ آینده بیان میکند، تحقق پیدا میکند. طالعبین از این طنز تلخِ بهغایت هولناک به خنده میافتد، «ناگهان به خنده افتاد و این خنده پیوسته از حد بیرون میشد و هنگامیکه مرد کور با دخترش آنتیگونه دیری بود لنگزنان گذاشته و رفته بود، هنوز میخندید».9 اگرچه آن پیشگویی که از سر تصادف رخ میدهد، میتواند تلقی دورنمات از تراژدی ادیپوس باشد، اما این مسئله به هیچ رو به این ایده مرکزی دورنمات خللی وارد نمیکند که «واقعهای که قابل پیشگویی است، جایی برای تصادف نمیگذارد و یا که برعکس تصادف میدان به پیشگویی نمیدهد». به اینسان در دورنمات با نقد عمیق و ریشهای هرگونه آرمانشهر، پیشگویی و عقلگرایی مواجه میشویم: بهراستی در «تدبیر هزارتوی پربلبشو و خونین جهان دیگر نقشی برای عقل»10 باقی نمیماند. پینوشتها: * در کافکا با اتفاق به صورت شوک اولیه مواجه میشویم که غیرقابلپیشبینی است: «یوزف ک»، در رمان «محاکمه» نمیتواند بفهمد به چه جرمی دستگیر شده، همانطور که «ک»، در رمان «قصر» نمیتواند وارد قصر شود اما نمیداند چرا؟ در همه این موارد عقلانیتی وجود ندارد، سپس اما در پس شوک اولیه، ماجرا سیری عادی و عقلانی پیدا میکند. 1، 2، 3. «فریدریش دورنمات»، جورج ولوارث، عزتالله فولادوند 4. «قول»، فریدریش دورنمات به نقل از ضمیمه آن: «گذری به جهنم» از عزتالله فولادوند 5. اینکه نیچه میگوید انسان چیزها را نمیبیند، بیان این مسئله است که او چیزها را بهطور فینفسه نمیبیند بلکه تنها بر اساس تفسیری دریافت میکند که خود از آنها دارد. 6، 10. به نقل از مقدمه کتاب نوشته محمود حدادی 7، 8، 9. «مرگ پوتیا: داستانهایی از ادبیات آلمانی»، فریدریش دورنمات، محمود حدادی
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.